Старонка:Барысенак. Нацыянальны характар Літоўскага Статута 1529.pdf/12

З пляцоўкі Вікікрыніцы
Jump to navigation Jump to search
Гэта старонка была вычытаная

рэчы рухомыя і нярухомыя і даўгі. Гэты тэрмін пераходзіць у права лі' тоўскай эпохі[1].

Праўда, прывілеі беларускіх зямель XV—XVI ст. ст. ведаюць тэрмін „безадщина“—вытворны ад „задница" і тэрмін „отмѣрщина". Па тлумачэньню проф. Ясінскага, „отмѣрщина"—гэта маёмасьць, якая асталася пасьля спадчынадавальніка, які ня меў законных насьледнікаў, а „безадщина“— маёмасьць, якая засталася зусім без насьледнікаў, г.зн. зусім безгаспадарная [2]. Лёс гэтай апошняй быў не аднолькавы па земскіх прывілеях. Так, па прывілеях Віцебскаму, Полацкаму і Смаленскаму вял. князь ня мае права на вымарачаную маёмасьць:

„и въ отмерщины не вступатися"[3].

Такі парадак супроцьлежны асновам Рускай Праўды, згодна якіх маёмасьць зьмёршых ідзе князю (Кар., 103, 104). Асновы Рускай Праўды знаходзяць свой працяг у прывілеі Кіеўскай зямлі:

„а будетъ пустый человѣкъ ни дѣтей, а ни племени: ино на нас тое имѣнье“[4].

V. Прывілеі Віцебскі і Полацкі зьмяшчаюць зусім аналёгічныя пастановы аб тым, што суд па крымінальных справах не павінен адбывацца за межамі зямлі, за выключэньнем таго выпадку, калі бакі ўстанаўлялі дабраахвотную падсуднасьць у якім заўгодна месцы:

„А который Полочанинъ имѣтъ намъ о чемь жаловатися о насильи на Полочанина жъ, пріѣховши въ Литву один, безъ истца: намъ зь Литвы дѣцкого не слати, писати намъ листъ къ воеводѣ нашому, хотя бы о смертной винѣ[5].

Карэньні гэтай пастановы знаходзім у Смаленскім Дагаворы, які таксама абвяшчае, што суд зьдзяйсьняецца толькі ў сваёй зямлі, але падсуднасьць можа быць зьменена па згодзе бакоў:

„Роусиноу не звати Латинеского на многа князя соудъ, лише предъ Смольнеского князя аже самъ въсхочете тъ ть идеть. Тако Латинескому не звати Роусина на иныи соудъ, лише оу Ригоу и на Гочкым берего“ (арт. 28).

  1. Дагавор 1229 г. „а оумрете не заплятивъ, а кто емлеть его остатькъ, томоу платити Немчиноу" (арт. 12). Судебнік Казіміра 1468 г. "а будеть, ли въ дому статковъ татя того и он домовыми статкы плати" (арт. 4). Смаленскі Прывілей: „а хто отходя зь сего свѣта кому прикажеть свой статокъ, того нерушити". Лит. Ст., 1529, 5, 17: ня маюць права адпісваць "в чужую моц застовлены, то ест тот, кого бы кому выдано съ его статки".
  2. Ясинский, паказ. творы, стар. 172, увага 307.
  3. Ясинский, паказ. творы, стар. 170.
  4. Ib., стар. 121.
  5. Ib., стар. 121.