Старонка:Барысенак. Нацыянальны характар Літоўскага Статута 1529.pdf/18

З пляцоўкі Вікікрыніцы
Jump to navigation Jump to search
Гэта старонка была вычытаная

Зразумела, можна нагадваць, што ўкладальнікі судзебніка мелі перад сабою, як прототып, Рускую Праўду. Але, папершае, не ўва ўсіх сьпісах Рускай Праўды ёсьць артыкулы аб маставой павіннасьці ў Ноўгарадзе, артыкул, які са слоў Уладзімірскага-Буданова нічога агульнага з Рускай Праўдай ня мае, а, апрача таго, нормы, якія рэгулююць маставую павіннасьць, існавалі, як рэальнае права, незалежна ад Рускай Праўды. Так, адпаведную пастанову мае Смаленскі прывілей:

„а хто коли помостное завѣдаеть в городѣ тоть бы с тыхь людей, которых дѣлница сказится, а зася замостить, по грошу бралъ; а чія дѣлница мосту будеть цѣла, на томъ бы ничого не бралъ".

Налічча такіх пастаноў знаходзіць сваё натуральнае вытлумачэньне - ў прыродных умовах літоўска-беларускіх зямель, дзе багацьце вады прымушала клапаціцца аб падтрыманьні мастоў, як шляхоў зносін.

Бліжэй за ўсё можна вытлумачыць выданьне артыкулу аб маставой павіннасьці ў судзебніку тым, што ў часе законадаўчай работы ў Вільні ўзьнікла пытаньне аб непарадках у гэтых адносінах. Можа прычынаю паслужыў сапраўдны выпадак, калі чый-небудзь конь зламаў нагу. Гэты артыкул мае, так сказаць, злобадзенны характар („тутъ бы и нынѣ кождый свои мостьницы замостили"). Ён загадвае:

„а што бы не мѣшкали, сего жь лѣта удѣлали... А пакь ли которым не задѣлають своихь дѣлниць сего лѣта, а исплототься тотъ жъ права выступилъ; на томъ намъ вины десять рублёвъ".

Судзебнік 1468 г. зьяўляецца кодыфікацыяй мясцовага звычаёвага права, якое дзейнічала ў межах уласна „панства Літоўскага". Няма падстаў прызнаваць яго першай спробай кодыфікацыі агульнадзяржаўнага значэньня. У самым тэксьце нідзе ні гаворыцца, што моц яго пашыраецца на тэрыторыю ўсёй дзяржавы, у той час, як пры выданьні агульна-дзяржаўных актаў гэты момант адзначаецца. Так, у агульназемскім прывілеі 1447 году абвяшчаецца, што ён даецца:

„предреченымъ прелатомъ, княжатомъ, рытеремъ, шляхтичомъ, бояромъ, местичомъ нареченыхъ земль великого княжства Литовского и Руского и Жемоитского*...[1]

У прывілеі мітрапаліту Кіеўскаму сказана:

„з ласкі нашое тое право, каторое жъ выпісано въ свитку Ярославъ ли потвержаемъ симъ нашимь листомъ нареченному митрополиту, епископу Смоленскому Іосифу и всимь епископомь у отчине нашой, великомъ князьстве Литовъскомъ и вь панъствахъ нашихь Русскихъ“.[2]

Калі-б судзебнік Казіміра быў кодыфікацыяй агульна-дзяржаўнага значэньня, ён павінен быў-бы выключыць дзейнасьць земскіх прывілеяў таму што істота апошніх супярэчыла ў многім судзебніку. Калі для Лі

  1. Владимирский-Буданов. Хрест. ІІ, стар. 21.
  2. Рус. Ист. Библ.. XXVII, Лит. Метр.. кн. Зап. V, стар. 748.