Ракавыя жаронцы (1930)/Ой, ляцелі гусі
| ← Максымаліст | Ой, ляцелі гусі Апавяданьне Аўтар: Міхась Зарэцкі 1930 год |
Поэма пра чорныя вочы → |
Прапануем да спампаваньня!
ОЙ, ЛЯЦЕЛІ ГУСІ…
Адам Барковіч, сарамліва ўсьміхаючыся, падышоў да паказанага яму ложка. У гэты момант галоўную ўвагу яго займаў кароткі белы халат, які нахінула на плечы яму спрытная востраносая санітарка. Гэты халат рабіў яго страшэнна нязграбным і сьмешным — прынамсі так здавалася яму самому. Наогул, усё тут было неабыклае, дзіўнае: няпрыемна рэзала погляд і не давала спыніцца воку яскравая бялосьць усяго, што знаходзілася ў памяшканьні; сухі і нудны пах мэдыкамэнтаў ствараў уражаньне бяздушнай мёртвасьці і пустаты; а да ўсяго гэтага — напружна-ўедлівыя погляды хворых, якія нібы драцянай сеткай перагароджвалі дарогу.
Стася ляжала тварам да сьцяны. Барковіч сеў на табурэтку і асьцярожна дакрануўся рукой да яе худога пляча. Хворая з маруднай патугай перавярнулася і паказала чужы незнаёмы твар — цьмяны i няпрыгожы. Потым яна ціха ўсьміхнулася, і па гэтай усьмешцы Барковіч пазнаў сваю Стасю. Ён шчыра ўзрадаваўся і таксама ўсьміхнуўся — радасна, сьветла, на ўсю шырыню свайго буйнога твару.
— Ты прыехаў?
Стася падала яму тонкую сінява-бледную руку. Ён патрымаў яе, як нейкую надзвычайна крохкую рэч, і асьцярожна паклаў назад, на белую коўдру. Гэтае прыткненьне пакінула няпрыемны халодны сьлед — з мімавольным жалем Барковіч успомніў даўнейшья Стасіны рукі, якія дужа яму падабаліся, якія прыемна было гладзіць і цалаваць.
Стася глядзела на яго з ціхай пакорнай радасьцю. Ён падумаў, што трэба аб нечым гаварыць, і ні з таго, ні з сяго пачаў гаварыць пра восень.
— Ужо, Стася, мая пара надышла. Я цяпер цэлымі днямі шлындаю па нашых балотах і набіраюся восенскай сьвежасьці. Помніш? — мы з табой гаварылі… падае лісьце, радзеюць лясы, адкрываюцца далі… ідзеш, куды вочы глядзяць… далей, далей, бясконца… Забудзешся на ўсё, адчуваеш сябе вольным, шчасьлівым…
Ён на хвілінку змоўк і потым пахваліўся з простай дзяцінай шчырасьцю:
— Надоечы я застрэліў двух зайчыкаў і лісіцу.
Ён весела зірнуў на Стасю і ўбачыў яе — смутную, халодную, з глуха запалымі вачмі, з выразам затоенай мукі на твары. Яна ўжо не глядзела на яго — яе хваравіта-застылы погляд увайшоў некуды ў глыб і забраў з сабой цёплыя аганькі радасьці.
Барковіч зразумеў. Сьцеражліва насупіўшы бровы, ён азірнуўся наўкола, злавіў некалькі поглядаў хворых і ў кожным у ім убачыў адбітак таго, што сьвіцілася ў цьмяным Стасіным твары. А некаторыя проста і выразна глядзелі на яго з едкай зайздрасьцю і няпрыхільнасьцю.
Барковіч зразумеў, успомніў, што хворага заўсёды мучыць чужое здароўе і сіла. Ён адчуў сябе вінаватым і змоўк.
Стася балюча ўсьміхнулася.
— Ну, гавары…
Потым дадала, быццам апраўдваючы сябе ці яго:
— Мне дрэнна зусім… Я, мусіць, памру.
Барковіч пачаў распытваць яе пра хваробу, пра лячэньне, пра дактароў. І чым больш гаварылі аб гэтым, тым ясьней і прасьцей рабіліся яго адчуваньні — зьяўлялася звычайная цікавасьць і заклапочанасьць. Ён пільна аглядаў яе змарнелы твар, яе худыя рукі, дзіваваўся з тае страшэннае зьмены, што зрабіла ў ёй хвароба, выказваў у простых словах сваё спачуваньне, нават не спачуваньне, а шчырыя сяброўскія развагі. Калі-ж яна з радасна-ўдзячнай усьмешкай падала яму сваю руку, ён раптам адчуў, што гэта зусім лішняе, і спалохаўся, каб не давялося яе цалаваць. Ён зноў, як нейкую чужую крохкую рэч, патрымаў гэту руку і асьцярожна паклаў на коўдру. У гэты момант у яго вырасла нечакана-ясная думка аб тым, што ўсе гэтыя словы, якія ён толькі-што гаварыў сваёй Стасі, ён мог-бы сказаць кожнаму хвораму чалавеку.
Зноў стала паміж іх нуднае цяжкое маўчаньне. Тады Стася, каб разарваць гэта маўчаньне, пачала гаварыць пра Сяргея.
— Ён часта прыходзіць да мяне і сядзіць тут доўга-доўга, пакуль ня выганіць доктар. Прыносіць мне новыя кніжкі і чытае па тры старонкі за раз: больш не даюць. Ён стараецца ўдаваць, што ня ведае пра мой стан, што ўсё добра… Але відаць… Часам ня ўтрымаецца і заплача… Сьмешны такі…
Яна робіць патугу гарэзьліва, як раней, усьміхнуцца, але выходзіць толькі хваравітая грымаса. Барковічу зразумела: яна пачула яго настрой, яго холад, i таму памянула Сяргея. Так рабіла яна даўней і даўней дасягала свайго. Барковічу і цяпер зрабілася прыкра, але зусім з іншай прычыны: ён ня любіў, ня мог без агіды глядзець на праявы людзкога бясьсільля, і яго балюча ўразіла гэтая недалужная спроба кокецтва.
Ён адказаў залішне проста і дзелавіта:
— Я яшчэ ня бачыў Сяргея. Зараз пайду да яго.
Ён, мабыць, зрабіў нейкі мімавольны рух, бо яна раптам уся страпянулася і ўпілася ў яго прагнымі, поўнымі благаньня і страху, вачмі…
— Праз гадзіну будзе абход. Да абходу у нас можна сядзець…
Барковіч ласкава ўсьміхнуўся. Ён не хацеў крыўдзіць яе, і таму застаўся сядзець да абходу, застаўся лічыць цягучыя, нудныя, як у магіле, хвіліны. Адыходзячы, ён пацалаваў яе ў лоб, і яму чамусьці здалося, што ён пацалаваў нябожчыцу. Ён сам зьдзівіўся гэтаму адчуваньню і, нібы для таго, каб пераканацца, што гэта ілюзія, апошні раз зірнуў на хворую.
Стася глядзела на яго поўнымі сьлёз вачмі. У гэтых пакутных вачох была трагічна перамяшаўшыся сьмяротная роспач з ціхай палахлівай надзеяй. Ён пацалаваў яшчэ ў яе сухую вашчаную руку і, спакойна азірнуўшыся, вышаў з палаты.
Разам з тым, як скінуў Барковіч на рукі востраносай санітарцы свой белы нязграбны халат, ён фізычна адчуў, як скінуўся з яго плеч цяжар гэтай сумнай сустрэчы. Вышаўшы з больніцы, ён глыбока, вольна ўздыхнуў і з усьмешкай падумаў:
— Больш не пайду у гэты белы астрог.
Быў ужо вечар. Скрозь чорную слоту размашыста грузна сігаў Барковіч, шлёпаючы па лужынах сваімі грамозднымі чабатамі. Пацёкі дажджу абмывалі яго шырока адкрыты твар, але, як ні стараліся, не маглі змыць з яго сьвежую бадзёрую ўсьмешку. Ён любіў восень і любіў горад. Ён з горадам жыў як зайздросьлівы палюбоўнік са сваёй нясувернай каханкай. Калі паміж іх паўставаў чарговы конфлікт, калі чорны цень зрады атручваў іхную блізкасьць, тады ён уцякаў з гораду ў глухія нетры Палесься, каб у раскошных абнімках прыроды затапіць сваю крыўду, каб зрадай памсьціцца за зраду. А потым вяртаўся зноў, як блудны сын, як былы гаспадар.
На Савецкай сустракаліся людзі. Адны перабягалі мокрымі скукярэчанымі скакунцамі; іншыя — пад парасонамі — плюхалі з важнай павольнасьцю, як старыя баравікі. Сярдзіта, раздражнена роў, уцякаючы ад дажджу, аўтобус, агідна сьлюмачыліся асалавелыя вітрыны, не запрашаючы, а адганяючы пакупцоў. У сьветлых дзьвярах кіно-тэатру заўзята штурхаліся бязбілетныя падшывальцы, а простытуткі туяліся троху далей, на парозе сьвятла і мроку.
Барковіч прайшоў некалькі кварталаў па Савецкай — зьдзівіў не аднаго падарожніка сваёй высока ўзьнятай галавой з загадкава-ўсьмешлівым тварам, сваім расхрыстаным адзеньнем, сваёй размашыстай бязуважнай хадою, — завярнуў у цёмную бакавую вуліцу, потым у завулак, яшчэ ў сьляпы і брудны завулак і, нарэшце, спыніўся перад асьветленымі электрычнай лямпачкай дзьвярмі невялічкага рабочага клюбу.
Колькі хвілін Барковіч нярухома стаяў перад дзьвярмі, нібы разглядаючы іх, нібы прымерваючыся, як іх спрытней адчыніць.
Яму было сьмешна і весела. Фактычна, ён добра ведаў наперад, што зараз будзе, і добра ведаў, што ўсё гэта — недарэчнае, непатрэбнае. Ён сьмяяўся сам над сабой, яго забаўляў гэты мімавольны дзікі капрыз.
Барковіч падняўся па хісткіх, убога асьветленых сходнях, перайшоў праз невялічкую прытульную залю, праз калідор і трапіў у бібліотэку. Там стаяла важная, сухая ціша. За сталамі ўрачыста застылі пахмурыя чытачы, ля драўлянога бар’еру таемна і жвава шушкалі піонеркі, а за бар’ерам, сярод кніжных паліц, поркаўся невялічкі беленькі чалавечак.
Барковіч увайшоў за бар’ер, падышоў ззаду да чалавечка і моцна, па-сяброўску сьціснуў яго за плячо.
— Здароў, Сяргей!
Чалавечак абярнуў сваю белую сукрыстую галаву, і вочы яго — маленькія, сінія — загарэліся радасным аганьком. Ён парыўчата схапіў Барковічаву руку i моцна яе страсянуў. Потым пачаў мятушыцца.
— Я зараз. Во, толькі хвіліначку. Пачакай, я зараз…
Барковіч з ласкавай усьмешкай сачыў за ім, пакуль ён парадкаваў свае кніжкі, пакуль угаварваў нейкага цыбатага хлопца пабыць за яго ў бібліотэцы, пакуль даводзіў нешта ўпартым настойлівым піонэркам. Потым яны вышлі на вуліцу.
Сяргей пачаў пасьпешна, хапаючыся, нешта апавядаць, але Барковіч адразу яго перапыніў, быццам ён спэцыяльна прышоў, каб гаварыць аб пэўнай справе.
— Во што, Сяргей. Я быў у Стасі. Я цяпер ішоў ад яе і зайшоўся па цябе.
Сяргей змоўк і старанна насупіў свае бялясыя бровы.
— Ты сёньня прыехаў?
— Я прыехаў па тваёй тэлеграме.
— Як Стася?
Сяргей запытаўся ціха, няўпэўнена. Барковіч, у наругу яму, пачаў гаварыць з наўмысна-рэзкай адкрытасьцю:
— Стася дужа зьмянілася. Я ня думаў, што так далёка зайшла хвароба. Яна зусім страшная стала, я ледзьве пазнаў. Дужа няпрыемна глядзець. На ёй ужо відаць адбітак сьмерці. І яна сама ведае, яна добра ўсьвядоміла свой стан. Чакае канца…
Ён змоўк і настаражыўся. Цемра схавала ад Сяргея яго таемную ўсьмешку — столькі-ж добрадушную, колькі едкую.
Гульня пачыналася.
Некалькі крокаў прайшлі моўчкі. Потым Сяргей загаварыў, перамагаючы хваляваньне.
— Я хаджу кожны дзень да яе, кожны дзень бачу гэту трагедыю. Каб я ўмеў хаваць праўду, каб пераканаць яе… а то-ж яна бачыць… Часам зьяўляецца ўсё-ткі надзея… сама сабой зьяўляецца — жыцьцё паўстае супроць цяжкой неабходнасьці… Яна тады жудасна-сьветлая, лятуценная. Успамінае, загадвае на будучыню. Тады з палкай дапытлівасьцю глядзіць на ўсіх і чакае, моліць аб падтрыманьні яе надзеі, аб заспакаеньні.
Ён на момант суняўся, нібы для таго, каб праглынуць даўкі клубок свайго хваляваньня, і скончыў няцьвёрдым голасам:
— Мне цяжка бывае… Проста, ведаеш, ня ў суцерп… У мяне дужа слабыя нэрвы…
Барковічу здалося, што Сяргей гатоў заплакаць. І, як звычайна, гэта выклікала ў ім ня жаль, не спачуваньне, а нейкую незразумелую прыкрую злосьць, жаданьне мучыць, раструйваць. Ён гучна і зусім весела зарагатаў.
— Паміраць лягчэй, чымся быць прысутным пры сьмерці. Праўда, Сяргей? Я ледзьве вытрымаў сёньня дзьве гадзіны. Гэта надзвычайна нудны абавязак…
Сяргей перш маўчаў, нібы спалоханы жорсткім сьмехам Барковіча, а потым ледзь чутна прашаптаў:
— Яна твая жонка.
Барковіч спакойна згадзіўся:
— Праўда, яна мая жонка.
Яны вышлі на Савецкую вуліцу. Каля гастрономічнае крамы Сяргей зноў замятушыўся.
— Пачакай, я куплю чаго на вячэру… Віна куплю… Нам трэба многа з табой гаварыць. Да мяне пойдзем, добра?
Барковіч з цьвёрдым сьмяшком адказаў:
— Пойдзем у сад
— У сад?
Сяргей няўцямна ўзьняў на таварыша свае наіўныя сінія вочы, але зараз-жа схапянуўся і моўчкі падаўся ў той бок, дзе быў гарадзкі сад.
Яны абодва аднакава не разумелі, што ім тут трэба, у гэтай глухой няпрытульнай цямноце бязьлюднага саду. Яны аднакава не разумелі і таго, які сэнс маюць усе гэтыя дзіўныя, поўныя вострага напружаньня сустрэчы, якія моральна цяжараць іх і якіх яны ўсё-ткі шукаюць з прагнай настойнасьцю.
Дождж ня ўціхаў. Ён прытоена шамацеў, схаваўшыся ў вецьці зьлітых цемраю дрэў, а па адкрытых дарожках ляскаў з падкрэсьленай сьмеласьцю, быццам дражніўся, палохаў жорсткімі ўдарамі сваіх сьцюдзёных струменьняў. Прыбітыя дажджом дарожкі цьмяна сьвіціліся ў цемры чорна-сталёвым глянцам.
Было сьлізка, мокра. Ужо даўно ў абодвух наскрозь прамякла адзежа, абодвум было сьцюдзёна. Барковіч, адчуваючы нейкі гульлівы задор, яшчэ вальней расхрыстаў сваю вопратку, яшчэ вышэй узьняў свой бадзёры ўсьмешлівы твар, а Сяргей стуліўся ў дрыжачы камочак і здаваўся зусім маленькім, ледзьве прыметным.
Ішлі моўчкі. Балюча гняло гэтае востра-напятае маўчаньне (удвух заўсёды цяжка маўчаць), але не лягчэй было і знайсьці пачатак гутаркі. Абодвум ясна было, што ў гэтых дзікіх абставінах, у гэтай чорнай самоце прыдзецца гаварыць аб нечым важным і неадступна- патрэбным.
Зусім неўзаметку яны сышлі з галоўнай алеі і пачалі блудзіць па вілаватых бакавых сьцежках, часта натыкаючыся на мокрыя дрэвы, на кусты, на садовыя лаўкі. Раптам Барковіч спыніўся і ўзяў за плячо Сяргея.
— Стой! Чакай… Во тут, на гэтай лаўцы мы першы раз цалаваліся са Стасяй. Яна была тады зусім маладая. Яна была дужа прыгожая. Праўда, Сяргей, га? Ты помніш? У яе былі надзвычайна жвавыя і хітрыя вочкі. Калі я браўся іх цалаваць, яны так сьмешна бегалі, быццам хацелі ўцячы, схавацца… Ха-ха!.. Ты заўважыў, якія сталі цяпер яе вочы? А вусны… Яе вусны тады былі зусім дзіцячыя — задорныя і сьмяшлівыя… Яна і цалавалася неяк па-дзіцячаму — выстаўляла трубачкай вусны, заплюшчвала вочы і чакала… Ха-ха!..
Ён каротка перарваў сьмех і змоўк. Гэтая нечаканая паўза была пасткай Сяргею — ён ня мог вытрымаць яе напружнасьці, ён павінен быў загаварыць. І ён азваўся голасам загнанага зьвярка:
— Я помню Стасю тады… Яна была прыгожая… так, прыгожая…
Зноў маўчаньне. Яны селі на мокрую лаўку, і тады Сяргей раптам сказаў нейкім новым, глыбока прачулым голасам:
— Адам! Ты ня любіш Стасю…
Барковіч, быццам і ня чуўшы яго, гаварыў сваё:
— З маладосьці ў яе было надзвычайна прыгожае цела. Такое цела бывае ў рэдкай жанчыны. Тут, на гэтай лаўцы, я першы раз пры сьвятле месяца ўбачыў яе сьвежыя дзявочыя грудзі…
— Адам!..
Сяргей больш ня вытрымаў ён, як няпрытомны, уцупіўся кіпцямі ў руку Барковіча, сударгава драпаў яе і ні-то плакаў, ні-то дзіка пішчэў ад злосьці. Барковіч спакойна і цьвёрда зазначыў:
— Я дужэйшы за цябе — я магу цябе задушыць.
Тады Сяргей стуліўся ў камочак і сьціх. Барковіч таксама маўчаў.
Ён прыслухваўся да сваіх адчуваньняў і заўважаў, што ў яго ранейшы добрадушна-гульлівы настрой уліваецца хваля едкай прыкрасьці і раздражненьня. Яму захацелася ўстаць і пайсьці ў чорную мокрую цемру, схавацца і ад Сяргея, і ад Стасі, і ад усіх, хто памкнецца так ці іначай увайсьці ў яго жыцьцё. Ён ужо хацеў быў падняцца з лаўкі, але якраз у гэты момант загаварыў Сяргей. Яго голас быў жудасна-слабы, разьбіты.
— Адам! Я любіў Стасю больш, як ты. Ты ня ўмееш любіць — ты шчасьлівы… Ты вось цяпер ня любіш яе, як яна хворая, ты вясёлы, а я люблю больш як калі… Я ня веру, што яна памрэ… Гэта-ж… гэта-ж зусім немагчыма… Як гэта… яе ня будзе… Стасі… Не, не… Няпраўда! Гэта — няпраўда!..
Ён амаль-што плакаў, ён ледзьве здолеў стрымаць сябе, каб гаварыць далей.
— Я люблю яе ня так, як ты. Ты па-зьвярынаму… А мне нічога ня трэба, маё шчасьце ў тым, што я люблю… Слухай, Адам, я даўно хацеў сказаць табе… Ты, можа, думаў што-небудзь пра мяне… людзі многа казалі… Во што, Адам, я нічога ня меў з тваёй жонкай… Ніколі… Ты верыш мне? Верыш?
Барковіч маўчаў. Сяргей нахіліўся бліжэй да яго і зашаптаў — сьлёзы не давалі яму гаварыць:
— Ведаеш, Адам, аб чым мы больш за ўсё гаварылі цяпер, калі я прыходзіў да яе, да хворай? Мы заўсёды ўспаміналі цябе, мы аб табе гаварылі. Я казаў ёй, што ты страшэнна заняты, што ты-б напэўна прыехаў, каб меў магчымасьць. Яна была тады спакайней… Адам, чуеш ты? — я ніколі і не падумаў нічога благога. Ці верыш ты?
Барковіч паволі, насьмешліва працягнуў:
— Прызнаньні над сьвежай магілай…
Тады Сяргей ускочыў і закрычаў гістэрычным прарэзьлівым голасам:
— Ты брэшаш! Ты ня хочаш, каб яна памерла! Няпраўда! Ты любіш яе… ты любіш… любіш!..
Голас яго недалужна сарваўся, і ён зноў зашаптаў:
— Адам! Пойдзем заўтра да яе разам. Добра? Трэба так рабіць, каб ёй больш спакою было, больш радасьці… Яна паздаравее.
Барковіч бязуважна азваўся:
— Я зараз паеду.
Гэтыя словы, відаць, страшэнна ўразілі Сяргея. Ён нэрвова падхапіўся, хацеў спачатку пярэчыць, потым стрымаўся, зноў зьвіўся ў дрыжачы клубочак і, нарэшце, выгаварыў з наўмыснай едкасьцю:
— Ты баішся застацца?
— Ня хочу.
Барковіч раптам узяў звычайны дзелавы тон:
— Узатры, Сяргей, запалку — я пагляджу на гадзіньнік.
Сяргей слухмяна дастаў з кішэні запалкі і пачаў церці адну за аднэй. Карабок быў волкі, дрыжэлі рукі, і ў яго нічога ня выходзіла.
— Эх ты, няўмека!
Барковіч адабраў у яго запалкі і засьвяціў.
— Засталася гадзіна да цягніка. Мне трэба ісьці.
Сяргей сударгава схапіў яго за руку.
— Адам! Няўжо ты пакінеш яе? Няўжо табе ня шкода? Яна-ж твая жонка, ты-ж кахаў яе, ты i цяпер кахаеш… ты павінен кахаць, ты ня зьвер…
Барковіч моўчкі падняўся з лаўкі. Тады Сяргею раптам адкрылася нешта зусім новае, аб чым ён раней ня думаў.
— Адам! Я разумею… Я ведаю… Ты кахаеш другую… у цябе ёсьць жанчына… Гэта праўда? Адам, гэта праўда?
— А ты што, зайздросьціш?
Барковіч гіронічна засьмяяўся. Потым узяў абедзьвюма рукамі Сяргея за плечы, моцна сьціснуў і праказаў сухім сталёвым голасам:
— Сяргей! Ці думаў ты калі-небудзь, што ў нас усё гэта можа нядобра скончыцца… га?
Сяргей вінавата замятушыўся.
— Як гэта скончыцца?.. Я не разумею… Я зычу табе дабра, Адам, я нічога ня маю супроць цябе…
— Ну, добра, пойдзем.
Яны пашлёпалі па цёмных сьлізкіх дарожках. Пры выхадзе з саду промень сьвятла, прыляцеўшы з вуліцы, на момант вырваў іх з цемры, і Барковіч убачыў скурчаную убогую постаць Сяргея, з панура схіленай галавой, з бязьмежна-балючым сумам на твары. Ён ласкава ўсьміхнуўся і ўзяў яго пад руку.
— Мы, Сяргей, скора з табой сустрэнемся. Ведаеш што? Прыяжджай да мяне — у нас там надзвычайна добрае паляваньне.
А сам у гэты момант падумаў:
«Нашто гэта ўсё? Нашто гэта новая непатрэбная сустрэча?».
Сяргей сумна адказаў:
— Я не паляўнічы… я не страляў ніколі.
— Ну, усёроўна — так прыяжджай.
— Можа прыеду.
Яны ўвайшлі ў змрочныя гарадзкія вуліцы. Дождж ужо сьціх, але горад плакаў яшчэ апошнімі скупымі сьлязьмі. На скрыжаваньні вуліц Барковіч спыніўся.
— Мяне праводзіць ня трэба. Ідзі дахаты.
— Ты не застанешся?
— Які ты сьмешны… Бывай!
Як ужо разышліся, Сяргей раптам спыніўся і крыкнуў:
— Адам! Калі што — я тэлеграфую табе…
— Прыяжджай на паляваньне!
І кожны пашоў сваёй дарогай.
Поезд яшчэ досьвіта прышоў на маленькую, забітую ў лясы і балоты палескую станцыю. На брудным станцыйным двары стаяла некалькі сялянскіх вазоў, і нехта з цемры лена азваўся: «Куды вам, таварыш?» — але Барковіч рашыў пайсьці пеша. Ён заўсёды хадзіў пеша са станцыі, а сёньня-ж чакала яго яшчэ асаблівая асалода: ён будзе адзін, у дзікай палескай глушы сустракаць таемна-прыгожае восенскае сьвітаньне.
Ён ідзе па добра вядомай грэблі праз дзікі, поўны чароўнай маўклівасьці лес. Перад раньнем ноч стала яшчэ чарнейшая, а цішыня такая напятая, вострая, што выразна чуваць, як капаюць недзе ў нявідную лужынку дробныя кроплі — сьляды нядаўнага дожджыку. Але ў гэтай згусьцелай начы абыклае вуха ловіць ужо прыметы блізкага раньня — ужо нават цьвіркнула недзе руплівая птушачка, а над галавой праляцеў нехта вялікі і важкі, мабыць, сама варона. І раптам усю істоту ахапляе пачуцьцё сьвежасьці, турботна-ўзьнятага напружаньня сіл. Зрок востра ўпінаецца ў цемру, і, здаецца, што там вылучаюцца ўжо няясныя абрысы дрэў. Гэта, мабыць яшчэ толькі ілюзія.
Ні з таго, ні з сяго перад вачмі вырастае вялізны разлапісты пень, за ім карабацяцца рэбры гнілога карча, а далей, сярод дрэў, цьмяна бліснула лужына. Барковіч глядзіць угару, і па твары яго распаўзаецца шырокая — з лапаць — усьмешка, — там, паміж дзьвюх сьцен высокага лесу, лягла цьмяная сталёвая паласа: ужо прачнулася неба. Спалоханы мрок пачынае мітусіцца дрыготнымі хвалямі і паказваць прадметы ў розных фантастычных праявах: там воўк прытуліўся за дрэвам, там стаіць нейкая купка людзей, там шмыгануў зайчык з-пад елкі, там разявіла ляпу нейкая зубатае страшыдла.
Барковіч становіцца сярод грэблі, пільна ўглядаецца ў гэтыя чароўныя жарты сьвітаньня і раптам пачынае голасна рагатаць, так што па ўсім лесе разьлягаецца звонкае рэха.
Якое сьвежае, якое магутнае адчуваньне!
Восенскі дзень млява, быццам нехаця, займае свой кароткавечны пасад. Яшчэ доўга стаіць шэры расплыўчасты змрок, яшчэ доўга хаваецца ён у прытульных закуцьцях дзікага лесу. Але вось перарваўся лес, адкрылася шырокая балоцьвеная паляна і за ёй, на пасечаным рэдкімі дрэвамі небасхіле, ірдзее халодна-ўрачыстае пышнае зарава.
Што можа быць прыгажэйшага за гэтага вялічна-глыбокага восенскага ўсходу? Што можа вастрэй абураць нутро чалавека адвечным імкненьнем, прагнасьцю да жыцьця, што можа жывей заклікаць яго ў бязьмежна-чыстыя далі, што можа мацней прымушаць яго ў малельным экстазе кінуцца долу і абнімаць, цалаваць гэту сьвятую зямлю, гэтыя любыя, слаўныя залатыя лісточкі?
Барковіч стаяў тут, пакуль ня ўсплыло на неба сьцюдзёна-барвянае сонца, пакуль не рассыпала ў лесе сваіх дарагіх бурштынавых кропель. Тады ціха, паволі, ніба зачарованы, пасунуўся далей, насустрэчу сьвежым ірдзяным праменьням.
Падышоўшы да хутара, дзе быў яго выпадковы прытулак, Барковіч чамусьці прыстоіў, з хвіліну падумаў аб нечым і, крута завярнуўшыся ў бок, пашоў абходам па дробным капкаватым хмызьняку. Мінуўшы хутар, ён зноў узышоў на дарогу, сьцеражліва азірнуўся назад і пасігаў далей пасьпешнымі энэргійнымі крокамі.
Праз колькі хвілін наперадзе паказалася вёска. Чорныя карузлыя хаткі, яшчэ бяднейшыя, яшчэ бруднейшыя дворныя будынкі і высокія стромкія азяроды. Ha краю вёскі адзін большы за іншых з гонтавай страхой будынак — гэта вясковая школа. Барковіч рашыў адразу пайсьці туды, нават не пабыўшы ў дварэ. Такі быў настрой, што хацелася рабіць якраз тое, чаго ня робяць звычайна.
У клясе ішла лекцыя. Барковіч сьмела, як гаспадар, увайшоў у кватэру настаўніцы, пахадзіў троху па яе невялічкім пакоі, з цёплым здаволеньнем азірнуўся наўкола — як тут знаёма ўсё і як тут ціха, прытульна! — сеў на крэсла і стаў чакаць. Праз хвілін пяць прыляцеў выбух бязладнага шуму, за дзьвярмі пачуўся звонкі па-дзяцінаму раздражнены голас, дзьверы расчыніліся і ў пакой увайшла настаўніца. Яна ўбачыла Барковіча і спынілася ў парозе — ні-то радая, ні-то зьдзіваваная. Каб схаваць сваё раптоўнае ўзрушэньне, яна ўзяла жартліва-сярдзіты тон:
— Якое вы маеце права заходзіць без запытаньня ў чужую кватэру!
Барковіч, не ўстаючы, працягнуў сваю шырокую цяжкую руку — яна з комічнай сьцеражлівасьцю падышла і падала сваю, але зараз-жа вырвала, быццам спалохаўшыся яго гарачага поціску. Барковіч добрадушна сьмяяўся.
— Ня злуйся, Тацяна, табе гэта зусім не да твару.
Яна пачала нешта перакладаць на стале, нечага вышла з пакою, вярнулася зноў, прапанавала есьці яму і ўвесь час старанна хавала ад яго свой хісткі, няўпэўнены погляд. Ён з тонкай усьмешкай сачыў за ёй, ён добра ведаў, што будзе так аж датуль, пакуль ён не раскажа пра горад, пра Стасю. Сама яна не запытае — о, не! — да гэтага яна ня дойдзе, яна ніводным словам, ніводным рухам не пакажа, што гэта яе цікавіць!
Барковіч пачынае ліквідацыю гэтага неўразуменьня. Ён спакойна, дзелавіта заяўляе:
— Я толькі што з цягніка. Быў учора ў Стасі, у больніцы. Ёй зусім дрэнна. Магчыма, што скора памрэ.
Яна як мага стараецца зрабіць хмуры нездаволены твар і, калі ёй гэта ўдаецца, з сярдзітым дакорам кажа яму:
— Як табе ня сорамна — у такім стане кідаць яе… Што ты за чалавек!..
Барковіч моўчкі глядзіць на яе i думае:
«Якая бязьлітаснасьць у гэтых самак! Яна-ж надзвычайна рада, што дзеля яе мужык кінуў сваю паміраючую жонку».
Ён падыходзіць да дзяўчыны і, каб бяз слоў паказаць, што яны добра адзін аднаго разумеюць, пяшчотна абнімае яе за плечы. Яна, хітруньня, адпіхае яго.
— Ідзі ты… зьвер…
Барковіч адыходзіцца, зазірае ў акно, на нудны пакалупаны гарод, i раптам адчувае цяжкую змору. Вочы пачынаюць зьліпацца, і ўсё цела цягне да долу нейкая магутная тупая сіла. Ён адварочваецца да акна і з усёй сілы стараецца гаварыць вясёлым жартлівым голасам:
— Ведаеш, Тацяна, што я зраблю? Я буду ў цябе адпачываць… добра? Ты ідзі ў клясу на заняткі, а я буду спаць. Я за ўсю ноч і вокам ня зьвёў.
Яна ў першы раз падымае на яго свой погляд (вядома, сярдзіты яшчэ) і нездаволена адказвае:
— Есьці трэба раней.
Барковіч бурна рагоча і зноў абнімае яе. Яна цяпер ужо не бароніцца. Не бароніцца нават і тады, калі ён моцна, з запалам яе цалуе.
На апошняй лекцыі ў школе ў той дзень быў вялікі гармідар. Узьняў яго, як і зазвычай, Барковіч. У той час, як дзеці старанна грызлі алоўкі, разьвязаючы нейкую дужа няўдалую задачу, ён раптам уваліўся ў клясу — заспаны, усклычаны, з нязграбнай, яшчэ зусім санлівай усьмешкай на твары. У той самы момант разьляцеліся ўсе межы закону і парадку — дзеці, як няпрытомныя, паўскакалі з месц і з радасным крыкам абкружылі Барковіча.
— Дзядзька Адам! Дзядзька Адам! Пойдзем у лес!..
— Аўтух зайца ўчора забіў… во які, далібог!..
— У Прыгорку ліса бачылі…
— А журавін колькі ў Чорным маху!..
— Дзядзька Адам! Дзядзька Адам!
Настаўніца няўцямна глядзела на нечаканы бунт сваіх выхаванцаў і ніяк ня ведала, што ёй рабіць. Спрабавала злавацца, але нічога ня выходзіла: з-пад злосна насупленых броў яе вочы ўсёроўна блішчэлі шчасьлівай гордасьцю і здаволеньнем: ёй падабалася, што дзеці любяць Адама.
Баркавіч раптам зрабіў урачысты выгляд і агаласіў:
— Сёньня заняткі скончаны. Гайда па хатах!
Але гэта ўжо вышла звыш меры, і настаўніца ўсур’ёз раззлавалася. Яна так строга крыкнула на сваіх вучняў і такі страшэнны погляд кінула на Барковіча, што яму нічога больш не выпадала рабіць, як толькі вінавата стуліцца і разам з вучнямі рэтыравацца на заднюю лаўку. Для аднаўленьня і замацаваньня свайго аўторытэту настаўніца колькі хвілін яшчэ мучыла вучняў, але-ткі, нарэшце, пусьціла, і яны з падвойнай энэргіяй узьнялі ранейшы гармідар.
Кляса спусьцела. У раптоўнай цішы мякка расталі адгалоскі дзіцячага сьмеху і крыку. З-за вокан плылі ўжо смутныя вячэрнія цені — яны ўлівалі ў пакой асаблівую нейкую, цягуча-дрымотную прытульнасьць.
Настаўніца папарадчыла на стале вучнёўскія сшыткі і села ля акна, пусьціўшы некуды ў чорнае поле свой цяжкі, змораны погляд. Барковіч пільна ўглядаўся ў яе твар, сачыў за тонкімі, ледзь прыметнымі зьменамі. якія рабіў у ім наплываючы змрок. Ён ніколі ня бачыў у яе такога глыбока-сур’ёзнага твару, такога панурага, сумнага і нават стараватага. Пачынала здавацца, што гэта не яна, што гэта нехта другі. І гэты другі то выдаваў некім абсолютна чужым, незнаёмым, то неадрыўна блізкім і родным, радней за маці, радней за сястру.
Барковіча пацяшала гэта свавольная гульня фантазіі, і ён наўмысьля не хацеў парушаць маўклівай цішы, якая глуха лунала ў пакоі. Яго спакойнаму назіраньню, аднак, перашкодзіла нястрымная гарачая хваля пяшчоты, якая раптам узынялася ў яго нутры, якая з непераможнай сілай пацягнула яго да гэтае смутнае задуменнае дзяўчыны. Як і зазвычай, пачуцьцё яго вылілася ў шчырае і троху недарэчнае парываньне. Ён падышоў да дзяўчыны, стаў перад ёй на калены, абняў яе стан і з гульлівай усьмешкай зазірнуў у яе глыбокія вочы.
— Тацяна! Нам павінна быць добра… Сапраўды…
І з нейкім па-дзяцінаму радасным сьмехам ён схаваў свой твар у яе на каленах.
Дзяўчына чамусьці ўздыхнула і пачала пяшчотна гладзіць яго валасы.
Гэта было тымі днямі, калі над Палесьсем — над бяскрайным прасторам пажоўклых лясоў, над чорнымі лапінамі застылых балот, над спахмурнелымі, сіня-халоднымі рэчкамі, над счарнелым чаротам і жорсткім аголеным лазьняком, над пустымі пясковымі грудамі, над убогамі хаткамі паляшукоў, над жоўтымі, бурымі шэрагамі тлустых восенскіх азяродаў, — над усім гэтым адвечна-дзікім панурым царствам высокімі стройнымі ключамі ляцелі гусі.
Ляцелі гусі, сьпяшаліся. У гонкім іх лёце, у клапатлівым, надрыўнарадасным клёкаце іх адчуваўся магутны разгон стыхійных імкненьняў, вечных, як сьвет, непераможных, як жыцьцёвая сіла.
Куды? Чаго? Дзе канец, дзе мяжа гэтага лёту? Дзе той дзівосны зачарованы край, поўны сонца і радасьці, поўны невядомага хараства, куды цягне іх гарачае, непакойнае сэрца?
І ці ёсьць ён наогул дзе-небудзь гэты нябачаны край? Хто даляціць да яго, хто яго ўбачыць?
Усёроўна!.. Наперад! Далей! Больш разгону, больш сілы! Перад вачмі-ж такі раздольны прастор, такая шырокая, сьвежая воля, такая прывабная, вострая невядомасьць! Хай будзе, што будзе! Толькі — наперад, далей, далей…
Ляцелі гусі. Гонкія, плаўнакрылыя. За гусямі ляцеў чалавек — лёгкімі думкамі, шчымлівымі парываньнямі, ляцеў у дзівосны нябачаны край, шукаў сонца і радасьці, шукаў невядомага шчасьця.
Хто ўбачыць той край? Хто пазнае радасьць тую і шчасьце?
Ой, ляцелі гусі…
Барковіч з Тацянай упяршыню сёлета пачулі гусей, як варочаліся з свае звычайнае нядзельнае праходкі па бясконцай палескай грэблі. Барковіч адразу знайшоў у высокім небе жывы рухавы трохкутнік і парыўчата схапіў за руку сваю спадарожніцу.
— Вунь яны! Вунь яны!.. Бачыш?
Потым узьняў угару свае рукі, быццам вітаючы далёкіх вандроўцаў, і закрычаў, як няпрытомны:
— Го-го-го!..
Колькі хвілін ён так і стаяў, нібы застыгнуўшы сваім напружаным парываньні, з горача распаленымі вачмі, з хмельнай усьмешкай на твары. Ён увесь прасякнуўся дзіка-магутным імкненьнем, ён гатоў быў, здаецца, кінуць усё, сарвацца з зямлі і паляцець туды, за гэтым жывым мякказвонным трохкутнікам — у сьвет, у прасторы.
Тацяна стаяла поплеч, глядзела на яго (ён быў цяпер надзвычайна прыгожы) і з няпрыемнасьцю адчувала, што ён зусім забыўся цяпер на яе, што гэта раптоўнае захапленьне вымела з сэрца яго ўсе звычайныя пачуцьці, як вымела з галавы яго ўсе звычайныя думкі. Нешта падобнае да зайздрасьці шавальнулася ў ёй, і яна з рэзкай настойнасьцю пацягнула яго за руку:
— Ну, пойдзем ужо.
Барковіч з патугай адарваў свой погляд ад далёкага, ледзьве прыметнага ў небе трохкутніка і моўчкі пашоў па дарозе. На твары ў яго яшчэ плавала радаснасьветлая задуменнасьць.
Яны падышлі да хутара, на якім кватараваў Барковіч. Ля варот стаяў гаспадарскі сын — хлапчук гадоў у шаснаццаць, — ён з пільным чаканьнем углядаўся ім насустрэчу. Барковіч адразу сьцяміў, што ёсьць нейкая навіна і прысьпяшыў ход.
— Што, Апанас?
— Вам тэлеграма прышла. Там, у хаце, ляжыць на стале.
Тацяна сказала, што пачакае, і Барковіч зьнік у варотах. Праз хвіліну ён вышаў назад, трымаючы ў нязграбна выстаўленай наперад руцэ шэры тэлеграфны блянк. Ён у замяшаньні глядзеў на паперку і усьміхаўся нейкай нявыразнай усьмешкай: ні-то вінаватай, ні-то добрадушна-пагадлівай.
Тацяна дрыжачымі пальцамі разгарнула паперку і прачытала:
|
«Стася памірае. Прыяжджай. |
Барковіч дапытліва зірнуў у яе шэрыя вочы, але яна схавала сваё сапраўднае пачуцьцё пад маскай хмурай турботнасьці.
— Калі будзе цягнік? Толькі заўтра… Заўтра а дзесятай гадзіне. Раней няма. Мы пойдзем да мяне… Табе ня трэба цяпер быць аднаму.
Барковіч ахвотна згадзіўся. З кожнай хвілінай ён усё жывей і жывей адчуваў нейкі лёгкі, задорна-ўзьняты настрой, нейкую бяспрычынную рызыку, расхадовасьць. У кожнага чалавека бываюць такія хвіліны, калі, выбіты з каляіны якім-небудзь надзвычайным выпадкам, ён з балючай слодыччу парывае ўсе абыклыя моральныя сувязі і становіць сябе нібы вонках ад усяго жыцьцёвага поступу. Тады ўжо бывае ня роспач, а вострае, хваравітае адчуваньне асабістае волі, шырокіх асабістых магчымасьцяй. Тады чалавек можа зрабіць самы нязвычайны і недарэчны ўчынак.
Ужо зьвечарэла, і яны, прышоўшы ў школу, адразу запалілі сьвятло. На маленькай канапцы ля грубкі быў іх аблюбёны куточак. Тацяна заняла сваё месца i сядзела моўчкі, ня спускаючы з твару сур’ёзнага, турботнага выразу.
Барковіч прыслухваўся, як расьце ў ім тое лёгкаўзьнятае пачуцьцё, што занялося пасьля тэлеграмы. Ужо цяжка было стрымаць гэтае пачуцьцё, яно патрабавала нейкага выйсьця, штурхала на нейкі гарэзны ўчынак. Ён узяў абедзьвюма рукамі Тацяніну галаву, абярнуў да сябе яе хмуры, насуплены твар і, востра зазіраючы ў вочы, сказаў ёй:
— Чаму ты ня радуешся, Тацяна? Ты можаш радавацца, ты павінна… Будзь сама сабой… Гэта лепш, што яна памрэ… Ты ведаеш…
Яна густа пачырванела, але не адказала нічога. Толькі нецярпліва вырвала з яго рук сваю галаву ды балюча, да крыві, прыкусіла губу.
Ён загадкава ўсьміхнуўся і, памаўчаўшы хвілінку, зазначыў:
— Я, Тацяна, нікуды не паеду…
Яна рэзка абярнулася да яго і зірнула проста ў твар яму доўгім уедлівым поглядам. У шэрых ненатуральна бліскучых вачох яе Барковіч убачыў цэлы віхор розных супярэчлівых пачуцьцёў: там халодная злосьць мяшалася з палкаю радасьцю, там балючы дакор пераплятаўся з глыбокай, шчырай удзячнасьцю. Яна ледзь чутна прашаптала:
— Нашто так… ня трэба… Едзь туды… заўтра ўраньні…
Барковіч паўтарыў тое, што некалі сказаў быў Сяргею:
— Паміраць лягчэй, чымся быць прысутным пры сьмерці. Надзвычайна нудны абавязак… і лішні…
Яна здрыганулася — ні-то ад спалоху, ні-то ад агіды.
— Ты хочаш, каб яна памерла.
— Я кахаю цябе… Ты таксама жджэш яе сьмерці.
Тацяна зноў упяла ў яго свой напружаны погляд. Цяпер было ў ім поўна цяжкога неўразуменьня і страху. Так звычайна глядзіш на невядомага чалавека, якога першы раз сустрэнеш дзе-небудзь у дзікім, бязьлюдным кутку. Што ён хавае пад сваім абліччам? Ці не чакае ён толькі зручнага моманту, каб цябе загубіць?
А Барковіч спакойна ўсьміхаецца шырокай, ветлай усьмешкай. Яго ясныя вочы так цёпла, так мякка ахінаюць сваім пяшчотным сьвятлом, так прыемна лашчаць, саграюць. Яго вочы гавораць бяз слоў, што ён сапраўды кахае, што яму можна верыць.
На Тацяніным твары страх і неўразуменьне аддаюць месца цёплай прыязнасьці — яна бярэ сваімі маленькімі ручкамі вялізную Барковічаву лапу, гладзіць яе і пачынае даверліва ўсьміхацца. Вочы яе раптам робяцца волкімі і бліскучымі, з іх адна за аднэй капаюць буйныя сьлёзы. Яна не хаваецца з імі, нават не выцірае вачэй — сьлёзы цякуць, а яна ўсьміхаецца і з даверлівай ласкай глядзіць на Барковіча. Барковіч раптам кідае сваю спакойную нярухомасьць, прыцягвае да сябе дзяўчыну і горача цалуе яе мокры, абліты сьлязьмі твар. Яна хліпае, як дзяцёнак, і жаліцца:
— Ты і мяне так… потым… калі захварэю…
Ён суцяшае яе:
— Што ты, Тацяна? Ты такая здаровая… Мы з табой будзем заўсёды разам…
Яна сударгава прыціскаецца да яго і шэпча ў гарачым забыцьці, у няпрытомнасьці:
— Ня едзь… Нікуды ня едзь… Я ня пушчу… Ты будзеш са мной… Хай сабе, хай памірае… я ня люблю яе…
Барковіч слухае і сам сабе ціха ўсьміхаецца:
«Якія бязьлітасныя гэтыя самкі!»
Пашлі потым марудныя чорныя дні, скрозь якія так нудна цягнуўся бясконцы ланцуг неадчэпна-турботных думак і разважаньняў. Гэтыя дні выпілі ў Тацяны многа жыцьцёвае сілы — яны глыбока ўціснулі і абвялі хваравітай сіньню яе шэрыя вочы, яны паклалі на вусны ёй рэзкую пячатку затоеных мук, яны разьлілі па твары яе нездаровую бледнасьць.
Страшная жудасная невядомасьць… Перад ёй стаіш, як перад грозным судом, з халодным жахам перабіраючы чорную чараду сваіх мімавольных грахоў. Яна сама родзіць іх, гэтая таемная невядомасьць. Яна з ліхамысным падступствам выклікае нядобрыя думкі. лятуценьні, яна зманліва раскрывае прасторы для злачыннае радасьці. А потым гняце суровым дакорам, узьнімае ў душы балючае мятушэньне, ад якога няма куды дзецца, ад якога нялюбым робіцца ўсё жыцьцё, увесь сьвет.
З гораду няма ніякае весткі. Няўжо яшчэ цягнецца тое страшное марудлівае згасаньне? Няўжо яшчэ ня прышоў канец? Яна хоча гэтага канца, яна чакае яго з палкай нецярплівай надзеяй. Дрэнна гэта, дзіка і жорстка. Яна ведае, яна-ж так цяжка мучыцца. Але — хай сабе! Яна больш ня хоча сябе падманьваць, яна прызнаецца перад сабой у сваіх злачынных думках і пачуцьцях.
«Будзь сама сабой»…
А Барковіч цэлымі днямі цягаецца са сваёй стрэльбай. Балазе яму, ён знаходзіць добрае сабе заспакаеньне. Кожны вечар ён прыходзіць сьвежы, вясёлы, з добрадушнай усьмешкай, з яснымі, як у дзіцяці, вачмі, Тацяна сустракае яго бледная, устурбаваная. Яна кожны раз з трывогай чакае ад яго жаданае весткі. А ён ставіць у кут сваю стрэльбу, сядае перад ясна палаючай грубкай, шырока раскідае грамоздныя свае чабаты і, паціраючы рукі, апавядае пра ўсякія дробныя здарэньні, якія трапіліся на паляваньні. Часта прыносіць ён зайца або ліса — кладзе каля сваіх ног і ў часе гутаркі раз-по-раз нагінаецца, каб з замілаваньнем пагладзіць роўную пушыстую поўсьць.
Тацяна спачатку дасадліва моршчыцца і нэрвова кусае вусны. Але Барковічаў роўны спакой пераходзіць памалу і на яе — яна забываецца на сваю трывогу, на свае мукі і канчаткова знаходзіць сабе заспакаеньне ў шырокіх і цёплых абнімках Барковіча.
Так цягнулася, мабыць, дзён дзесяць. А потым здарылася нешта зусім нечаканае, зусім непрадбачанае — пашлі такія падзеі, якія за тыдзень перавярнулі ўсё дагары нагамі.
Неяк раз шэрай гадзінай Барковіч, вяртаючыся з паляваньня, зайшоўся к сабе на хутар. Звычайна ён прыходзіў дахаты толькі позна ўначы, але цяпер быццам нешта падказала яму, што трэба абавязкова зайсьціся. І як толькі ўвайшоў у хату, — па стрыманай цішыні, па таємнаму шушканьню малых, па солідна-разважлівай постаці гаспадара ён адразу ўцяміў, што ёсьць нешта новае. Змрок ня даў быў спачатку разгледзець маленькага чалавечка, які сядзеў супроць гаспадара. А чалавечак, як толькі ўбачыў яго на парозе, схапіўся з лаўкі і кінуўся яму насустрэчу.
— Адам! Стася здарова… Зусім здарова… Чуеш, Адам?
Сяргей у нейкай бурнай экзальтацыі схапіў аберуч Барковіча і пачаў яго тармасіць.
— Гэта цуда, Адам. Гэта вялікае цуда. Разумееш ты, га? Разумееш?
Барковіч спакойна адарваў ад сябе яго рукі і прайшоў далей у хату.
— Скажы, як гэта… было…
Сяргей мятушыўся, бегаў па хаце, махаў рукамі.
— Тады, як я адбіў табе тэлеграму… яна памірала тады… а ты ня прыехаў… У тую ноч зьмянілася ўсё… Рэзкі пералом… Дактары страшэнна зьдзіўлены… ніколі гэткага ня было… Гэта цуда, Адам, гэта — цуда… Я наўмысьля табе ня пісаў… Спачатку я сам ня верыў… ня мог паверыць… А потым я рашыў, што лепш, калі будзе нечаканая радасьць. Яна відочна з кожным днём здаравее. Яна ўжо ходзіць… есьць усё-чыста, тэмпэратура роўная… Каб ты бачыў, Адам, яна амаль-што такая, як і раней… сапраўды…
Барковіч з мэтодычнай павольнасьцю зьдзеў з пляча стрэльбу і павесіў яе на сьцяну. Потым распусьціў паляўнічую торбу і дастаў з яе прыгожага маладога ліса.
— Глядзі, што за цацка… Сумысьля цалком прывалок… Хараство якое, га?
Сяргей няўцямна тыркануў пальцам у зьвера.
— Заяц…
— Які табе заяц! Ліс…
І Барковіч аж зайшоўся ад нястрымна-бурнага рогату. Удостач адсьмяяўшыся, ён раптам пацягнуў Сяргея з хаты.
— Паходзім давай. Пагаворым.
Яны падаліся пад вёску. Сяргей бесьперастанку гаварыў пра Стасю, пра яе дзівоснае выздараўленьне. Барковіч маўчаў. Барковіч адчуваў сябе так, нібы нечакана трапіў у пастку. Здавалася, што нейкі фізычны цяжар наваліўся на яго і тупа прыціскае да долу, не дае зварухнуцца, не дае распрастаць, разьвінуць дужага цела. І чамусьці гэта прыкрае адчуваньне зусім ня злучалася з асобай Стасі. Ён ня радаваўся дужа таму, што яна засталася жыць, але і не злаваў на яе. Ён прывык усе нягоды, якія-б яго ні спасьцігалі, разглядаць у агульным пляне, як чарговую сутычку з жыцьцём, як чарговы наступ усіх тых варожых сіл, з якімі яму прыходзіцца весьці змаганьне. Стася толькі зброя у руках гэтых сіл, Стася не вінавата.
І Барковіч раптам пачынае з мяккай ласкай распытваць пра Стасю, цікавіцца самымі нязначнымі драбніцамі, злучанымі з яе цудоўным выздараўленьнем. Сяргею гэта дужа падабаецца, ён укладае ў апавяданьне ўсю шчырасьць свае істоты, ён увесь прасьвятляецца і зазірае ў вочы Барковічу з асабліва глыбокай палкай удзячнасьцю.
Адылі Барковіч больш пытае, чым слухае. У яго — сваё. Скутыя раптоўным цяжарам сілы яго пачынаюць настойна бурліць, уздымацца шумлівымі хвалямі, рыхтаваць нейкі адпор, нейкі ўдар па варожых сілах. Ён адчувае магутны прыліў энэргіі, ён гатоў ужо ў бой і шукае толькі першай ахвяры.
Першай ахвярай быў, вядома, Сяргей. Барковіч перапыніў яго ў момант самага шчырага захапленьня, калі ён з бязьмернай пяшчотай апісваў кожны рух, кожнае слова «здаровай» Стасі. Барковіч выбраў самае балючае месца — ён сказаў з наўмысна падкрэсьленым грубым цынізмам:
— Цяпер ты можаш нагнаць тое, чаго ня меў быў раней… Помніш «прызнаньні над сьвежай магілай»? Ха-ха…
Сяргей раптам зьвяў, панура схіліў галаву.
— Нашто ты крыўдзіш мяне, Адам?
— Ты сам сябе крыўдзіш. Ня трэба быць сантымэнтальным.
Далей, да самае вёскі, яны ішлі моўчкі. Каля школы Барковіч спыніўся.
— Зойдзем да настаўніцы.
Сяргею ўсёроўна было, куды ісьці. Ён пашоў да настаўніцы.
Тацяна сядзела на падлозе і распальвала сваю грубку. Яна пасьпешна ўстала ім насустрэчу, пачала прасіць прабачэньня за непарадак у хаце. Барковіч прывітаўся і паказаў на таварыша:
— Гэта Сяргей.
— Я так і думала. Я адразу пазнала вас, сапраўды. Мне Адам пра вас гаварыў.
І яна з гасьціннай ветласьцю завінулася каля Сяргея. Барковіч узяўся распальваць грубку. Перабіраючы трэскі, ён прабурчэў бязуважным тонам:
— Жонка мая паздаравела, скора прыедзе сюды.
Наконт прыезду ён проста выдумаў, але вышла так, што трапіў у самы лад. Сяргей адразу ўсхапіўся:
— Так, Адам, я зусім забыўся на гэта. Яна казала, што як толькі зьбярэ троху сілы, дык адразу прыедзе сюды. Мабыць, ужо скора…
Барковіч неўзаметку зірнуў на Тацяну. Быў адзін момант, калі ёй, відаць, ня ў змогу было хаваць сваё хваляваньне, і яна адвярнулася, нібы шукаючы нечага на кніжнай паліцы. Але зараз-жа аўладала сабой і нават, каб паказаць сваю цьвёрдасьць, доўгі час гаварыла выключна пра Стасю. Між іншага, яна зазначыла з едкім націскам:
— Адам зусім быў расчараваўся. Ён ніяк не чакаў, каб яго жонка паздаравела…
Барковіч зьдзіўлена зірнуў на яе, і яна гэта адчула, але наўмысьля адвярнулася, каб ня сустрэцца поглядам. Барковічу ясна стала, што яна на яго злуецца.
Увесь той вечар Тацяна гутарыла выключна з Сяргеем. Яна ўдавала сябе вясёлай, бязрупатнай, многа сьмяялася, жартавала. Гэты вымушаны, ненатуральны настрой потым сапраўды захапіў яе яна нібы забылася, махнула рукой на ўсе няпрыемнасьці, якія зазнала ў апошнія дні, і цалком аддалася гэтай мінутнай вясёласьці. Яе настрой знайшоў шчыры адгалосак у Сяргея. Ён быў сягоньня надзіва спрытны ў гаворцы, апавядаў многа пра гарадзкое жыцьцё, жартаваў, сьмяяўся сам і досыць удала сьмяшыў Тацяну. Некалькі раз Тацяна паміж сьмеху і жартаў пільна ўглядалася ў яго, старанна вывучаючы яго знадворны выгляд. Ёй упадабаліся яго белыя скурыстыя валасы, і яна папрасіла дазволу пацерабіць іх з гэтага вышла ў іх цэлая забава.
Барковіч сядзеў у сваім кутку і моўчкі сачыў за імі. Яму было цесна тут, яго ўстурбаваная энэргія патрабавала нейкага выйсьця — яму хацелася ўстаць і пайсьці куды-небудзь, каб хоць у бязмэтным руху адкрыць вытоку для сваіх сіл. Але ён ня мог кінуць Тацяны — яму у гэты момант да болю патрэбна была яе прысутнасьць.
Гэта было нейкае дзіўнае, назольліва-прыкрае пачуцьцё, зусім непадобнае да тэй прагнай патрэбы ў жаночай блізкасьці, якая звычайна прыцягвала яго да Тацяны. Ён ня чуў цяпер гэтае блізкасьці. Ён спрабаваў абудзіць у сабе звычайную ласку, пяшчотнасьць, але заставаўся халодны. Быццам лягла паміж іх нейкая глухая пустэча і ў ёй тупа абрываліся ніці яго пачуцьця. Ад гэтага ўзьнімалася ў сэрцы едкая злосьць i расло ўпартае непераможнае жаданьне заставацца тут, каля яе, і настойна чакаць, што будзе далей.
Яны пашлі ад настаўніцы зусім ужо познай парой. Яна выпраўляла іх з шумнай клапатлівасьцю і прасіла заходзіць яшчэ. Барковіч, разьвітваючыся, затрымаў яе руку і з цьвёрдай дапытлівасьцю зірнуў ёй у твар, але яна сярдзіта насупілася і рашуча ўнікала ад яго погляду. Гэта вышла ў яе троху комічна, Барковіч ня вытрымаў і засьмяяўся. У гэты момант яму надзвычайна пацешнай і любай здалася яна — з сваёй напружанай стараннасьцю быць сярдзітай, з сваёй беспрасьветнай суровасьцю. Хваля гарачай пяшчоты затапіла нутро яго — яму захацелася прыцягнуць яе да сябе, моцна-моцна абняць і цалаваць — зараз-жа, тут, пры Сяргею. Яна, мусіць, адчула гэты яго настрой, бо раптам уздрыганулася, вырвала сваю руку і бліснула на яго кароткім поглядам, поўным настойнае просьбы ці, можа, перасьцярогі.
Барковіч пайшоў ад Тацяны ў добрым гуморы.
Сяргей, як вышлі, адразу спытаўся:
— Гэта твая каханка?
Барковіч, хвіліну змаўчаўшы, адказаў запытаньнем:
— А ці варта яе кахаць? Як па-твойму?..
І са спакойнай усьмешкай слухаў, як Сяргей хваліў Тацяну.
— Мне яна ўпадабалася. Яна такая ласкавая, ветлая… І вясёлая. 3 ёй надзвычайна прыемна гутарыць. Я нават не заўважыў, як праляцеў гэты вечар…
Барковіч, сьмяючыся, перапыніў яго:
— Ты глядзі, і ў яе не закахайся…
Ён наўмысьля сказаў «і ў яе», каб падражніць Сяргея. І ён добра ведаў, што Сяргей, раптам змоўкнуўшы пасьля гэтых слоў, думае цяпер пра Стасю. Ён рашыў выкрыць Сяргеевы думкі.
— Стася прыгажэй за яе, але прасьцей. У тае пачуцьцё заўсёды роўнае і нязьменнае, а ў гэтае нават цяжка вызначыць часам, ці яна кахае цябе, ці ненавідзіць. Мабыць, яна і сама ня ведае…
Сяргей зазначыў, нібы раптам успомніўшы:
— Праўда… Я заўважыў… яна сёньня была да цябе такая… халодная…
— Як лёд…
І Барковіч засьмяяўся. Больш яны не гаварылі аб гэтым. Рэшту дарогі Барковіч апавядаў Сяргею пра Палесьсе, пра дзікае, поўнае нягод і жорсткай красы жыцьцё беларусаў-паляшукоў. Сяргей задаваў наіўныя, чыста дзіцячыя запытаньні.
У гэты вечар яны былі адзін аднаму шчырыя прыяцелі.
А назаўтрага ўраньні, прачнуўшыся гадзіне а дзевятай, Сяргей заўважыў, што ў хаце няма ўжо ні Барковіча, ні яго стрэльбы. Апанас, гаспадарскі сын, расказаў, што Барковіч устаў яшчэ досьвіта і, нічога не сказаўшы нікому, падаўся некуды ў лес.
Гэта было зусім неспадзявана. Сяргей дужа дрэнна сябе адчуваў сярод незнаёмай сялянскай сям’і. Далікатная абыходлівасьць гаспадароў здавалася яму залішне перавялічанай і наганяла на яго прыкрае замяшаньне. Яму цяжка было сядзець у хаце, і ён цэлы дзень бадзяўся па ваколіцах хутару, зазіраючы ў хату толькі за тым, каб дазнацца, ці вярнуўся Барковіч.
Барковіча ня было да самага вечара. Тады Сяргей рашыў пайсьці да настаўніцы.
Тацяна сустрэла яго без асаблівага задзіўленьня, быццам загадзя ведала, што ён прыдзе і што прыдзе адзін. Калі Сяргей пажаліўся ёй на Барковіча, яна з усьмешкай яму адказала:
— Ці-ж вы ня ведаеце гэтага лясуна? У яго вечна такія фокусы…
Сяргей адразу, як толькі ўвайшоў у прытульны Тацянін пакойчык, як толькі ўбачыў яе ласкавы вясёлы твар, яе шэрыя ўсьмешліва-ветлыя вочы, — адразу пачуў сябе лёгка і вольна, быццам прышоў да старога добрага свайго таварыша. Зноў, як і ўчора, занялася ў іх жвавая гутарка, зноў яны дружна сьмяяліся, жартавалі. Яны селі ў той чароўны цёплы куточак, дзе зазвычай сядзеў з ёю Барковіч, і Сяргею здалося, што ён сядзеў тут многа-многа разоў, што ўсё тут такое знаёмае яму, такое блізкае.
Тацяна абыходзілася з ім трохі паблажліва, як старэйшая з малодшым — ён адчуваў гэта, але зусім не абражаўся. Гэта было нават прыемна яму, бо ўлівала ў іхныя адносіны асаблівую мяккасьць і цеплату.
— Раскажэце што-небудзе пра Стасю.
Яна папрасіла так проста і няпрыметна, што Сяргей зусім ня зьдзівіўся з гэтага раптоўнага яе жаданьня. Ён заўсёды рад быў гаварыць пра Стасю і быў шчыра ўпэўнены, што кожнаму прыемна пра яе слухаць. Цяпер ён гаварыў такім тонам, быццам спрачаўся з некім, абараняў яе ад нечых нявідных нападаў, упарта адстойваў яе добрыя якасьці. Ён так захапіўся, што зусім не сачыў за Тацяніным тварам і не заўважыў, як на ім адзначыўся быў цень глыбокае роспачы, як потым з балючай патугай перамагла яна гэтае пачуцьцё і глядзела на яго, на Сяргея, з несхаваным жалем, з ласкавым матчыным спачуваньнем.
Сяргей змоўк і задумаўся. У яго сініх вачох застыла сумная лятуценнасьць. Тацяна моўчкі паклала сваю руку на яго сукрыстыя валасы і пяшчотна перабірала іх. Ён спачатку нібы ня чуў гэтае ціхае ласкі, а потым, схамянуўшыся, схапіў яе руку і пачаў цалаваць.
Яна чамусьці прыкусіла губу, і ў вачох у яе заблішчэлі сьлёзы.
У гэты момант з сянец пачуўся бязладны грукат. Гэта прышоў Барковіч. Ён увайшоў у пакой, даў «добры вечар», усьміхнуўся, заўважыўшы, што занята яго звычайнае месца, сеў зводдаль і застыў у немым маўчаньні.
Сёньня вышла так, як і тады. Барковіч моўчкі сядзеў, а яны вялі ўдваіх вясёлую жвавую гутарку. Раз-по-раз яны кідалі адзін на аднаго кароткія выразьлівыя погляды, і, калі вочы іх сустракаліся, яны гарэзьліва ўсьміхаліся адзін аднаму, як тыя дзеці, што напракудзяць чым-небудзь, адылі, ня выкрытыя застануцца без пакараньня. Паміж іх было ўжо нешта падобнае да супольнае тайны.
На разьвітаньні Тацяна зноў, насупіўшыся, старанна ўнікала Барковічавых вачэй, яму зноў сьмешна было ад гэтага і люба было глядзець на яе, і зноў узьнялася была ў ім гарачая хваля пяшчоты.
З таго часу так і пашло. Барковіч на цэлы дзень зьнікаў у палескіх нетрах, а Сяргей, апанаваны чорнай нудотай, бадзяўся па ваколіцах хутару. Як толькі асядала на зямлю шэрая гадзіна, Сяргей, поўны радаснай нецярплівасьці, бег да Тацяны — у яе прытульным куточку так чароўна зьвіваліся хвіліны сяброўскай гутаркі, перамежанай з ціхай нясьмелай ласкай.
Гадзіне а дзевятай прыходзіў Барковіч. Ён моўчкі сядзеў да канца вечара і, выходзячы ад Тацяны, нязьменна ўсьміхаўся добрадушна-загадкавай усьмешкай.
Гэтай парой над Палесьсем яшчэ ляцелі гонкія плаўнакрылыя гусі.
Сяргею доўга не ўдавалася стала пагаварыць з Барковічам. Іхныя выпадковыя гутаркі ніколі ня выходзілі за межы малазначных драбніц, роўна няцікавых ні аднаму, ні другому. Ці толькі Сяргей памыкаўся закрануць якую-небудзь жыцьцёва-вострую тэму, Барковіч ураз абрываў размову або рэзка пераводзіў яе на іншы прадмет. Сяргею гэта давала вялікую няпрыемнасьць. Яму цяжка было насіць у сабе нявыказаныя думкі — ён да гэтага не прызвычаіўся. Праўда, большую частку думак сваіх і пачуцьцеў ён выліваў у шчырых гутарках з Тацянай, але было і такое, аб чым яму цяжка было з ёй гаварыць. І ён з упартай цярплівасьцю чакаў, калі, нарэшце, можна будзе выказаць усё Барковічу.
Гэта здарылася дзён праз пяць пасьля яго прыезду. Позным вечарам яны вярталіся ад настаўніцы. У Сяргея, як і звычайна пасьля сустрэчы з Тацянай, застаўся ў нутры лёгкі хмель радаснага захапленьня. Густая волкая цемра, праз якую яны ішлі, спрыяла яго самаўглыблёнасьці — ён моўчкі прыслухваўся да прыемнага свайго пачуцьця і шырока п’янавата ўсьміхаўся — балазе ніхто ня бачыць. І вось раптам Барковіч ні з таго, ні з сяго пытаецца:
— Ты, Сяргей, чакаеш Стасю?
Ён здрыгануўся ад неспадзяванасьці і ня ведаў, што адказаць.
— Чаму ты пытаеш пра гэта?
Барковіч спакойна растлумачыў:
— Я бачу тваё новае захапленьне, і ў мяне зьяўляецца трывога за Стасю. Яна можа згубіць свайго апошняга вернага прыхільніка.
— Чаму «апошняга»?
Барковіч не адказаў. Сяргей падумаў, што цяпер якраз надышла пара для шчырай размовы, і рашыў пачаць.
— Слухай, Адам, я даўно ўжо хацеў сказаць табе… я цябе не разумею… Мне здаецца, — ты зусім ня рады, што Стася паздаравела, што скора прыедзе да цябе, будзе зноў, як даўней… Няўжо гэта праўда?.. няўжо ты сапраўды больш яе не кахаеш?..
— А ты?
Сяргей замяшаўся.
— Я… ты, Адам, ведаеш… Я яе зусім асабліва любіў і люблю… ня так, як ты… Я табе не замінаю… Я яе буду заўсёды любіць… заўсёды…
— Ты дужа сьмешны…
Сяргей зразумеў гэтыя словы, як выказ недавер’я да яго, і захваляваўся.
— Так, Адам, я гэта шчыра кажу… Я разумею, што так нядобра… Людзі многа чаго гавораць… Наогул, неяк… бязладна ўсё… Я разумею… Я многа думаў аб гэтым. Мы нешта зробім… Ты ня ведаеш, я-ж гэта наўмысьля хаджу да Тацяны… Яна мне адразу надзвычайна ўпадабалася. У ёй ёсьць нешта такое, што увесь час цягне мяне да яе — я гатоў цэлыя суткі сядзець з ёй, сапраўды… Яна разумная і добрая. У ёй так многа ласкі, сымпатыі… Слухай, Адам, усё можа быць… Магчыма, што я…
— Магчыма, што ты з ёй ажэнішся?
— Можа я пакахаю яе… так, як звычайна… як ты…
Ён сам спалохаўся гэтага свайго прызнаньня і змоўк. Барковіч запытаў бязуважным тонам, скрозь які аднак, прабівалася пільна схаваная настарожанасьць:
— Ты з ёй аб гэтым не гаварыў?
Сяргей зусім засароміўся.
— Я ня ведаю… Ды не, не гаварыў… Але мы з ёй… наогул… мне здаецца, што яна да мяне добра адносіцца…
На гэтым скончылася іхная гутарка. Яны падышлі да хутару, моўчкі ўвайшлі ў хату і моўчкі паклаліся спаць.
Назаўтрага Барковіч зусім ня прышоў да Тацяны.
Заўтра прыедзе Стася. З самага таго моманту, як учора надвечар прынесьлі тэлеграму і Сяргей першы за ўсіх яе прачытаў, яго ні на хвіліну не пакідаў вясёлы радасна-ўзьняты настрой. Ён быў зусім шчасьлівы. Ён ня толькі рад быў, што скора сустрэне Стасю: ён чакаў ад прыезду яе нечага большага, нечага асаблівага. У яго вырасла дзіўная ўпэўненасьць у тым, што прыедзе Стася — і будзе ўсё добра. Будзе добра і ёй, і Барковічу, і ўсім-чыста. Ён учора гаварыў аб гэтым Тацяне, і яна згаджалася яна таксама з нецярплівасьцю чакае Стасінага прыезду.
Адно непакоіць Сяргея — гэта незразумела-дзікі настрой Барковіча. На яго тэлеграма зрабіла, мусіць, дрэннае ўражаньне. Ён, праўда, спачатку толькі ўсьміхнуўся і прабурчэў, нібы сам да сябе:
— Ну што-ж, гэта добра…
Але потым спахмурнеў, усьцервіўся нечага, пачаў кідацца, як загнаны зьвер. То пойдзе куды-небудзь, то зноў вернецца ў хату, ходзіць ад сьцяны да сьцяны, не гаворыць ні з кім, ні на кога не зьвяртае ўвагі.
Сёньня зранку пашоў са стрэльбай. Мабыць, паходзіць, дык заспакоіцца. А заўтра выясьніцца ўсё, усё-чысьценька.
І Сяргей цалком аддаецца свайму бязрупатна-радаснаму пачуцьцю.
Барковіч вярнуўся рана — толькі пачало цямнець. Ён кінуў на лаўку свае прылады, падышоў да Сяргея і сказаў з выразным націскам:
— Я сёньня пайду да Тацяны.
Сяргей зразумеў.
— Добра, я застануся дома.
І Барковіч адразу пашоў.
У Тацяны агню яшчэ ня было. Яна сядзела ў сваім куточку, ахінутая густым валакном змроку. Ён адразу заўважыў яе, як увайшоў у пакой. Ён моўчкі падышоў да яе, схіліўся перад ёй — вялікі, грамоздны — і з парыўчатай палкасьцю пачаў цалаваць яе рукі. Яна слаба адпіхала яго ад сябе.
— Пастой… Я запалю лямпу…
І яна ўстала, падышла да стала. Яна чамусьці дужа доўга шукала запалак, хоць яны некалькі разоў бразгалі ў яе пад рукой. Нарэшце знайшла, запаліла сьвятло. Барковіч толькі цяпер заўважыў, што стаіць на каленах перад канапай. Ён устаў, падышоў да Тацяны, зазірнуў ёй глыбока ў вочы.
— Я ведаю, Тацяна, за што ты злуеш на мяне. Ты злуеш за тое, што не памерла Стася.
Тацяна спалохана адшаснулася ад яго.
— Досыць, Адам. Я больш не магу… Ты мучыш мяне…
— Я кахаю цябе — ты гэта ведаеш… Заўтра прыедзе Стася… Нам трэба нешта рабіць…
— Не-не, нічога ня трэба… Я ня хочу, я нязгодна…
— Ты баішся?
Тацяна з цьвёрдай рашучасьцю ўхапілася за гэтае слова:
— Так, так, Адам, я баюся… Я баюся Стасі… Мне здаецца, што гэта яна не памерла… вярнулася, каб толькі нас разлучыць… Я ведаю, што гэта глупства, але ўсёрона… мне ня будзе спакою…
Барковіч абняў яе сваёй дужай рукой.
— Ты будзеш са мной, Тацяна… заўсёды… Я буду цябе бараніць. Мы можам паехаць куды-небудзь, зьнікнуць ад іх, ад усіх…
— З табой… заўсёды… Нашто ты гэта гаворыш? Ты сам ня верыш гэтаму… Ты-ж усёроўна кінеш. Такі ты чалавек… Я і цябе баюся… больш, можа, чымся Стасі…
У Барковіча ў вачох пыхнуў едкі агоньчык.
— Што гэта: практычнасьць ці сантымэнтальнасьць? На ўсё жыцьцё, значыць? Ха-ха!..
Тацяна сурова насупіла бровы.
— Кінуць лягчэй, чымся быць пакінутым.
— Гэта, ведаеш, дужа падобна да Сяргея…
Тацяна яшчэ больш насупілася.
— Ты зьдзекваешся над Сяргеем… Ты — мацнейшы… А ён добры, лепшы за цябе. Я веру яму ва ўсім.
— А мне ня верыш, бо кахаеш мяне. Каго кахаюць, таму ніколі ня вераць.
— Ай, ня ведаю я…
На яе твары адзначыўся сьлед нутранога болю. Яна адышлася да акна і, адсунуўшы фіранку, пачала глядзець у чорную засланку цемры. Барковіч застаўся на месцы. Хвіліна працякла ў нэрвова-напятым маўчаньні. Потым Барковіч загаварыў глухім, зьніжаным голасам:
— Што-ж… значыць — усё… канец… Што-ж… хай сабе…
Ён памаўчаў, быццам мяркуючы, што яшчэ трэба сказаць, і запытаўся:
— Ты, мусіць, захочаш, каб я з табой больш сустракаўся?
— Яна з нэрвовай пасьпешнасьцю абярнулася да яго.
— Так, Адам. Больш ня трэба… Ты нічым тут ня зьвязаны… Едзь адсюль… Мне будзе лепш… Я хачу добра цябе ўспамінаць, і ты не павінен мучыць мяне… Едзь куды-небудзь… я дужа цябе прашу…
Барковіч пагадліва кіўнуў галавой.
— Добра, паеду. Бывай!
Ён хацеў на гэтым і скончыць усё, хацеў ужо завярнуцца і ісьці, аж яна раптам падышла да яго, паклала на плечы яму свае рукі і ўпілася ў яго твар глыбокім балючым поглядам.
— Бывай, Адам!
І ў нейкім раптоўным захапленьні, у п’яным экстазе пачала яго цалаваць.
— Бывай!.. Бывай!.. Любы!..
Барковіч пачуў на твары ў сябе гарачую вільгаць: яна плакала. Ён моцна прытуліў яе да сябе і зашаптаў:
— Ты любіш мяне… Тацяна, ты любіш… Нашто так рабіць?..
Яна быццам і ня чула гэтых слоў. Яна яшчэ раз паглядзела ў твар яму сваім распаленым поглядам і раптам супакоілася.
— Ну, ідзі… Пачакай, захіні сваю куртку — на дварэ ужо сьцюдзёна. Дай, я. Во так. Во… Які ты нядбалы! Як дзіцянё… Ну, ідзі…
Яна вывела яго на вуліцу і стаяла на ганку, пакуль не заглухлі ў цемры яго марудныя важкія крокі.
Дзіўнае адчуваньне было цяпер у Барковіча. Нейкі тлумны туман атуліў яго сьвядомасьць, і ў гэтым тумане бясформенымі абрыўкамі мітусіліся асобныя словы і вобразы, бязладна вырваныя з таго, што адбылося там, у Тацяны. Жывей за ўсё адчуваліся Тацяніны пацалункі, якія нібы прыліплі да твару палкімі нязводнымі плямамі. Іншай хвілінай здавалася, што яна і цяпер цалуе яго, і затуманеная сьвядомасьць настойна дамагалася разьвязаць тупое, назольлівае пытаньне:
«Нашто гэта яна? Што абазначаюць гэтыя дзіўныя пацалункі?»
Потым памалу туман разьвеяўся, і раптам, нібы вострым нажом, рэзнуў па сэрцы бязьмерна-пякучы жаль. Перад ім адкрылася ў вострай, амаль-што фізычна-адчувальнай конкрэтнасьці блізкая магчымасьць шчасьця, магчымасьць глыбокіх салодкіх уцех, якая была, бязумоўна, была да гэтай апошняй сустрэчы.
— Няўжо — канец? Няўжо ўсё тое, што засталося там, за некалькі крокаў назад, што адчуваецца такім блізкім, патрэбным, — няўжо яно навек адарвалася? А можа гэта памылка? Можа яна чакае яго? Можа хоча, каб ён вярнуўся?
Не! Яна разьвіталася назаўсёды. Яна не чакае. Цяпер ужо позна. Жыцьцё супроць яго, перамаглі варожыя сілы. Скруцілі шчытным калючым вязьмом, не даюць вольна дыхнуць, зьдзекваюцца, сьвяткуюць сваю паганую перамогу.
Пачакайце! Ён яшчэ ня здаўся, яшчэ будзе змаганьне. Ён яшчэ возьме сваё!
І Барковіч, апанаваны раптоўным прылівам шалёнае злосьці сударгава сьціскае свае кулакі, скрыгае зубамі і ўпіваецца ў цемру драпежным разьюшаным поглядам, быццам гатовы кінуцца на нейкага нявіднага ворага.
Раптам ён успамінае Сяргея, і нядобрая ўсьмешка крывіць яго дрыжачыя вусны. Ён спыняецца сярод дарогі, з хвіліну аб нечым мяркуе і рашуча заварочвае назад, на вёску.
У Тацяны ў акне сьвеціцца ціхі прыветны агоньчык. Калі праходзіць міма Барковіч, агоньчык на момант ловіць яго ў сваё жаўтлява-празрыстае улоньне, — мусіць, затым, каб падзівіцца на яго злосны, дэмонічна скрыўлены твар.
Барковіч зайшоўся да Аўтуха, першага сябра свайго па паляваньні.
— Дай мне на заўтрашні дзень свае стрэльбы.
— Во… А твая што?
— Мы пойдзем удвух, з таварышом…
— А-а…
Аўтух нешта памыкаецца расказаць, але Барковіч ня слухае. Ён забірае стрэльбу і пасьпешна ідзе да сябе, на хутар.
Сяргей яшчэ ня сьпіць. Ён сядзіць за сталом, узьлёгшыся тварам на далоні, і шчыра аб нечым думае. Барковіч стараецца ўзяць добрадушны вясёлы тон.
— Бабы казалі, што ў Чорным маху аселі гусі. Пойдзем з табой заўтра ўраньні. Я ўзяў табе стрэльбу.
Сяргей узьнімае на яго свае наіўныя, ясныя вочы.
— Я-ж ня ўмею страляць.
— Гэта зусім проста. Во так…
І Барковіч пачынае на скоры пасьпех тлумачыць яму, як трэба абыходзіцца са стрэльбай. Сяргея надзвычайна цікавіць гэта мэханіка, і ён ужо шчыра радуецца, што Барковіч надумаў узяць яго на паляваньне.
Яны зараз-жа кладуцца спаць, каб заўтра яшчэ досьвіта быць на нагах.
Густы каламутны змрок, патрывожаны першым, яшчэ ледзьве-ледзьве прыметным сьвятлом зараньня, санліна варушыўся ў мякка-нагрэтым занач гнязьдзе і доўга не хацеў пакідаць яго — доўга не хацеў падбіраць сваіх чорных, раскіданых па глухім закуцьці, космаў. Млявы, распараны сном, ён дыхаў цеплаватай вільгацьцю, і ў гэтым цягучым дыханьні насіўся пах мокрай кары і заляжалага лісьця.
З неба на зямлю асядала густая ліпкая парасьць…
Спачатку, як вышлі, Сяргей зусім ня бачыў дарогі. Ён чуў, наперадзе ў сябе аднамерна-важкія крокі Барковіча і дробна семяніў у той бок, сьпяшаючыся, каб не астацца. Ісьці было дрэнна, часта трапляла пад ногі то сьлізкая лужына, то пень або карчавешка. Дужа замінала стрэльба — ён ніяк ня мог прыладзіцца, каб яна добра трымалася, і кожную хвіліну прыходзілася яе папраўляць.
Адылі Сяргею зусім было весела і прыемна.
Пачало днець. Ужо можна было агледзець наперадзе постаць Барковіча, толькі выдавала яна нейкай асабліва-дзіўнай, недарэчнай: то вырасьце раптам вялізная-вялізная, то зьбярэцца ў маленькі чорны камочак, то зусім зьнікне, сальлецца з цемрай, а потым вылучыцца цёмнай бясформенай масай, зусім непадобнай да чалавека.
Барковіч увесь час упарта маўчыць. Сяргею страшэнна хочацца гаварыць, і ён раз-по-раз пытаецца аб чым-небудзь у свайго спадарожніка, але той або адказвае адным словам, або проста адмоўчваецца. Ён нейкі дзіўны сягоньня. Нават голас у яго нібы зьмяніўся — грубейшы стаў і сурова-стрыманы. А тут яшчэ змрок гэты, цені розныя таемныя па бакох. Сяргею пачынае залазіць у нутро мімавольная жудасьць.
Ага! Нарэшце ўжо сапраўды павіднела. Вырастаюць дрэвы наўкола, вылазяць кудлатыя карчы. Пад нагамі відаць ужо жоўты дыван апалага лісту. І постаць Барковіча зрабілася зусім выразная: ён у звычайнай куртцы сваёй, у высокіх ботах, замест пояса — патранташ. У яго чамусьці падняты каўнер, і гэта надае ўсяму яго выгляду нейкую чэрствасьць, замкнёнасьць: звычайна ён ходзіць зусім расхрыстаны. Нашто ён паставіў каўнер? Сягоньня-ж ані-ні ня холадна.
Вось і зусім ужо відна. Дзень заняўся сьляпы, сьлізготны. Можа гэта добра для паляваньня? А можа дрэнна?
Сяргей пытаецца ў Барковіча, але той маўчыць. Мусіць, задумаўся моцна. У яго сёньня зусім няўдалы настрой.
Яны ўсё ідуць ды ідуць. Ішлі па глухім балоцьвеным лесе, потым перайшлі праз сухую выспу, падаліся ўсьцяж па канаве, зноў устроміліся ў дзікі непраходны лес. У Сяргея, нязвыклага да хады, ужо млеюць ногі і страшэнна ломіць плячо, на якім ён нясе сваю стрэльбу.
Дзе ж тыя гусі?
Перад імі раптам адкрываецца шырокая чыстая паляна, абкружаная суцэльнай сьцяной высокага лесу. Барковіч спыняецца і абарачваецца да Сяргея.
— Вось тут… Давай адпачнем троху…
Ён абапіраецца плячмі аб ствол вялізнага дуба і глядзіць некуды ў бок, у цёмны лясны гушчар. Ён высьвіствае нейкую песьню — мабыць, затым, каб перамагчы таемна-хітрую ўсьмешку, якая, во-во гатова ўсплысьці на яго твар. Аб чым ён думае?
Сяргей з радасным палягчэньнем здымае з пляча стрэльбу і шукае месца, дзе-б паставіць яе. Барковіч раптам спыняе яго.
— Ты не забыўся, як трэба страляць? Пакажы…
Сяргей спраўна прарабляе ўсе патрэбныя маніпуляцыі. Барковіч здаволена ўсьміхаецца. Потым ён падыходзіць бліжэй да Сяргея і раптам прымае сур’ёзны, амаль-што жорсткі выгляд.
— Во што… Нам трэба з табой пагутарыць… стала… раз назаўсёды.
Тон яго слоў такі нязвычайны, такі напружана-цьвёрды, што Сяргей мімаволі бляднее і ў вачох у яго пыхае раптоўны спалох.
— Аб чым ты хочаш гутарыць?
Барковіч падыходзіць яшчэ бліжэй, узьлягаецца на сваю стрэльбу і ўпінае ў Сяргея жудасна-нярухомы погляд.
— Слухай… Колькі часу, як мы спазналіся?
— Даўно ўжо… Год пяць.
— Так. Пяць год. Мы адразу былі здружыліся. Помніш? Гэта дужа цікава… У нас былі моманты, калі мы не маглі жыць адзін без аднаго. Мы часам спрачаліся, лаяліся, крыўдзілі адзін аднаго, а потым шукалі выпадку, каб зноў сустрэцца. Не маглі абыйсьціся бяз гэтай сустрэчы… Праўда? Ну, вось… Мы пяць год былі самымі блізкімі, самымі шчырымі прыяцелямі…
Ён змоўк, нібы правяраючы ў думках, ці тое сказаў, што трэба было сказаць, або шукаючы слоў для далейшага. Сяргей з поўнай шчырасьцю пацьвердзіў:
— Я заўсёды лічыў цябе за лепшага свайго сябра.
Барковіч не зьвярнуў ніякай увагі на яго словы.
— Вось так… разумееш?.. А ўсё-ткі мы з табой ворагі адзін аднаму. Найлюцейшыя ворагі, якія толькі могуць быць…
— Адам! што ты гаворыш?
— Найлюцейшыя ворагі… Фатальныя ворагі… Мы ўвайшлі адзін к аднаму ў жыцьцё, каб папсаваць яго… Так увесь час і было…
Ён зноў змоўк, нібы аднаўляючы ў памяці драбніцы мінулага.
— Вось з Стасяй… Ты мне псаваў увесь час… страшэнна псаваў… агідна… А я табе… ха-ха!.. ты сам казаў, што нічога ня меў… ха-ха!.. нічога ня меў…
І ён дзіка зарагатаў. Потым ураз неяк сьціх і падблізіў да Сяргея свой скрыўлены злоснай грымасай твар.
— Папраўдзе сказаць, ты паскудненькую ролю там іграў. Зусім такую, ведаеш, нікчэмненькую, туалетную… Ты-ж, небарака, нічога ня меў… Ха-ха!.. Які недалужны!..
Сяргей яшчэ больш пабялеў і вочы яго востра заблішчэлі — ні-то ад сьлёз, ні-то ад зацятае злосьці.
— Адам! Ты мяне абражаеш!..
— Ха-ха! Абражаю? Я думаў, што ты зусім няздольны абразіцца… Слухай далей… Вось з Тацянай… Ты ня дужы сам для сябе знайсьці што-небудзь у жыцьці. Ты, як сьлімак, падпаўзеш да чужога i рад, што знайшоў, дзе прысьлініцца. І просты жаль да цябе, перамяшаны з агідай, ты гатоў прыняць за каханьне! Ха-ха!.. Цябе кахаць? Такога склізьнёнка?
3 Сяргеем рабілася нешта надзвычайнае. Яго зьбялелы твар раптам наліўся крывёй, вочы загарэліся дзікім вар’яцкім агнём, — ён увесь напружыўся і гатоў быў кінуцца з кіпцямі на Барковіча. Ён ня мог гаварыць, у яго выходзіў толькі здушаны шэпт.
— Ты… якое права… Я — чалавек!.. Я — чалавек…
Барковіч зусім блізка — твар у твар — прыхіліўся да яго.
— Ты — паскуднік… Я ненавіджу цябе…
З хвіліну яны стаялі так адзін супроць аднаго — лютыя ворагі, гатовыя кожную хвіліну кінуцца ў сьмяротную бойку. Потым здарылася нешта зусім дзікае і агіднае: Барковіч плюнуў у твар Сяргею і, крута завярнуўшыся, пашоў на паляну.
Гульня была надзвычайна рызыкоўная, і Барковіч, ідучы роўнымі, нібы зусім спакойнымі крокамі па паляне, з фізычнай яснасьцю адчуваў, як па сьпіне ў яго марознай хваляй перабягаюць мурашкі. Нейкую балюча-вострую зьвярыную асалоду давала яму гэтае сьмяротна-напружанае чаканьне.
Усё, што адбылося далей, заняло ня больш, як хвіліну, але тая хвіліна ўвязала ў сябе цэлы віхор самых бурлівых перажываньняў.
Быў адзін момант, калі Барковічу здалося, быццам нешта з тупой сілай штурханула яго ў плечы і ў галаве яго маланкай бліснула думка, што гэта Сяргей дагнаў яго і ўдарыў прыкладам. Але зараз-жа загрымеў стрэл, і за ім — балюча-балюча запякло ў правым плячы.
Цяпер ён ведаў, што трэба рабіць. Са зьвярынай круткасьцю ён абярнуўся назад і абыклым рухам сарваў з пляча зброю.
Сяргей стаяў на ўзьлесьсі — белы, як сьнег, — і з нерашучай патугай падымаў стрэльбу, ладзячыся да другога стрэлу.
I раптам — ні з таго, ні з сяго Барковіч зайшоўся ад самага звычайнага, самага вясёлага, гульлівага рогату.
— Бэкасіньнік… ха-ха!.. Бэкасіньнік… Шрот такі ў цябе… ха-ха!.. Я забыўся… На дробных птушак… ха-ха!.. Бэкасіньнікам у чалавека… у чалавека… ха-ха-ха!..
Сяргей з тупой няўцямнасьцю апусьціў стрэльбу. Барковіч рашучым махам ускінуў сваю на плячо і, усё яшчэ сьмяючыся, прайшоў міма Сяргея і ўглыбіўся ў лес.
— Адам! — пачуўся ззаду слабы, надарваны голас.
Ён прыбавіў ходу.
— Адам! - данеслася зусім здалёку ціха і жаласна.
І ўсё змоўкла.
Барковіч усё глыбей і глыбей удаваўся ў цёмны гушчар і чым далей ён ішоў, тым спакайней рабіўся яго твар, і ўсьмешка, з якой ён не разлучаўся з самага таго трагікомічнага моманту, усё больш і больш набывала добрадушна-лагодны характар.
Глыбокая застылая ціхасьць палескае пушчы, хмельны пах волкай зямлі і спрадвечнага жыцьцёвага праху, ціхі, малельна-пакорлівы шэпт пажоўклых лістоў і самота-поўная, бязьмежная ап’яненьня, да забыцьця… самота, салодкая да
Як добра яму тут! Які цудоўны спакой ахінае істоту яго, як расьце, разьвінаецца яго вольны, непакорлівы дух, надламаны жыцьцёвай нягодай. І як далёка засталася ўся тая нягода — з жорсткай барацьбой, з трывогай, з дробным дакучлівым мятушэньнем.
Ён адчувае сябе пераможнікам. Ён сам ня ведае, у чым гэта перамога, але ў душы ў яго — урачыстасьць, на сэрцы — спакойная, чыстая радасьць. З няўмысна-навостранай чуласьцю ён прыслухваецца да свае раны, і яму чамусьці прыемна, соладка адчуваць, як пякуча садніць плячо, як сьцякае па целу ліпучая цёплая кроў.
— Бэкасіньнік…
І ён зусім наіўна, па-дзіцячаму ўсьміхаецца.
Лес перасякае чорная паламаная грэбля. Гэта — дарога на станцыю. Ён спыняецца, пільна азіраецца наўкола і ідзе далей па дарозе. Яму дужа прыемна, што дарога пустая, што нікога няма насустрэчу.
Але вось наперадзе, ад завароту, паказаўся конь. Недалужна калупаецца па гразкай грэблі, ледзьве цягне за сабой карахвашку. Пэўна, нехта едзе ca станцыі.
Раптам Барковічавы мазгі праразае вострая здагадка. Ён, як злодзей, кідаецца ў бок ад дарогі і прытойваецца за вялізным камялём старавечнага дуба.
— Так, гэта яна… Гэта — Стася.
Яна праяжджае зусім блізка каля яго, і ён спакойна, уважліва яе разглядае.
Яна сапраўды паздаравела. Яшчэ відаць на твары сьляды цяжкой хваробы, але ўжо шчокі красуюцца сьвежай чырваньню і ў вачох гарыць вясёлы, зусім здаровы агоньчык. Яна амаль-што такая, як і раней.
Яна думае аб нечым вясёлым, прыемным. Нават ня можа стрымаць мімавольнае ўсьмешкі, якая настойна лезе на твар ёй і гарэзьліва трывожыць яе тонкія прыгожыя вусны. Пэўна, малюе ў думках радасную карціну блізкай сустрэчы…
Ха, ха! Каб яна ведала, што ён стаіць тут, на некалькі крокаў, схаваўшыся ад яе, як злодзей!
Карахвашка, нязграбна клыпаючы па карабатай грэблі, зьнікае за заваротам. Барковіч чакае яшчэ хвіліны са дзьве, потым вылазіць з свае засады і, сьцеражліва азіраючыся, выходзіць на дарогу. На твары ў яго хітра-здаволеная міна. Ён ашукаў і тут. Ён усіх ашукае, пачакайце толькі! Ён ня здасца — о, не! Хай цяпер там разьбіраюцца, хай!
Радасьць яго пераходзіць магчымыя межы. Яе ўжо няможна стрымаць, яна павінна выліцца неяк з яго да краю перапоўненай істоты. Ён яшчэ раз азіраецца на бакі і, нарэшце, дае сабе волю. Магутны раскатны рогат разьлягаецца па бязьлюднай пушчы і на хвіліну поўніць яе мятушлівым жыцьцём. Потым ён у адзін момант сунімаецца і стаіць, сударгава-застылы ў рэзка-напружанай нярухомасьці.
Так. Яго вострае вуха ня зманіць. Ён выразна чуе гэтыя далёкія гукі, ціхія і мэлёдычныя, як хлюпаньне нявіднай крынічкі. Ён упінае свой распалены радасьцю погляд у шэрае неба і бачыць (а можа гэта здаецца яму?), як плаўна сунецца там жывы рухавы трохкутнік.
Гусі… Апошнія сёлета гусі. Рупяцца, каб не застацца, каб не спазьніцца ў той зачарованы край. Яны яшчэ вераць, яшчэ спадзяюцца. У іхнай зазыўнай песьні так многа імкненьня, так многа надрыўнае радасьці.
Ляцеце, любыя! Ляцеце, родныя! Яшчэ ня позна. Ніколі ня позна…
Шукайце сонца! Шукайце шчасьця!..
Барковіч, як і тады, калі бачыў быў першых гусей, у п’яным захапленьні ўзьнімае ўгару свае рукі і крычыць усьлед далёкім вандроўцам:
— Го-го-го-го!..
На станцыі стаяў некуды поезд. Барковіч падышоў да касы, дастаў свой бумажнік, вытрас ўсё, што ў ім знайшлося, і папрасіў касіра, каб ён на ўсе грошы даўяму праезны білет.