Прадмова.
Колькі разоу на агульных сходах „Зоркі“, беларускіх мітынгах і прыватных пасядзеннях, як толькі хто небудзь пачынау гутарыць па-беларуску, прыхадзілася мне чуваць: „Гаварите па-рускі! Какой там уже бѣлорусский язык! Адин срам!“ І гэткія адозвы йшлі з вуснау ні толькі якіх небудзь „черносотенцев“ ці „буржуев“; здарывалася слухаць гэта і ад люду простага, працоунага, ні маючага, здаецца, ні якай падставы зрэкацца свайго роднага.
Дзіуным мне гэта здавалася с пачатку, але прычына зразумелая. Усе мы выхаваны у расейскай культуры пэунага напрамку. А напрамак гэты быу нарыхтаваны усім шляхам Маскоускага дзержаунага жыцця і асабліва падкрэслены „рэформамі“ Пятра I і Кацярыны II: правесьці глыбокую мяжу паміж „дворянством“ і „простым“ людам. Зрабіць так, каб „дворянін“ рожніуся ад мужыка і вопраткаю, і моваю, і ведама, выхаваннем, ні гаворучы ужо аб прывілеях усякага роду і зьместу.
Зроблена было усе, каб праканаць мужыка, што „дворянін — істота вышэйшай пароды і ен мужык хамула здатны толькі да чорнае працы, быдля нейкае. Гэты пагляд панавау і на Польшчы.
І вось беларускі селянін, надкаторым гэтулькі зьдзеківалася апалячаная шляхта беларуская, гутарыушая па польску і называушая нашу мову „хамскаю“, — селянін гэты, папаушы пад уладу Масквы і чакаушы братэрскіх адносін, сустрэу і тут абразу і зьдзек.
Престаунік „благороднаго сословія“ ні меушы пашаны да расейскае мовы, (бо на ей гаварылі его ж падданыя мужыкі) тым меней мог шанаваць мову беднага, забітага люду. Аттуль і пайшла гэта зараза.
Бо што ні гаварыця, а дагэтуль уся культура расейская есьць стварэнне „дворянское“ і мае усе пітаманыя рысы свайго паходжання.
І вось наш цемны мужык каб унікнуць кпін, як раней перавертывауся на паляка, так пачау перевертывацца на расейца. Стыдаіцца ен сваей мовы, бо яна „хамская“, „мужыччая“, як кажуць яму адны.
