Ракавыя жаронцы (1930)/Лісты ад знаёмага
| ← Прадмова | Лісты ад знаёмага Зборнік нарысаў Аўтар: Міхась Зарэцкі 1930 год |
Вясна 1930 г. → |
Прапануем да спампаваньня!
ЛІСТЫ АД ЗНАЁМАГА
Як сон маркотны, нежаданы,
Сыходзіш, вёска, з яснай явы.
Янка Купала.
Ліст дзевяты[1]
Дарагі таварыш! Твая пропозыцыя, вядомая рэч, зьявілася для мяне неспадзеўкай. Я ніколі ня думаў, каб мае лісты мелі нейкую звышасабістую значнасьць, і магчымасьць апублікаваньня іх у друку выклікала ўва мне ня толькі зьдзіўленьне, а й глыбокую неймавернасьць. Папраўдзе, браток, ці варта гэта рабіць? Ці варта засьмечваць нашу і без таго багата засьмечаную літаратуру яшчэ адным пісвом чалавека, што ня мае ніякага дачыненьня да літаратурнага мастацтва? Адылі пакладаюся на твой густ і на тваю компэтэнцыю — шляхетная сьціпласьць і сарамлівасьць мне не да твару, хоць і гонар таксама ня вабіць мяне. Рабі так, як улічыш за патрэбнае. Дам толькі дзьве невялічкія заўвагі дый то выключна затым, што прымушаны даць іх — ты гэтага вымагаеш.
Першае. Пра літаратурную апрацоўку, я шчыра ўдзячны табе за тое, што ты прапануеш сваю дапамогу ў гэтым кірунку. Але — ведаеш, браце? — троху мяне й непакоіць гэтая, рэч. Я баюся, каб ты ў сваім мастацкім захапленьні ня сьцёр разам з рознымі формальнымі шурпатасьцямі і тых жывых рубцоў ды вузлоў, якія завязаны самым жыцьцём, якія выяўляюць спэцыфіку нашых дзён і якія фактычна ёсьць элемэнт таго, што зазвычай завём мы «стылем эпохі». Лепш хай будзе нязграбна, хай будзе няроўна і жорстка, хай будзе часам і ня зусім эстэтычна — дармо! Хай паспрабуе як-небудзь вымагляваны крытык паставіць табе гэта ў дакор! Скажы яму, што не цябе ёй вінуе, а вінуе нашу сучаснасьць, якая сьпелесавала жыцьцёвую гладзь грознымі бурунамі, страсянула і ўсьпеніла кожны куточак, дзе мо’ дагэтуль яшчэ дрымала застойная плынь мінулага, зацягнутая тлустай павалокай балоцьвенай цьвілі, Чытаючы з вока мае лісты, перад усім ня трэба спускаць таго асноўнага, што вызначае іх стыль і характар: у гэтых лістох я пішу пра рэволюцыю.
Другая заўвага. Ты пытаеш, чаму ні ў водным лісьце сваім я на даў ані даты, ані адзначэньня мясцовасьці, у якой адбываецца дзея. Я прынцыпова супроць усякае лёкалізацыі, Я не географ і ня гісторык. Пішучы да цябе лісты, я меў увагу на тое, каб падаць табе ў простым і праўдзівым апісаньні маленечкі кавалак таго вялікага, неабсяжнага, што шырэй за географію і за гісторыю, што ніяк не ўкладзецца ў межы старых нашых вымераў. Аднак, раз ты гэтага вымагаеш, — калі ласка:
Месца дзеі —
— Беларуская Савецкая Соцыялістычная Рэспубліка.
Час —
— Эпоха вялікага пералому.
Ліст першы
Добры дзень, Міхась! Я так раптоўна выехаў з Менску, што, на вялікі жаль, ня здолеў з табой разьвітацца і ўмовіцца наконт перапіскі.
Але я памятаю нашу папярэднюю гутарку (ты казаў тады, што дужа цікавішся сучасным вясковым жыцьцём) і буду пісаць табе незалежна ад таго, маеш ты магчымасьць ды ахвоту адказваць мне, ці ня маеш. Папраўдзе сказаць, мне самому гэта патрэбна: старая звычка — падводзіць рахункі ўражаньням і сынтэзаваць іх. А дзеньніка я ня люблю — не магу размаўляць з пустатой.
Сёньня, едучы з чыгункі, я мо’ за цэлы год адчуў сьвежую слодыч прастору. Іскрыстая бялосьць сьнегавога радна, тонкі і крохкі парлямут небасхілу, далёкія-далёкія дрэўцы, застылыя ў ледзяным сьне...
Санкі рыпелі з бязьмежнай аднастайнасьцю, і на мяне сышла была патрыярхальная ціхасьць. Успомнілася вясна ў дзяцінстве: сонца, ціхі замлелы сад, далёкае рыпеньне непадмазаных колаў. Сапраўды: па нейкай дзіўнай асоцыяцыі зімовы пэйзаж часта аднаўляе ў душы пышныя вясновыя фарбы...
Едучы з чыгункі па пустэльнаму сьнегавому полю, я зусім вымкнуўся быў з імпэтнага тэмпу жыцьця — таму й гэтая патрыярхальнасьць і ціхасьць гэтая — прымета слабасьці, нэрвовае зморы...
Я пішу цяпер, седзячы ў бруднай, у цьмянай местачковай начлежцы. Малюпасенькі пакойчык карчомнага тыпу, вузкія голыя тапчаны вакол сьцен, грубы пасярэдзіне стол. Недалужная газоўка пэцкае куткі змрочным сьвятлом, карабаціць і без таго карабатыя сьцены.
Любы таварыш! Каб ты ведаў, як мне радасна тут! Ты, мабыць, сьмяешся? Мабыць дзіўна табе — бруд, змрок, голыя тапчаны. А мне радасна вось чаму: у гэтым катушку я адчуў самога сябе, адлучыў ад абыклага, нуднага сплёту будзёншчыны і, як кажуць юрыстыя, вярнуўся да першабытнага стану. За катушком, я чую, бурліць жыватворчы шторм — я заўтра акунуся ў яго буду новы і стары, даўнейшы — прада мной разгорнуцца прыгожыя і так патрэбныя мне пэрспэктывы.
— Я — романтык, ты гэта ведаеш. Мы ўсе романтыкі — усе, хто імкнецца да новага шчасьця, хто з захапленьнем і верай глядзіць наперад...
У нашай начлежцы, апроч мяне, яшчэ тры чалавекі. У Менску прамінаеш сотні, тысячы людзей, не зазірнуўшы нават у іхныя вочы. Тут я прыглядаюся да кожнага з настойнай, нават трохі нахабнай пільнасьцю, шукаю на кожным адбіткаў вялікага шторму. Я апішу табе маіх выпадковых знаёмых — мо’ скарыстаеш дзе ў сваёй літаратурнай творчасьці.
Адзін — нізкарослы камляваты яўрэй — брыгадзір, прысланы на працу на колектывізацыі. На твары ў яго дзелавітая ўпэўненасьць — ён добра звыкся з сваім станам, і жыва, рэальна адчувае невялічкую, але патрэбную ролю сваю ў перабудове жыцьця. Ён апавядае безьліч здарэньняў, якія сустрэў тут, на вёсцы, і схэматызуе:
— Змаганьне ўскаланула ад верху да споду ўсё бытаваньне сялян, але найбольш выразна яно вызначаецца ў трох плазах: соцыяльнае змаганьне, сямейнае і ўзроставае. Адначасна і ў сувязі з тым, як бядняк змагаецца з кулаком — мужык змагаецца з жонкай, бацька з сынам, моладзь паўстае супроць старых, старыя гнятуць маладых і г. д.
Я ня здолеў запомніць усіх яго апавяданьняў і дужа нездаволены гэтым, бо ты, напэўна, знайшоў-бы сярод іх нямала прыдатных тэм для сваіх апавяданьняў.
...Сын уваходзіць у колектыў, стары бацька не згаджаецца, угаворвае сына, потым кляне, пагражае і нарэшце памыкаецца на самагубства, каб гэтым дадзець непакорнаму сыну...
...Мужык насупар жонцы ўвайшоў у колектыў. У зладным дагэтуль жыцьці прайшла шчыліна, якая з кожных днём расьце. Паганае ўласьніцкае пачуцьцё ў сэрцы кабеты перамагае даўнейшую любасьць. У часе абагуленьня насеньня, калі мужык здае патрэбнае збожжа, жонка кідаецца на яго з тапаром...
...Да бацькоў прыяжджае дачка — яна вучыцца ў горадзе. Яна зазнала шмат прыкрасьцяй праз тое, што бацькі ідуць супроць колектыву. Яна плача, угаворвае іх і нарэшце — у гневе, у роспачы — назаўсёды кідае бацькаўскі дом...
І г. д. І г. д.
Чым ня сужэты для добрых бытавых апавяданьняў? А колькі асобных псыхолёгічных момантаў, поўных глыбокага драматызму!
...Стары, адважыўшыся пайсьці ў колектыў, «у апошні раз» ксьціцца перад тым, як выкарпаць нязвыклай рукой на паперы свой подпіс...
...Старая ў часе абгаварэньня пытаньня пра колектыў просіць слова і напрамілуй бог просіць, каб пачакалі, пакуль яна памрэ...
Многа сьмешнага, многа трагічнага, многа такога, чаму дужа цяжка даць веры, расказаў мне гаваркі брыгадзір у гэты цьмяны местачковы вечар.
Другі сусед мой — інспэктар працы. Ён організуе нарыхтоўку і вывазку лесу. Гэта высокі, худы і шырокі касьцьмі чалавек. У яго кашчавы пэргамінавы твар — непамерна шырокія сківіцы і вострая голеная барада. На лобе і каля роту глыбокія зморшчкі. Ён сьцеражлівы, пільны і мабыць хітры, але цягнецца да кампанаваньня, як дзіця. У гутарку з пасьпешнай гатоўнасьцю ўстаўляе рэплікі, быццам баіцца, каб не падумалі, што ён не разумее тэй справы, пра якую гавораць. Мне трапілася было на якую гадзіну астацца з ім вока на вока, і ён многа тады расказаў мне пра вельмі цікавую і вельмі адказную справу аховы працы. Ён гаварыў з вялікай ахвотай і многатонна, як актор. А часам, у распале гаворкі, раптам утаропліваў перад сабой расплыўчасты погляд і колькі хвілін мармытаў зусім аўтоматычна, ці то задумаўшыся аб чым іншым, ці то разгубіўшыся. Пасьля зноў уключаўся ў плынь свае гутаркі. З першага погляду ён нагадаў быў чамусьці мне твайго Абшарскага з «Кветкі пажоўклай», але потым я ўбачыў, што гэты — мацнейшы. Паміж іншага, ён вылучэнец рабочы.
Яшчэ ў некалькіх словах апішу табе трэцяга суседа майго. Ён сядзіць супроць мяне за сталом, і мне троху сьмешна і троху сорамна пісаць пра яго, але разам з тым ёсьць у гэтым і сваяасаблівая нейкая (мабыць, нядобрая) прыемнасьць. Гэта — аграном з выглядам настаўніка даўнейшае ўтаракляснае школы. Дробненькі, сьціплы, стрыманы — здаецца, трымае сам сябе на туга нацягнутай вяровачцы. Трошку ганарыцца сваёю сталасьцю, гаворыць зважна і з націскам. Надвячоркам я бачыў яго ў местачковай сталоўцы. Ён сядзеў, абкружаны гурмай людзей і з гэтае гурмы адзін хлапец апавядаў пра Туркестан. Апавядаў галоўным чынам для яго, пазіраў на яго нясьмелым дапытлівым вокам, чакаў ягонае ўхвалы. Аграном усьміхаўся, ласкава ківаў галавой і далікатна папраўляў хлапца, калі той відочна маніў...
...Вось я зараз падумаў пра гэтага агранома: няшырокі і няглыбокі, спраўненькі, чысьценькі, як аркуш лінаванай паперы ў бухгальтарскай кнізе. Падумаў я так і спалохаўся. А што, калі ў гэтым сухім чалавечку бушавалі буры, калі перажыў ён боль глыбокіх трагедый, калі гэтай сьціпласьцю сваёй сьціснуў, здушыў ён непамерна імклівыя парываньні?
Сорамна стала мне за мае скорасьпешныя заключэньні...
Ну, годзе ўжо... Гаспадарская дачка сьцеле на тапчаны нейкае рызьзё, і я зараз засну расхрыстаным сном чалавека на паходзе. Бывай!..
P. S. Учора ўвечары я зазнаў нясьцерпную спакусу. Усе паклаліся спаць, а аграном сеў за стол працаваць, Ён пачаў нешта пісаць і пісаў так, быццам — акуратненька, чысьценька — станавіў на паперы нейкія метачкі (можа, балы?) і рабіў гэта з такім смакам, што я ня мог адвесьці вачэй ад яго — мне карцела самому дастаць сваю запісную кніжку і выстаўляць у ёй гэткія-ж стройныя сьціплыя метачкі. Я глядзеў на яго і ня спаў аж датуль, пакуль ня спыніў ён сваю работу. Іншыя людзі ўмеюць працаваць з апэтытам...
Ліст другі
Яшчэ цэлы дзень давялося перабыць у мястэчку. Гэта мяне страшэнна знэрвавала і да краю ўзьняло маю нецярплівасьць. Каб змарнаваць час, хадзіў па вуліцах, наглядаў дробную мітусьню местачковага жыцьця.
Мястэчка тое самае: шэрыя старэнькія дамкі з расхістанымі ганкамі, ля ганкаў — старыя жанчыны ў жудасных лахманох, і ў лахманох — чэзлыя хударлявыя дзеці; на рынку — чарада сялянскіх вазоў, ля вазоў — традыцыйныя местачковыя козы. Але варта прыгледзецца бліжэй, прыслухацца ўважна да абрыўкаў размоў, да лятучых жартаў, да сьмеху, да скаргаў — і пачуеш сьвежы подых новага і ўловіш вострую напружанасьць, якой прасякнута ўсё тутэйшае жыцьцё.
Пералом вёскі — пералом і мястэчка. Інтарэсы, якімі жыве вёска, сплятаюцца тут у адзін шчытны клубок, бо мястэчка — нэрвовы асяродак раёну.
Колектывізацыя... Колгасы... Абагуленьне... Ліквідацыя... Бядняк... Серадняк... Кулак... Індывідуальнае (труднае для сялянскага вуха слова, але здужалі) абкладаньне... Вось тэрміны, якімі скрозь насычана местачковая гутарка.
Многа п’юць. Цесная закураная піўніца (пиво «Беларусь») поўна набіта грубымі неўвароткімі кажухамі, а насупроць піўніцы няўпынна грукаюць дзьверы дападлівага Цэнтрасьпірту. Хмельным туманам маніцца чалавек затуліць трагічныя жыцьцёвыя супярэчнасьці...
У мястэчку таксама ўжо колектыў. Колектыў — далакоп мястэчка — яно перажывае цяпер сваю перадсьмяротную агонію. Дробная ўласнасьць — пачатак і канец яго дробна-гандлёвае сутнасьці. Разам з дробнай уласнасьцю сыйдзе з жыцьцёвае сцэны і гэты няшчасны, убогі, жалю варты продукт старога экономічнага ладу.
Як восенскія мухі, сноўдаюцца ўва ўсе бакі асалапелыя «лішэнцы». Гандляры, эксплёататары, служкі рэлігійнага культу — яны выкінуты за борт працоўнага колектыву і стаяць перад непераступнай сьцяной новага, дзіўнага і незразумелага сьвету, у якім няма для іх месца. Новая генэрацыя быўшых людзей...
Чакаючы вырашэньня сваіх спраў, я нейкі час сядзеў у габінэце старшыні райвыканкому. Гэтыя хвіліны далі мне шмат цікавых назіраньняў. Габінэт старшыні — цэнтральны нэрвовы вузел, у якім стыкаюцца, зьвязваюцца, пераплятаюцца жыцьцёвыя ніці раёну. Перада мной прайшла цэлая галярэя людзей самага рознастайнага тыпу і колеру.
Тут былі радавыя салдаты арміі вялікага будаўніцтва: бадзёрыя, працавітыя, заклапочаныя — яны, што тыя мурашкі, мітусіліся дружным роем — цягнулі з розных куткоў раёну сваю працоўную практыку, свае дасягненьні, скублі, тармасілі, вымагалі — і зноў расьсяваліся ўва ўсе бакі і — няпрыметныя, невядомыя — па каменчыку, па цаглінцы клалі падмурак людзкога шчасьця.
Гэтыя людзі несьлі ў сабе напружаную пульсацыю гарачай крыві таго маладога сьвежага організму, які завецца пролетарскай дзяржавай...
У іхную жвавую працавітую чараду рэзкім контрастам упляталіся зьбянтэжаныя прадстаўнікі старога сьвету. Яны ішлі — хто з захаванымі хітрыкамі, хто з шляхетным абурэньнем, хто з роспаччу — несьлі даўгія, аршыновыя заявы, даводзілі, спрачаліся, прасілі. Яны не маглі пагадзіцца з тым, што няўмольнае жыцьцё рашуча выкрасьліла іх з свайго балянсу.
Пры мне ў габінэт старшыні ўвайшоў быў сярэдняга веку мужчына ў абшарпаным раманаўскім кажушку, у простыя ботах. Мне адразу кінулася ў вочы рэзкая супярэчнасьць паміж убогай вопраткай яго і прыгожым, тонкім, кінэматографічнага тыпу тварам (вузенькая чорная бародка, рымскі нос, вострыя пільныя вочы). Ён перш далікатна паляпаў у дзьверы, потым з пачцівай асьцярожнасьцю падышоў і стаў ля стала, але, сказаўшы некалькі слоў, папытаў дазволу сесьці і сеў з адчуваньнем уласнае годнасьці. Гаварыў ціха, улазьліва і з пачуцьцём.
— Грамадзянін старшыня! Прабачайце, што я вас так часта турбую... Я не магу... Мне надзвычайна цяжка, я за гэтыя два ці тры тыдні перажыў столькі, колькі не перажываў за цэлыя гады. Вы разумееце маё становішча.
— Вы маеце на ўвазе пытаньне аб працы? Гэтымі днямі мы вырашым. Магчыма, знойдзем што-небудзь...
— Вельмі дзякую... Гэта будзе мне моцнае моральнае падтрыманьне, я буду адчуваць, што мяне не выкідаюць з працоўных радоў. Я гатоў пайсьці на любую чорную працу... ну, сторажам, прыбіральшчыкам... дровы сячы... усё, што хоця...
І ў апошнія словы, сказаныя троху патэтычным тонам, ён уклаў выразныя ноткі шляхетнай самаахвярнасьці.
Я страшэнна зацікавіўся і ня зводзіў вачэй з гэтага тыпуса. Старшыня зьмеціў гэта, зьлёгку ўсьміхнуўся і перавёў гэту ўсьмешку на тыпуса.
— Мы пакуль што хочам скарыстаць вас на адну справу. У нас неўзабаве будзе антырэлігійны вечар. Мы-б хацелі, каб вы прынялі ўдзел у ім. Вы мяне разумееце?
Тыпус крыва ўсьміхнуўся і сумна паківаў галавой,
— Я разумею... Я ўсё зрабіў, што мог... Я напісаў заяву, паслаў яе ў друк... яе надрукавалі... Супроць мяне цяпер настроены... Мне немагчыма выйсьці на вуліцу... Я не магу пакуль што зрабіць таго, што вы патрабуеце. Я ўсё зрабіў, што мог, і буду рабіць усё, што мне даручаць... Але ня зьнішчайце майго я... не вымагайце таго, што мне ня ў змогу...
Старшыня неўзаметку зірнуў на мяне, і я ўбачыў у вачох у яго тое самае, што круцілася ў маіх уласных думках: ой, і хітрая бэсьція... сіратой казанскай прыкінуўся...
Ты, бязумоўна, здагадаўся ўжо, што гэта быў поп, які адмовіўся ад свае службы і шукаў прытулку на другім баку барыкад.
Папоўскі візыт навёў нас на даўгую гутарку пра сучасны стан рэлігійных спраў, і ў выніку я меў магчымасьць зрабіць на гэты конт некаторыя заключэньні, якімі зараз падзялюся з табой.
Магутны экономічны і соцыяльны зрух, які мы цяперашнім часам перажываем, справаджаецца шырокім абурэньнем мас супроць рэлігіі. Адна за аднэй з волі саміх веруючых зачыняюцца цэрквы, сінагогі, касьцёлы і абарачваюцца ў асяродкі пролетарскай культуры. Адзін за адным пазбаўляюцца «сьвятыя пастыры» сваіх слухмяных авечак і трацяць цёплыя наседжаныя гнёзды. І вось, калі я задумаўся быў над тлумачэньнем гэтых надзвычай паказальных фактаў, мне чамусьці ўсплыла на думку, як некалі, яшчэ за паганскімі часамі, нашы прабацькі, уведзеныя ў злосьць няўважнасьцю багоў, лупцавалі сьвятыя іхныя статуі — ў гэтым выяўлялі сваю чалавецкую сілу і актыўнасьць. Рэлігія — спадарожніца слабасьці чалавека, прыгнечанасьці волі яго і розуму. Рэлігія ў сваёй сутнасьці — пачатак глыбока пасыўны. Таму кожны выбух масавага абурэньня, выклікаючы актывізацыю волі чалавека, узьнімае ў ім бурны протэст супроць боскага чмуру. Біцьцё багоў — частка кожнае рэволюцыі. Мы бачым гэта ня толькі ў нашу эпоху — так было і раней. Успомні, напрыклад, Вялікую Францускую Рэволюцыю, якая ўзмыла была магутную хвалю рацыяналізму. Успомні нашы расійскія бунты — яны заўсёды ў большай ці меншай меры ўключалі ў сябе элемэнты ваяўнічага блюзьнерства.
Трэба адзначыць, што папы не здаюцца бяз бою. Адылі сродкі барацьбы, якія ўжываюць яны, не паказваюць на іхную орыгінальнасьць.
У сваім арсэнале яны ня маюць іншае зброі апрача старога іржавага «цуда», якое ўсім даўно ўжо абрыдла і не дае жаднага эфэкту... У адным сяле бачылі старыя, як у паветры плылі насустрэчу адзін аднаму два абразы. Сустрэліся, пастаялі над сялом і разыйшліся. У другім — загарэлася сама па сабе лямпадка. Поп тлумачыў, што тры разы праяўлялася гэтае «цуда». Першы раз — перад пачаткам царскай вайны, другі — перад пачаткам вайны грамадзянскай, і цяпер — трэці раз. А вывад рабіў ён з гэтага, каб ня йшлі, хто ў бога веруе, у колгасы...
Пра ўсе падобныя цуды апавядаюць, весела сьмяючыся, і ў адказ на іх выносяць пастановы аб зачыненьні цэркваў...
...Ну, але-ж я, мабыць, зусім замарыў цябе сваймі разважаньнямі. Пастараюся, каб у наступным лісьце даць больш жывы і цікавы матэрыял. Думаю, што гэтага матэрыялу я ўдостач назьбіраю па вёсках, у якія я заўтра раніцой выяжджаю.
Бывай!
Ліст трэці
Дарагі таварыш! Сёньня я маю апісаць адзін цікавы выпадак, які дасьць табе ясны малюнак таго заўзятага клясавага змаганьня, якое йдзе на вёсцы. Але перад тым лічу за патрэбнае даць маленькае тлумачэньне.
Раён, у якім мне давялося працаваць, ёсьць раён суцэльнае колектывізацыі. Заклік пролетарскай дзяржавы да рашучага, карэннага перабудаваньня жыцьця на соцыялістычных пачатках знайшоў тут жывы водгук сярод бядняцка-серадняцкай масы сялянства. Шырокай хваляй памкнуўся працоўны селянін у колектыўныя гаспадаркі, Блізка 80 проц. усяго жыхарства раёну ўжо колектывізавалася і распачало практычную працу па організацыі новага жыцьця. Але побач з гэтым ёсьць яшчэ некаторыя вёскі, што непадатнай сьцяной сталі перад мерапрыемствамі ўлады, замкнуўшыся ў карузлую шкарлупу бруднага старасьвецкага ладу. Гэта ў большасьці цёмныя, глухія куткі, дзе яшчэ ў поўнай меры пануюць дзікія звычкі сярэднявечча, дзе беспрасьветная цемра сялян дае магчымасьць кулацтву на ўсю шырыню разьвіваць сваю шкодную, варожую працу. Або, у іншым выпадку, гэта — заможныя пасялкоўцы, якім вабна ўсьміхнуўся быў шлях капіталістычна-фэрмэрскага абжываньня.
У клясавым змаганьні ўсё становіцца на кон. Кулакі чуюць сваю астатнюю хвіліну і напружваюць усе сілы, каб затрымацца, і ўжываюць усе магчымыя спосабы, каб падтачыць, зрушыць тую вялізную камлыгу, што насуваецца на іх, што во-во гатова раструшчыць іх, пахаваць пад сваёй грознай веліччу.
Ведаеш, браце! Жывучы ў Менску і назіраючы жыцьцё скрозь балонкі газэт, ніякім чынам ня ўявіш у жывой форме волатаўскага поступу нашых дзён. Па праўдзе, ці не здавалася табе часам гэтае клясавае змаганьне на весцы, пра якое так многа, так настойна пішуць нашы газэты, нейкай адумысловай схэмай, матэматычнай формулай, сухім сылёгізмам? Прабачай мяне, але я скажу проста: ты не разумеў гэтага змаганьня, бо ня бачыў, яго твар у твар, і таму абмінуў яго ў сваіх апошніх творах, за што цябе і ўшчувала наша грамадзкасьць («Падарожжа на новую зямлю»).
...Я раскажу, табе пра перавыбары саветаў, якія я разам з маладым вайскоўцам-адпускніком праводзіў у аднэй вялікай вёсцы вярсты за паўтары ад мястэчка.
Гэта было ў нядзелю. На вуліцах вёскі таўкліся гурмай хлопцы, дзяўчаты. Вылятаў з гурмы рэзкі нястрыманы сьмех, абрыўкі гарланістых песень. Было шмат п’яных: на вёсцы гулялі адразу тры вясельлі...
У хаце комсамольца-сябра сельсавету сышлася небагатая купка вясковых актывістых: кіраўнік колгасу — былы старшыня сельсавету — нявысокі прысядзісты мужчына з белабрысым тварам, з павольнымі гультаяватымі рухамі, па-дзяцінаму настойлівы і ўпарты; сябра савету — малады хлопец Янка — тыповы комсамолец: малы і заўзяты; яшчэ некалькі комсамольцаў; настаўніца — гаваркая, спрытная ў слове, з вострым, троху хваравітым скептыцызмам...
Адразу-ж нам падалі няпрыемныя весткі. На вёсцы арудуе купка падкулачнікаў — зацятых ворагаў колектывізацыі. За ёй ідуць ня толькі сераднякі, а й ладная частка беднаты. Колгас ахапіў зусім нязначны лік гаспадарак, шмат якія колгасьнікі адчуваюць сябе няпэўна, вагаюцца, не выяўляюць актыўнасьці. Некаторыя пад уплывам агітацыі і запужваньня падалі заявы на выхад з колгасу. Невялічкі дружны гурток колгаснага актыву абкружаны колам злоснай варожасьці і працуе ў трывожнай напружанай атмосфэры.
Ясна было, што падкулачнікі выкарыстаюць перавыбары для ўдару па колектыву, ясна было, што яны выступяць організаваным фронтам і будуць намагацца правесьці ў савет сваіх адданых паслугачоў.
...Вёска пераклікалася п’янымі галасамі. Вішчэў апантаны гармонік, рэзалі вуха дзікія ўзвывы прыпевак...
Зьявілася думка адкласьці сход, бо можна было чакаць розных эксцэсаў. Пагаварылі і рашылі ўсё-ткі праводзіць — умовіліся толькі даць самы рэзкі адпор магчымым выступленьням п’яных, патрабуючы выдаленьня іх са сходу.
Нас павеў комсамолец Янка ў канец вёскі, дзе быў прызначаны сход. Ідучы, апавядаў консьпірацыйным тонам:
— Яны страшэнна ня любяць мяне, гатовы жыўцом разарваць. Пагражалі, што заб’юць, але я не баюся... Некаторыя нашы, калі забавяцца ў мястэчку, дык і начуюць там, баяцца ісьці па начы. А я — не зважаю, дармо... Свайго мы ўсё-ткі дойдзем, няпраўда...
Мне ўспомніліся глыбоказначныя словы аднаго дзеда-селяніна, якія ён сказаў быў голасам таемнага вяшчуна:
— Платы загаманілі!..
У гэты дзівосны вобраз уклаў ён выяўленьне злосьці азьвярэлага кулацтва, якое, баючыся дзяннога сьвята, з-за цёмных платоў, як падкалодная гадзіна, шэпча свае бясьсільныя пагрозы.
Зьбіраліся марудна. Кожны, прыходзячы, неймаверна ківаў галавой.
— Наўдачу, каб сабраліся сёньня. Тры вясельлі на вёсцы.
Адылі сабраліся. І адразу ясна стала, што большасьць ня наша. Я абводзіў поглядам натоўп, і бачыў скрозь падазрона-настарожаныя твары, за якімі відочна хавалася загадзя нарыхтаваная гатоўнасьць даць адпор усяму, што пойдзе насупар кулацкай зграі. У іншых вочы выразна блішчэлі хмельным агнём.
А па заплеччу пёрліся верхаводы — кулацкія агенты — рабілі сваю цёмную справу.
Што-ж, будзем змагацца!..
Сход ад самага пачатку пашоў бурна і тлумна. Наперадзе шчытным комам зьбіліся бабы — ціснуліся, сакаталі, перапынялі дакладчыка істэрычнымі скаргамі на дробныя свае нягоды. Адчувалася пэўная тактыка: пусьцілі наперад жанчын, падбухторыўшы іх, а самі пахаваліся за іхнімі спадніцамі.
У спрэчках узьняўся цэлы гармідар. Крытыку сельсавету абярнулі ў асабістую зьвягу, у крыўдаваньне на розныя нязначныя жыцьцёвыя нясуладзьдзі. Бабы крычалі ўсе разам і ўсе ў адзін тон. Пачыналася так: прасіла слова адна і монотонна зацягвала, і разам з ёй, як па камандзе, заводзілі ўсе, і гаварыла кожная сваё, аб сабе, і толькі сама сябе слухала. А сьціхалі таксама разам, і кожная прыслухвалася тады, які сьлед пакінула гаворка яе, і шчыра дзівілася, што ніхто не рэагуе на яе бядоты.
...Аднэй у саўгасе не прадалі малака...
...Другую пакрыўдзілі ў коопэрацыі...
...У трэцяй хворае дзіця, а ёй чамусьці ня выдалі цукру...
...Чацьвертую абразіла нечая жонка...
Нарэшце баб сяк-так угамавалі. Павялі тон колгасьнікі-актывістыя — у дзелавых шчырых прамовах адзначылі мэту перавыбараў, задачы новых саветаў — кіраўнікоў колгаснага руху, далі сур’ёзную крытыку працы старога савету.
Падышлі да перавыбараў. І тут пачаўся самы заўзяты бой. Адразу аднекуль ззаду выціснуўся распараны духатой і алькоголем хлапчына, з п’янай энэргіяй замахаў рукамі і закрычаў дэмагогічна ўзьнятым голасам:
— Таварышы грамадзяне! Перавыбараў ня можа быць. Тут-жа адны толькі бабы — мужчыны ўсе паразыйшліся... Мужчын няма... Якія-ж выбары бяз мужчын!..
З другога боку пачуўся рэзкі суровы воклік:
— Базыль!.. Ня бузі... Выпіў, дык сядзі ў кутку... Сход сарваць не дазволім...
Словы «сарваць сход» зрабілі ўплыў — хлапчына замармытаў нешта, выпраўдваючыся, і ўціснуўся зноў у натоўп. Адылі яго пропозыцыю падтрымалі галасы ззаду і да яе далучыліся бабы:
— Адкласьці! Няможна выбіраць... Народу няма...
Я зірнуў паверх натоўпу і ўбачыў, што заднія рады сапраўды парадзелі.
Узяў слова адзін комсамолец:
— Таварышы! Што мужчын тут менш за жанчын — гэта ім сорам і ганьба... Бабы, значыць, больш сьвядомыя, чымся мужчыны, Той, хто хацеў прысьці, той прышоў і астаўся, а ўцяклі тыя, хто думае сарваць перавыбары. Баба такі самы грамадзянін, як і мужчына. Кворум ёсьць, і перавыбары будзем праводзіць...
Жанчыны адчулі сваю грамадзянскую годнасьць і падтрымалі прамоўцу. Праз колькі хвілін ззаду, за натоўпам, сьціху адчыніліся дзьверы і адзін ва адным вярнулася ў хату ўся хэўра падкулачнікаў. Комсамолец Янка здаволена шаптаў мне:
— Ня вышла... Не ўдалося сарваць...
А потым таемна дадаў:
— Я ведаю: яны недзе сабраўшыся былі, радзіліся. У іх ужо свой сьпіс гатовы.
Ён меў рацыю. Пасьля таго, як бедната і колгасьнікі прапанавалі сваіх кандыдатаў, з гурмы падкулачнікаў дружна выкрыкнулі прозьвішчы сваіх кандыдатаў.
...Во дзе, дарагі таварыш, адкрылася была і разгарнулася яскравым разрэзам — ня схэма, ня формула, а жывая карціна клясавага змаганьня сярод сялянства. Сход падзяліўся на дзьве варожыя часткі, і гэтыя часткі былі — два сьветы — розныя, процілеглыя адзін аднаму, якія стыкнуліся ў адчайнай сьмяротнай бойцы.
За кожную кандыдатуру біліся з жорсткай упартасьцю і энэргіяй. Падкулачнікі ўжо ня туляліся ззаду — яны чулі сваю тут сілу, бо за іх была большасьць — за імі цягнуліся цёмныя, зьбітыя з панталыку жанчыны. Яны насядалі дружнай зграяй — разьюшаныя, з чырвонымі тварамі, з дзіка распаленымі вачмі, у якіх шалёнаю лютасьцю гарэла перадсьмяротная агонія паміраючае клясы.
Я скажу табе проста й адкрыта: на гэтым сходзе бедната не перамагла. Спрытная праца кулацкіх паслугачоў зрабіла сваю справу — ачмураныя сераднякі і нават беднякі паслужылі на карысьць свайму клясаваму ворагу: падкулачнікі правялі ў савет большасьць сваіх кандыдатаў.
А першай гадзіне ўначы ў хаце таго самага комсамольца Янкі сабраўся пасьля сходу дружны атрад актывістых. Пры цьмяным сьвятле ўбогае газоўкі доўга і горача гаманілі, спрачаліся — рабілі падрахункі, падлічвалі страты, назначалі далейшыя шляхі змаганьня.
Адно — не бедавалі. Чулі хлопцы, што за імі — моц і воля мільённых мас; за імі — жыцьцё. За імі — эпоха,
Часовыя няўдачы толькі паддаюць сілы ды ахвоты змагацца.
Калі глыбокай ноччу вышлі мы з хаты, па вуліцы пасьпешна адсуваліся ў цемру тры няясныя цені. Я зноў успомніў старога вяшчуна-дзеда:
— Платы загаманілі!..
Ліст чацьверты
Нарэшце атрымаў твой першы ліст. Ён надзвычай прышоўся да ладу, бо маўчанка твая, па праўдзе сказаць, зьбівала ахвоту ў мяне да далейшага пісаньня. Значыць, лісты мае ты чытаеш з цікавасьцю і просіш, каб я пісаў і далей. Добра. Буду гэта рабіць з падвойнай энэргіяй. Перада мной з кожным днём, з кожнай гадзінай, з кожнай хвілінай усё шырэй і глыбей раздаюцца прасьцягі жыцьця і паказваюць нязьлічоныя скарбы найцікавейшых зьяў: пісаць будзе пра што.
Сёньня я ўспомніў адно месца з твайго роману «Крывічы». Памятаеш, як твой рэзонэр Пражэня гаворыць прыблізна такое: ніякі самы бліскучы добрабыт не заменіць, селяніну таго моцнага — на ўсю глыбіню душы — адчуваньня, якое абуджае ў ім недалужны выгляд толькі што народжанага на сьвет цяляці, яго цяляці, ад яго каровы, якую ён выгадаваў сваім потам і кроўю...
Гэтымі і іншымі там словамі ты досыць удала азначыў псыхолёгію селяніна, у аснове якой ляжыць дробнаўласьніцкая прывязанасьць да свайго кутка, да свае жывёлы, да сваіх гаспадарскіх рэчаў і г. д. На вялікі жаль, ты ня даў (прынамсі ў тэй частцы, якую мне давялося чытаць) жаднае ацэнкі гэтае псыхолёгіі. Гэта не маленечкі недагляд, а органічная загана твайго роману, якая кладзе сьлед на агульную яго ўстаноўку.
Нам цяжка, да болю, да бязьмернае мукі цяжка ламаць сябе, пераварочваць сваё нутро, крывавымі шматамі вырываць з свайго сэрца з дзяцінства ўзрошчаныя пачуцьці. Згадзіся, Міхась, што ўсе мы, усе, каго выгадавала наша беларуская вёска, хварэем на гэта «цялё». Нам досыць убачыць якую-небудзь чэзлую шаўлюжку, досыць удыхнуць саладжавы пах конскага поту, досыць пачуць далёкае — надвячоркам — рыканьне каровы, і ў нас сьціскаецца сэрца невядомым жалем, і ў ружовым сьвятле ўсплываюць шчымлівыя ўспаміны: і буланы конік, і начлег з цяплом, з печанай бульбай, і бярозка на гумнішчы і — досьвіткам — цёплая ёўня ў гумне з сівым ласкавым дзедам, і верацённая песьня ў глухую зімовую ноч...
...Любіце чужое, але й свайго ня чурайцеся...
Няпраўда!.. Мана!.. Чурайцеся!.. Чурайцеся!.. Чурайцеся, калі хочаце жыць, калі хочаце ісьці наперад!..
Самае ганебнае для чалавека — быць рабом рэчаў. Наш селянін — раб у поўным сэнсе, гэтага слова. Ён раб свайго двара, свайго каня, каровы, апошняга дохлага парасяці. Я сам чуў, як у гутарцы пра абагуленьне жывёлы ў колгасе, адна жанчына з цьвёрдай праканаласьцю і зусім сур’ёзна гаварыла:
— Лепш аддаць дзіця роднае, чымся карову...
А таварыш адзін апавядаў мне, што ў другім месцы, здаючы жывёлу ў агульную колгасную маемасьць, мужчыны цалаваліся з коньмі, а бабы з каровамі...
Што? Мо’ расчуліўся? Мо’ сьляза набягае на вока?
Так, варта заплакаць, варта заплакаць ад злосьці — і абурэньня, што чалавек — раб жывёлы, што свае лепшыя пачуцьці, імкненьні свае, парываньні, якімі можна рушыць наперад сьвет, ён закопвае ў гнаі брудных хлявоў...
Прабачай, браце, што я мо’ не да рэчы ўдаўся ў разважаньні, але я шчыра жадаю, каб ты ў сваёй творчасьці блаславіў Вялікую Рэволюцыю, якая вызваліць чалавека ад апошняга рабства, ад рабства сваіх уласных рэчаў.
...Пах бэнзыны заменіць пах конскага поту і фабрычны гул — ціхую верацённую песьню...
Хай будзе так!..
А цяпер — да справы. Фактычна, мае сэнтэнцыі, якія ты хоця-ня-хоця павінен быў выслухаць, маюць некаторае дачыненьне да таго, пра што я сёньня маю на ўвазе пісаць. Справа ў тым, што перабудова вёскі на новых прынцыпах гаспадараньня якраз і стыкаеццда ў першую чаргу з гэтай праклятай уласьніцкай ці, праўдзівей, рабскай псыхолёгіяй селяніна і часта ўваходзіць з ёй у балючую, трагічную супярэчнасьць. Праўда, асноўны і найбольш цёмны згустак рэакцыйных тэндэнцый зьбіраецца на заможным, кулацкім полюсе вёскі, але прасочваюцца яны і ў серадняцкія масы і нават у бядняцкія. Кулакі спрыяюць таму сваёй злоснай заўгольнай агітацыяй.
...У цяжкіх муках нараджаецца новае жыцьцё...
Яскравае выяўленьне як соцыяльна-клясавых, так і псыхолёгічных супярэчнасьцяй, злучаных з колектывізацыяй, давялося мне бачыць на адным вясковым сходзе, які, трэба сказаць, меў ня зусім звычайны характар: ён быў скліканы з прычыны прыезду ў гэтую вёску старшыні Цэнтральнага Выканаўчага Камітэту т. Чарвякова.
У гэтай вёсцы толькі-толькі заклаўся колгас і ахапіў ён троху больш, як палавіну жыхарства. Рэшта яшчэ вагалася, а значная група, на чале з кулацкай верхавінкай вёскі, рабіла ўсе захады, каб падарваць працу піонэраў новага жыцьця: колгас перажываў тут пачатковую стадыю барацьбы за існаваньне.
У клясным памяшканьні мясцовае школы зьбіўся народ шчытным суцэльным комам. Стаялі і ў сенцах і нават на ганках. Прыходу т. Чарвякова чакалі з напружанай нецярплівасьцю — разважалі, спрачаліся, даводзілі адзін аднаму: кожны прынёс сюды — на вочы цэнтральнаму ўраду — нешта сваё, затоенае, глыбокае, кожны спадзяваўся пачуць для сябе новае і прыемнае. Цікава, што нават у разьмяшчэньні людзей выявілася асноўнае соцыяльнае разьмежаваньне вёскі: у адным кутку абсталяваўся асяродак актыву колгасьнікаў, у другім — акурат насупроць — засеў штаб «падрыўнікоў».
Сход пачаўся ў напружанай атмосфэры, якая во-во гатова была разарвацца бязладным тлумам, злоснымі спрэчкамі, магчыма нават узаемнай лаянкай. Кароткую інформацыю старшыні колгасу выслухалі няўважліва, перапыняючы крыкамі, шумам, а як скончыў ён і з прэзыдыі прапанавалі рабіць запытаньні, — прарвалася стрымленая затока, разьлілася морам тлумнае гаварні. Ледзьве ўдалося наладзіць парадак.
Першыя запытаньні ашаламілі сваёй дзікай жудаснай недарэчнасьцю:
— Ці праўда, што калёным жалезам будуць знакі выпякаць тым, хто пойдзе ў колгаз? (Тут сяляне гавораць не «колгас», а «колгаз»).
— Чаму гэта раней угаварвалі, казалі, што добра ўсім будзе ў колгазе, а цяпер вунь у грабы закалачваць будуць... Чаму гэта так?..
І гаварылі гэта старыя бабы ня сьмехам-жартам, а сур’ёзна, з глыбокім і сумным пераконаньнем. Мы потым высьветлілі былі, адкуль узьніклі падобныя запытаньні. Нейкі агітатар некалі гаварыў тут прыгожую вобразную і, бязумоўна, незразумелую для сялян прамову...
— ...Каленым железом выжгем мы сорную траву с нашего трудового поля.
— ...Мы имеем дастаточно гвоздей, чтобы заколотить гробы всем, кто стоит у нас на дороге...
Гэтую прамову добра зразумелі і выкарысталі кулакі для свае справы. Яны пераклалі яе на патрэбную ім мову і распаўсюдзілі сярод цёмных сялян.
Калі разважылі бабам дарэмную іхную трывогу, адна з іх уздыхнула і шчыра прызналася:
— Мне цэлую ноч тады ўсё труна сьнілася...
Наступны інцыдэнт быў такога парадку... Недзе ад дзьвярэй раптам пачуўся грубы басавіты голас, які пакрыў сабой шум усяго сходу:
— Таварышы! Прашу слова! Я ня ўпроціў, канечна, я добра ўсё разумею, але за што ён мяне голасу арашыў? Што я зрабіў яму, паскудніку гэтаму? Мальчонка, ува ўнукі гадзіцца мне, а ён мяне голасу арашае...
І дзядзька павёў без канца сваю гучную аполёгію, і ніяк не маглі яго ўціхамірыць, бо быў ён, як гэта зараз-жа высьветлілася, глухаваты.
А голасу яго «арашылі» былі ў тым сэнсе, што калі ён аднойчы на сходзе буяніў і перашкаджаў весьці працу, яго папрасілі пакінуць сход. Кулакі не прамінулі і гэта скарыстаць, распалілі ў ім крыўду, настроілі супроць колгаснага кіраўніцтва і зрабілі яго сваім трубадурам...
Было яшчэ шмат асабістых скаргаў. Адна жанчына ў парадку абгаварэньня колгасных спраў дала такое запытаньне:
— А ці парадак гэта ў колгазе выганяць уначы на вуліцу і сякерай пагражаць, га?..
Запытаньне прыцягнула ўсіхную ўвагу. З штабу «падрыўнікоў» пачуліся зларадасныя подгаласы (Ага? Што? Гэта парадак?). З прэзыдыі запыталіся:
— Хто гэта калі выганяў цябе?
І жанчына, чуючы за сабой падтрыманьне, з ваяўніча-адважным выглядам адказала:
— Пасынак.
Над агульны сьмех ёй растлумачылі, што ў колгасе якраз і знойдзе яна абарону ад свайго злоснага пасынка, што ў колгасе ня будзе яна ні ад кога залежыць, будзе, як і ўсё, самастойны і роўнапраўны сябра.
Пакуль ішла гэта гутарка, я з цікавасьцю сачыў за дзьвюма асобамі — дзедам і бабулькай, якія сядзелі на самым перадзе перад сталом прэзыдыі. Дзед — невялічкі, спакойны, ласкавы — увесь час то ўхвальна, то з дакорай ківаў галавой і поўголасам даваў рэплікі — больш відаць сам для сябе — і рэплікі яго былі разважныя, сталыя. А бабулька, абгарнутая неабсяжнаю хусткай, сядзела нярухома, узьняўшы маленькія вочкі на таго, хто гаворыць, і невядома: ці слухала ўважна, ці проста дзівавалася з чалавека. Колькі раз — я бачыў — яна сама сабе ціха ўсьміхнулася, і ўсьмешка ў яе была, як восенскае сонца...
...Зачаліся спрэчкі. Тонкі перажаблены голас, з кутка, асвой упіваўся ў згустак людзкіх пачуцьцёў і едкім дзгалам сваім падколваў цёмныя інстынкты, напінаў струны злоснага разздражненьня.
— Усё аддай, усё складзі ў адну кучу... А з чымака я астануся, га?.. Век рабіў, век працаваў з цямна да цямна — і сябе карміў, і дзяржаве даваў. А цяпер — торбу ў рукі ды ў сьвет? Ого, ведаем мы, што гэта такі за калгаз... Хто лайдак, гультай спрадвечны, той на маім карку будзе сядзець... Хо-хо, добрая рэч!.. Мы й так патрапім пражыць... Каму які клопат да нас?..
Тонкі пісклявы голс віўся туга напятай ніткай, і ў тую нітку адзін за адным упляталіся бязладныя выгукі, ухвальныя рэплікі, крыкі абурэньня.
— Гэта-ж сьвет завязаць чалавеку!..
— Аддай каня, аддай карову. З чым-жа я астануся?..
— Ня трэба калгазу!.. Хай ідуць у калгаз хто працаваць не ахвочы, а мы й так абыйдземся...
— Ня трэба калгазу!..
Узьнімаўся гармідар. Нарэшце ён паглынуў голас самога заводцы. Старшыня высьцігаўся, сунімаючы сход.
— Слова мае Андрэй... Слова мае Андрэй...
З другога кутка малады хлапец сьвежым задорным голасам перакрыў шум:
— Таварышы! А няхай скажа нам дзядзька Барыс, ці забыўся ён на тое, як некалі за польскай окупацыяй хадзіў ды ляпаў у вокны: нясі масла, нясі яйкі, нясі малако... Ці помніць ён гэта, га? Цяпер прыкінуўся — працаваў, дзяржаве даваў... Таварышы! Ворагі нашы ідуць да нас, каб разбурыць нашу справу... Яны ўзводзяць усякую хлусьню на справу будаўніцтва новага жыцьця... Але мы дамо добры адпор, мы адаб’ём ахвоту ў іх лезьці, куды ня трэба... Барыс — першы наш вораг. Мы не прынялі яго ў колгас, дык ён думае, што адпомсьціцца нам, разбурыць нашу справу, але памыляецца... Па руках дастане за гэта дый па тым... Мы зробім тое, што зачалі рабіць...
Зноў амбарас:
— А нашто ты прадаў тры парсюкі?..
— Дзе прадаў? Хто прадаў?..
— Усе гэткія! Усе глядзяць, каб да сябе, а не ад сябе...
— Вон кулакоў і падкулачнікаў!
— Ня трэба колгасу!
Тады ўзяў слова невялічкі спакойны дзядок, што сядзеў наперадзе, перад самай прэзыдыяй, паволі ўзьняўся і, на поўзварота абярнуўшыся да натоўпу, з лагоднай цярплівасьцю чэкаў, пакуль сьціхаміруцца. Гаварыў ён ціха, быццам сам з сабой разважаючы, і дапытліва пазіраў то на сход, то на прэзыдыю.
— Дзядзькі, паслухайце, што я скажу... У нас тры рэволюцыі было, а цяпер ідзе чацьвертая, во што. Першая была ў семдзесят сёмым годзе, другая ў пятым, трэцяя ў семнаццатым, а цяпер чацьвертая... Перараджаецца чалавек ад малага да вялікага. Жылі кожны на сваім, а цяпер — у адно. Новыя ўставы, парадкі... А ўсё на лепшае будзе... Тры рэволюцыі адбылі, адбудзем і чацьвертую, і будзем жыць па-новаму, як найлепей... Во што я вам кажу, дзядзькі.
Ён сеў, зірнуў на бабку — суседку сваю — і здаволена ўсьміхнуўся. Прамова яго яму падабалася. А бабка тож усьмешкай яму адказала — восенскім сонцам...
Спрэчкі цягнуліся доўга. Блізка што а паўночы ўзяў слова старшыня ЦВК т. Чарвякоў. У простых даходных да мужычага розуму словах ён растлумачыў сэнс вялікага будаўніцтва, з якога старавечная, закарэлая ў брудзе, у цямноце вёска, прыціснутая агідным гнётам вясковае буржуазіі, выйдзе на новы раскошны шлях новае гісторыі.
Я бачыў, як сялянскія твары працяліся былі строгай увагай, як у іхных вачох глыбока, цёмна дымілася балючая — ад сэрца, ад крыві — думка пра новае жыцьцё, пра новае шчасьце.
Старая бабка нахілілася да свайго суседа і — я чуў — ціха ў яго запыталася:
— Яка мы будзем рабіць тады?
Дзед дасадліва ёй адказаў:
— Ат, бабка... Што ты пытаеш? Калі ішлі на вайну, таксама ня ведалі, але-ж тымчасам рабілі.
І, троху змаўчаўшы, дадаў:
— Ты-ж чула, што я казаў: чацьвертая рэволюцыя. Усе — і старыя і малыя перараджаюцца... Разумееш?
Бабка ўсьміхалася восенскім сонцам...
Ліст пяты
Дарагі таварыш! У сваім учорашнім лісьце я пісаў, што тут, у вёсцы, мне давялося выпадкова сустрэць старшыню ЦВК тав. Чарвякова. Сёньня я быў прысутны пры тым, як прымаў ён вакольных сялян, як адзін за адным адкрывалі яны перад ім старонкі свайго жыцьця, сьпелесаваныя глыбокімі сьлядамі трагічных і часам недарэчных зусім супярэчнасьцяй. Я пішу табе некалькі найбольш цікавых выпадкаў, бо мне здаецца, што яны вартыя нават таго, каб узяць іх асновай для літаратурных твораў. Дарэчы, ты потым азначыш, ці ёсьць у мяне хоць у невялічкай меры тое «адчуваньне сужэту», якое — ты, помніш, казаў мне? — ёсьць органічная ўласьцівасьць творчае індывідуальнасьці...
Вось, напрыклад, тэма для апавяданьня таго жанру, у якім конструкцыйным вязьмом служыць «фатальны выпадак»...
Да т. Чарвякова прышоў сярэдняга веку чарнявы мужчына з відавочнымі сьлядамі трывогі і балючых перажываньняў на твары. Ён зачаў скардзіцца на тое, што яго несправядліва пазбавілі права голасу. Калісьці за палякамі ён колькі тыдняў пад прымусам адбываў нейкую адміністрацыйную службу. Пасьля таго ён быў у партызанах, сядзеў у польскай турме, уцёк адтуль і г. д. Бадай праз усю грамадзянскую вайну ён служыў у Чырвонай арміі і меў баявыя заслугі. Па соцыяльнаму стану ён маламожны серадняк і ніякіх пабочных прыбыткаў ня мае.
— Вы скардзіліся на гэтую пастанову?
— Так. Я падаваў у камісію ЦВК — адтуль прышоў адказ — адмовіць... Ужо два гады, як я быццам і не чалавек, быццам чужы ў сваёй працоўнай сям’і. Прыдзеш на сход, хочаш разам з усімі — меркаваць, думаць аб жыцьці, аб тым, як далей што рабіць — дык усе на цябе пазіраюць, як на лютага воўка. Ніякага ходу няма. А за што — і сам ня ведаю...
Ён памаўчаў і дадаў слабым, поўным роспачы голасам:
— У колгас ня прымаюць... закону няма... Што-ж цяпер... у вір галавой?.. З сям’ёй з дзяцьмі малымі... дзе я дзенуся?..
— У вас ёсьць якія дакуманты? Пакажыце...
І т. Чарвякоў углыбіўся ў разгляд старэнькіх зашмальцаваных паперак. Раптам ён узьняў на селяніна вясёлы погляд.
— Вы пісьменны?
— Дзе там... Ніводнае літары ня ведаю...
Тав. Чарвякоў з усьмешкай паказаў мяне паперку, і я прачытаў на ёй:
«...паведамляе, што па вашай заяве Цэнтральная Выбарчая Камісія вынесла пастанову: у праве голасу вас аднавіць».
— Хто чытаў вам паперку з ЦВК?
— Пляменьнік... У школу ходзіць...
Пляменьнік пераблытаў дзьве літары, замест «аднавіць» прачытаў «адмовіць», і два гады дзядзька быў выкінуты з агульнага жыцьця працоўнай сям’і і стаяў цяпер — зьбянтэжаны, разгублены — перад пэрспэктывай моральнага і фізычнага остракізму.
Ну, я ўжо ня буду апісваць, што была далей — твая фантазія нарысуе табе карціну неспадзяванае радасьці гэтага чалавека.
А вось — інакшы жанр...
Здаровы прыгожы хлапец — гадоў дваццаць сем, дваццаць восем. Троху саромяецца, апавядае тонам чалавека, які прызнаецца ў мімавольным граху. Адылі захапляецца сам і неўзаметку пераходзіць на шчырую даверлівасьць і адкрытасьць.
— Я — батрак. Змалку працаваў па людзях — свае гаспадаркі і ў вочы ня бачыў. Ну, вось... паступіў да шляхцянкі да аднае... Багатая была няма чаго казаць... Усяго ў яе, усякага там дабра повен двор... І дзеці ў яе ладныя былі. Ну, і, яшчэ сказаць, старэйшая яна за мяне... многа старэйшая... гадоў на дваццаць... Але неяк сышлося... Пажаніліся значыць. А тады пашло... індывідуальны на яе паклалі... кулачка, тое, другое. Я ня звыкшы да гэтага, дый людзі зачалі папікаць... Пашоў я ў лясьнікі — кінуў, значыць, яе... Яно-б так ужо й было, але прыяжджае яна, плача, кажа, што зацяжарыла... Сэрца слабое ў мяне — угаварыла. І вось жылі зноў. Дзіця нарадзілася — дзяўчынка. Прывык я... дый яна такая... падходная. А цяпер высяляцца ёй трэба... раскулачылі... у колгас, значыць, ня прымаюць... Я не аб тым — гэта раз трэба, дык трэба... Вось ня ведаю сам, што рабіць... Выходзіць, і я ўжо кулак... Ці мне падацца куды, ці ля яе трымацца, ля жонкі, значыць... дачкі дужа шкода... сэрца слабае ў мяне... прывыкшы да іх... Але я кіну... усё роўна... хай сабе... Я цэлы век па сьвету цягаўся... скрозь батраком быў... як, быццам нелюдзь якая. А цяпер зноў... Дзядзька Чарвякоў! Я кіну іх... я хачу чалавекам быць... як усе... працаваць... Хай прымуць мяне ў колгас... А іх я кіну... кіну...
І гэты здаровы прыгожы хлопец нястрымаў свайго слабага сэрца — хваравіта скрывіўся і цяжка балюча заплакаў...
Сьледам за ім прыходзіла старая — скардзілася на тое, што сын з нявесткай б’юць яе і яе дзеда. Мяне надзвычай зьдзівіла тая шчырая самаахвярнасьць, з якой яна, забываючыся на сябе, апісвала пакуту свайго старога.
— Ёнака зусім слабенькі. Колькі яму засталося пражыць! А яны-ж не шкадуюць яго, бітма б’юць... Учора сказала я, што пайду да Чарвякова жаліцца, дык яны зьбілі яго, што ня ўстане, ляжыць, небарака... А ў мяне ўжо скрозь галава баліць... адбілі...
Тав. Чарвякоў загадаў прыслаць да яго гэтага буянага сына. Пасьля, у часе пасяджэньня праўленьня колгасу, на якім быў і т. Чарвякоў, яна прышла зноў і прывяла з сабой свайго дзеда. Ён быў высокі, худы, з шызымі нявідушчымі вачмі. На нярухомым твары яго, аброслым мяккай кароткай расьліннасьцю, ляжала пячатка глыбокага суму. Ім сказалі пачакаць, і яна асьцярожна правяла яго ў куточак пакою. Там селі яны поплеч на ўслончыку — ён абапёрся на кій і застыў у бязуважным спакоі: А яна збоку пазірала на яго, сумна схіліўшы галаву, і ў вачох у яе было поўна балючае пяшчоты. У яго з роту цякла сьліна, а ён гэтага не заўважаў. Руплівым рухам яна абцерла яму бараду і дзелавіта зморшчылася — больш з жалю, чымся з агіды. Тады стары выцяг з кішэні брудную хустачку, прыклаў яе да барады і зноў нярухома застыў. Яна доўга ўзіралася ў яго, на вочы ёй набягалі сьлёзы, і твар крывіўся ў жаласна-пакутную міну. А заплакала яна абыкла і проста, не схаваўшы твару, не зьмяніўшы нават паставы.
Я потым бачыў іхняга сына. Ён апраўдваўся з нахабнай упартасьцю, з цынічным адчуваньнем свае сілы.
— Я не прысіляю іх... Калі ім дрэнна жыць у мяне, хай ідуць да другога сына... Хай там пажывуць, параскашуюцца...
Яго папярэдзілі, што, калі будзе так рабіць надалей, справа гэта трапіць у суд. Ён вінавата змоўк, стуліўся ва ўдаванай пакорнасьці. І здалося мне, што затоіў ён у сабе яшчэ большую злосьць, каб потым спагнаць яе на сваіх няшчасных бацькох...
Браце мой! Каб ты ведаў, як глыбока ўразіў і абурыў мяне гэты мо’ й нязначны мо’ й абычайны для нашае вёскі выпадак! Я спалучыў быў яго з учорашнім сходам, з учорашнімі дзікімі запытаньнямі, з выступленьнямі супроць колектывізацыі, супроць новага будаўніцтва. Ці можа быць большы вораг за тых, хто перашкаджае нам да шчэнту разьбіць пачварную здань старое вёскі з яе «асьвенчанымі даўнінай» звычаямі, з яе зьвярыным індывідуалізмам, з тупым бязвыхадным колам дробнае старасьвецкае гаспадаркі, у якім б’ецца, як рыба аб лёд, селянін — убогі, пакорны раб сваіх рэчаў...
Вось яшчэ адзін факт. У ім ты адчуеш усю жудасьць гэтага жорсткага рабства. Чалавек жыве не сабой, не для сябе — ён трапіць сябе, траціць найвялікшы скарб свой — сваё жыцьцё, кладзе яго на аўтар паганага бога, імя якому — ўласнасьць.
Яшчэ зусім маладая і яшчэ досыць прыгожая жанчына прышла скардзіцца на тое, што на яе несправядліва наклалі падатак. Яна, плачучы, апавядала пра сваё жыцьцё, з маладосьці падсечанае бязьлітасным горам. Яе першага мужыка забілі палякі. Ён быў у партызанах і яго доўга шукалі: дапытвалі бацькоў і малодшага брата, страшэнна білі іх, катавалі. Адзін дзядзька — відавочца гэтае справы, — пацьвярджаючы апавяданьне яе, гаварыў:
— Эх, і білі. Здорава білі... Лейцы намочвалі ды лейцамі... Няпрытомных вадой аблівалі, а тады зноў... Спраўна білі, ліха матары...
Бацькі асталіся інвалідамі. Малодшы сын аглух і троху крануўся з розуму.
Тады яна, маладая, поўная сіл жанчына, вышла замуж за гэтага малодшага сына.
— Гаспадарку пашкадавала... Спраўная была гаспадарка...
Ты чуеш? Ня людзей, не сябе, а гаспадарку. Пашла за чалавека, якога ані-ні не кахала — не магла кахаць, якога цяпер, плачучы, называла, нахабай сваёй, завязала сваё маладое жыцьцё. Мо’, думаеш, тут было спачуваньне бацьком ці жаль да гэтага няшчаснага хлопца? Не, тысячу разоў — не... Я добра чуў у яе голасе ноткі несьвядомай нянавісьці — так, так, нянавісьці да сваіх недалужных сваякоў. І цяпер, пражыўшы бяз уцех, бяз шчасьця дзесятак гадоў, гэта жанчына свой боль, сваё нездаволеньне вылівала не ў нараканьне на долю сваю, не ў надзеі на нейкае прасьвятленьне, на нейкае асабістае шчасьце — яна плакала і прасіла, каб зьнялі з яе падатак, каб падтрымалі яе гаспадарку...
Жудасна... Страшна...
Толькі злачынны экономічны лад мінуўшчыны мог выгадаваць гэткія дзікія ўласьніцкія інстынкты...
... Ну, сёньня ўжо годзе пісаць. Мае лісты, я заўважыў, разрастаюцца ў цэлыя «пасланьні» і пачынаюць займаць у маёй працы больш месца, чымся на гэта можна аддаваць цяперашнім часам. Усё-ж такі гэта — асабістая патрэба і больш забава, чым сур’ёзная справа. Ды й табе мабыць надакучыла іх чытаць...
Бывай!
Ліст шосты
Прамінуў мо’ з тыдзень, як я паслаў табе апошні свой ліст. Сёньня ня ўтрываў — узяўся зноў за пяро. Увушшу ў мяне няўпынна гучаць глыбоказначныя словы, якія пачуў я ўчора на сходзе:
— Дайце ёй гаварыць! Дайце жаль скінуць з сэрца...
Так крыкнула адна жанчына, калі старшыня сходу памыкаўся суняць суседку яе, што з вялікім запалам і зусім не да ладу сакатала пра жыцьцёвыя свае незадачы.
Нашы жанчыны ня ведаюць, што такое рэглямант, і ня трымаюць яго. Але гавораць яны тое, аб чым баліць іхнае сэрца, што поўніць душу, пераліваецца цераз край.
Колектывізацыя вёскі ў нябачаных формах узьняла актыўнасьць жанчыны. Яшчэ нядаўна была цяжкая, бадай немагчымая справа — сабраць жанчын на вясковы сход: цяпер яны ідуць самі, ідуць дружным шумлівым гуртам і ўліваюць у працу сялянскіх сходаў многа запалу і многа гарачае нэрвовае сумятні.
Вядомая рэч, што жанчыны — найбольш цёмная і забітая частка вясковага жыхарства. Гэта карыстаюць ворагі колектывізацыі — плятуць усякае недарэчнае выдумства, пашыраюць дзікія чуткі, якія знаходзяць у поўнай забабон сьвядомасьці жанчыны-сялянкі найлепшую глебу для свайго разрастаньня. Кулакі і іхныя дапаможнікі хаваюцца за бабскія спадніцы і гістэрычны бабскі крык робяць спосабам выказваньня сваіх варожых настрояў. Бывае так, што пад уплывам кулацкае агітацыі сяляне-гаспадары дыплёматычна застаюцца дома, а на сход, дзе абгаварваюцца пытаньні колектывізацыі, пасылаюць сваіх кабет — хай палаюцца, пакрычаць (ведама, бабы)!, а тымчасам і праслухаюць, як, да чаго там.
Аднак памылка была-б сказаць, што адно гэтыя «стратэгічныя меркаваньні» прыводзяць масу сялянак-жанчын на сходы па колектывізацыі і прымушаюць іх часьцяком выяўляць большую за мужчын актыўнасьць у гэтай справе. Перабудова вёскі закранула тое застойнае, вякамі ўлежанае, што было глухім колам жаночых інтарэсаў, — хатні гаспадарчы ўклад. Жанчына-сялянка, якая доўгі час была чорнай рабыняй свайго мужыка, якая ня мела, «права голасу» ў сваёй уласнай сям’і, раптам агледзелася і адчула, што фактычна яна была і ёсьць гаспадыня хатняга ладу. І заявіла на гэта свае правы. А разам з гэтым яна вынесла на людзі, на людзкія вочы спрадвечны цяжар свайго гаротнага жыцьця, рашуча патрабавала сабе доўга чаканага, нутром вымучанага слова...
— Дайце ёй гаварыць! Дайце жаль скінуць з сэрца!...
Мне здаецца, што я не зраблю перавялічэньня, калі скажу, што ў большасьці выпадкаў пра ўваход у колгас канчаткова вырашае не гаспадар, а гаспадыня, хоць і робіцца гэта ў інтымным сямейным пляне. Рэшткі матрыярхату, бач, жылі і жывуць яшчэ ў сям’і нашага селяніна.
На сходзе пыталі ў аднае цёткі, чаму яна не абагульвае насеньня, і яна рэзка раздражнена адказала:
— А сама я ня ведаю, што са мной дзеецца. Ці мо’ здурнела я ўжо зусім, ці мо’ так што... Як пашоў калгаз, дык пашоў у нас з мужыком раздор. Няма ў нас жыцьця і ўсё тут... Я яму цьвёрда сказала: калі я перш запішуся, тады пішыся й ты. Ён без мае згоды пашоў, во што... А я так ня хочу — і ня будзе так, усё роўна ня будзе...
Звычайны адказ, які бадай што слова ў слова паўтараецца рознымі людзьмі ў розных вёсках, дзе яшчэ ня ўся бедната і сераднякі ўвайшлі колгас, дзе яшчэ частка вагаецца, яшчэ чагосьці чакае, бывае такі:
— Я-б пашоў з мілай ахвотай, дык баба ня згодна. Ну, што я ёй зраблю, калі яна й слухаць нічога ня хоча.
Вось даслоўны тэкст аднае заявы, якую я выпадкова прачытаў быў у колгасе імя ЦК КП(б)Б:
В УПРАВЛЕНИЕ ЦК КПБ.
Заява
Я записался в калгаз но жене не сказал. Но когда жена узнала, то начала растрайвацца и взволновалась и начала сильна балеть и никаким родам не вспокайвайцца то по этаму я не магу быть и работать в калгазе то прашу ЦК КПБ выписать меня с калгаза.
Праситель Прохарчык Семен.
Сялянка ў асноўнай масе сваёй бяз меры консерватыўна, і ў справе колектывізацыі яна часта — сьвядома ці несьвядома — адыгрывае ролю тормаза. Яе актыўнасьць рэзка контрастуе з політычнай адсталасьцю, з цемрай, забабонамі, з цэлым комплексам дзікіх уласьніцкіх інстынктаў. Усімі карэньнямі ўрослая ў гнілую багну індывідуалістычнага побыту яна з трагічным неўразуменьнем сустракае павеў магутнай віхуры, што ўскаланула гэтую багну, каб асушыць яе, узрасьціць на ёй парасткі новага жыцьця. Аднак за нядоўгі час, які я жыву і працую на вёсцы, мне давялося сустрэць нямала жанчын, глыбока захопленых магутным зрухам жыцьця, шчыра адданых тэй справе, у якой чуюць яны сваё, блізкае і канчатковае разьняволеньне. Яны з жывым запалам, з упартай стараннасьцю бяруцца за агульную працу і ўносяць у яе многа чыста жаночае спраўнасьці ды гаспадарлівасьці. Ану гэткую цётку я надовечы бачыў у суседнім колгасе — і я заўсёды буду ўспамінаць яе з цёплым пачуцьцём. Калі я ўвайшоў быў у хату знаёмага сябра праўленьня колгасу, я засьпеў яе ў постаці зухаватага камандзіра, занятага разьвязаньнем важнага стратэгічнага пытаньня.
— Мне трэба, каб зараз-жа людзі сталі на пост... Таго, хто паедзе ў лес, мы ня будзем чапаць... у нас апрача іх досыць людзей...
— Частка людзей будзе занята па рамонту стайняў... Да начы можна пачакаць...
— Я — ня згодна... Я мяркую во як... час цяпер такі, што зьвярацца дужа не выпадае... Да цямна я сама буду на варце, а тады мне трэба будзе зьмена. Людзей трэба вызначыць зараз-жа, на ўсю ноч...
Я з павагай слухаў яе катэгорычныя меркаваньні і, калі яна, дамогшыся свайго, пашла з хаты, запытаўся, што гэта за такі сур’ёзны начальнік. Мне растлумачылі, што гэта — сябра праўленьня колгасу і што людзей патрабавала яна вартаваць яе сьвіран, у якім ссыпана абагуленае колгаснае насеньне.
А цётка гэта была невялікага росту і шчытная, камляватая, з бязьмежна дабрадушным тварам, з непамерна паважнымі і наіўнымі рухамі.
Назаўтрага ўраньні мы глядзелі абагуленае насеньне і сустрэлі яе ля «стратэгічнага пункту». Яна была заклапочаная і змардаваная.
— Я ўсё роўна ня спала цэлую ноч. Гэта-ж не сваё — па сваім, дык ліха яго бяры, а то-ж агульнае... мала, што можа прытрапіцца...
І конфідэнцыяльна, дакрануўшыся да рукі старшыні колгасу, яна паведаміла:
— Уначы падыходзіў нехта. Вышаў вунь адтуль, прайшоў тутака і падаўся ў цемру. Я крыкнула — стой! — дык ён — і ня ў той бок...
— Гэта мабыць Мікіта хадзіў правяраць варту...
— Дзе там! Мікіта падышоў-бы ці адгукнуўся. А я думаю, мужчынкі, во што трэба зрабіць... Хадзем-тка сюды...
Яна павяла ўсіх за сьвіран і шырокім жэстам паказала на нязграбную старую прыбудову, што закрывала заднюю сьцяну сьвірна.
— Трэба гэта раскінуць... Адсюль усякае ліха можа быць... ці загарыцца, ці што... А мне ня трэба гэты катух... навошта ён мне.
Мужчыны весела жартавалі:
— Што й казаць: у колгасе ты гаспадыня на ўсе бакі... А вось зойдзем пабачым, які ў хаце ў цябе парадак ідзе...
— Ну дык што-ж... і заходзьце...
У хаце было бедна і досыць чыста. Аднак гаспадыня троху замяшалася (былі чужыя тут людзі) і скорасьпешна падсувала пад лаўку цэбар.
— Бяз мужа які тут будзе парадак. От сяк-так перабіваюся — ведама, удава...
Яна чамусьці сарамліва засьмяялася, але ўраз сунялася, зноў стала сур’ёзная ды паважная.
— Мне колгас — сама да ладу. Нічога мае так не падходна, як гэта... калі разам... Я чатыры гады толькі жыву гаспадаркай, а то служыла ўсё... і тут, і ў горадзе. Мне дык сьмешна, як гэта дужа шкадуюць бабы... каб кароўка свая, сьвінка свая... А ня ўсёроўна — ці сваё, ці агульнае... Дурасьць гэта бабская... самі свайго шчасьця ня хочуць шукаць...
Гэтая сымпатычная цётка (яна не адна, а бачыў такіх нямала) сваімі сьветлымі словамі, сваім бадзёрым настроем падкрэсьліла мне глыбокую і няўхільную пэўнасьць таго шляху, на які зыходзіць наша жанчына. Рэволюцыя яе разбудзіла, узьняла яе волю, завастрыла пачуцьці і імкненьні, але яна яшчэ азіраецца спрасоньня, яшчэ вочы ў яе зьліпаюцца ад раптоўнага сьвятла і яна ня можа часам адрозьніць, адкуль ідзе гэта сьвятло, і дзе асталася злавесная цемра. Яна крычыць пра свой боль, пра гароту сваю спрадвечную — крычыць мо’ й не да ладу, мо’ й не ўсьвядоміўшы добра, адкуль гэты боль і гарота. Дармо!
— Дайце ёй гаварыць! Дайце жаль скінуць з сэрца...
Яна пойдзе, яна ідзе ўжо туды, куды вядуць яе дужыя, сьмелыя будаўнікі жыцьця — яна чуе ўжо блізкі падыход свайго шчасьця.
Дарогу жанчыне!
Ліст сёмы
Дружа мой! Ты пытаемся, чаму я стаў гэтак рэдка пісаць. Па-першае, у мяне страшэнна мала паквольнага часу. Але галоўная прычына, бязумоўна, ня ў тым. Мне трудна пісаць. Памятаеш, я неяк казаў, што ў мяне ёсьць органічная патрэба выказваць каму-небудзь у сыстэматызаваным выглядзе свае ўражаньні. Гэтая патрэба асабліва назольліва турбавала мяне ў першыя дні пасьля прыезду на вёску, калі я толькі пачынаў падыходзіць і прыглядацца да жыцьцёвых процэсаў, што разгортваюцца тут бурным вадаваротам. Цяпер іначай — цяпер я цалкам увайшоў, зьліўся з жыцьцём, стаў сам органічнай часткай яго, адным маленькім шрубчыкам вялікага мэханізму — і мне цяжка вылучыць сябе з тага мэханізму, каб акінуць вокам веліч яго магутнай работы. Уражаньні ўліваюцца няспыннай патокай у сьвядомасьць, не ўпраўляючыся аформіцца і сыстэматызавацца.
У цяперашнім жыцьці вёскі ёсьць многа нязвычайнага, рэзка супярэчлівага, колізійнага, такога, што дасьць нявычэрпны матэрыял для працы гісторыкаў і мастакоў, перад чым спыняешся цяпер з задзіўленьнем ды неймавернасьцю. Наша сучаснасьць у сваім надворным выяўленьні, гэта — парадоксальны сплёт самых рознастайных эпох і станаў, гэта — непарыўная чарада самых дзівосных контрастаў. Ідзеш па вёсцы, і з кожнага вакна нямотна вызіраюць нудныя змарнелыя твары папрадух — смокчуць сваю бясконцую кудзель, — а край вёскі, ля грамадзкіх гумён з напружанай сілай і сьмелым задорам пыхкае трактар, круцячы калаўрот вялізнае малатарні. Высокая стройная антэна нясе гонкія радыёхвалі над хатай, у якой шэпча варажбіт свае старавечныя загаворы. Учора сталыя сур’ёзныя мужыкі гаварылі пра новыя боскія цуды, а сёньня памірае старая бабулька, перад сьмерцю кліча да сябе суседа і слабым згасаючым голасам шэпча яму літаральна наступнае:
— Васіль... Я памру, я ўжо чую... Зрабі ты мне дамавіну... толькі без папа, бяз чорта гэтага мяне пахавайце...
У мізэрных, у чорных норках-хацінках, разам з сьвіньнямі, з цялятамі, у брудзе, у беспрасьвецьці жывуць спрадвечным патрыярхальным ладам сялянскія сем’і, а за колькі вёрст дружна й заўзята вядзе сваю працу вясёлая комуна...
Да-рэчы, пра комуну. Калі я колькі дзён таму назад наведаў адну тутэйшую комуну (ня ўзорную, не паказальную, а самую звычайную, простую), калі я акунуўся ў атмосфэру зладнага, сьветлага жыцьця комунараў, — я выразна адчуў, што ступіў аднэй нагой у будучыню. І тады я падумаў: як важна, як патрэбна, як неабходна чалавеку мець у жыцьці адкрытую ясную пэрспэктыву! Калі маеш ты пэрспэктыву — ня спужаюць цябе ніякія супярэчнасьці, ніякія заблытаньні — ты заўсёды ўбачыш усё ў ясным сьвятле і здолееш адрозьніць пуцяводныя дарожныя слупы ад гнілых пнёў ды карчавешак, што трапляюць пад ногі і замінаюць ісьці наперад.
І вось, браце мой, вялікая ваша, мастакоў слова, задача — сваімі творамі дапамагаць рабочаму і бедняку-селяніну ў драбніцах будзённага жыцьця. У цяжкай маруднай працы па будаўніцтву знаходзіць гэтую пэрспэктыву, знаходзіць той вялікі сэнс, як асвятляе нашыя шэрыя будні няўмірушчым хараством. Я ня ведаю, як гэта па-вашаму, па-літаратурнаму завецца — ці романтызм, ці актыўны рэалізм, ці яшчэ як-небудзь, але чую, што гэтага неадступна ад вас патрабуе наша сучаснасьць, і бачу, што вы гэтага амаль што не даіцё...
Дазволь мне некалькі слоў сказаць пра тваю асабістую творчасьць — не як крытыку, разумеецца, не як літаратуразнаўцу (які з мяне к ліху «знаўца»!), а як добраму твайму таварышу і другу.
Я з вялікай трывогай і апаскай сачыў за тваёй апошняй творчасьцю і я скажу шчыра і проста — ня бачыў у ёй, не адчуваў тае пэрспэктывы, якая павінна стаяць перад намі. Ты згубіў пэрспэктыву, ты адышоўся ад ліній будаўніцтва новага жыцьця, ад тае справы, якой служыла ранейшая твая творчасьць, і трапіў на цёмныя сьцежкі, гатовыя завесьці цябе на той бок баявое мяжы. Я добра разумею, што ў тых матэрыялах, якія за апошнія часы зьмяшчаліся пра цябе на старонках нашае прэсы, ты знаходзіў многа пералічанага, згушчанага, узьведзенага ў некаторую матэматычную ступень — і гэта, мабыць, перашкаджала табе ўсьвядоміць свае памылкі. Я таксама ня зусім згодзен, напрыклад, з т. Вудзінскім, які, даючы табе справядліва рэзкі і востры адпор за твае ўхілы («Вораг у доме»), безнадзейна глядзіць па далейшую тваю працу. Я знаю цябе на працягу амаль што ўсіх год твайго сьвядомага жыцьця і ведаю, што ты не на жарт злучыў быў свой лёс з жыцьцём і барацьбой пролетарыяту. І я веру, што ў табе ўсё гэта — часова, што ты вернешся на сваю даўнейшую пуцявіну.
Ведаеш, браце, табе добра трэба страпянуцца, добра прыгледзіцца да таго; што робіцца навакол, чым бушуе наша жыцьцё, трэба прасякнуцца напружана-баявым тэмпам гэтага жыцьця, і ты — я ўпэўнены ў гэтым — здолееш прыняць актыўны ўдзел у будаўніцтве соцыялізму.
Даруй за гэта мо’ й няпрыемнае адступленьне. Цяпер я буду пісаць пра комуну...
Ясным маразяным днём давялося нам навертам заехаць у невялічкі ветлы прытулак комунараў. Два дамы: адзін стары і змрочны — спадчына нейкага сярэдняй рукі фальваркоўца, другі новы, пабудаваны ўжо комунарамі. Некалькі гаспадарчых будынкаў, майстэрня сельскагаспадарчага інвэнтару, а на водшыбе — хударлявая цэрква (сьмешна глядзець: і крыжы шчэ стаяць і ўжо ўюцца чырвоныя сьцягі), супроць цэрквы — школа. Комуна стаць на вясёлым узгорку, а пад узгоркам, у лагчыне, нярухома ляжыць заледзянелая рэчка.
Комунары блізка што былі паразыйшоўшыся — у лесе каторыя, іншыя каля прысядзібнае дробнае працы — шукаючы цёплага люднага куточку, мы трапілі раптам на кухню, акунуліся ў густую, насычаную апэтытным пахам яды, цяплыню. Тры кабеты (з іх дзьве — маладыя дзяўчыны) жвава завіхаліся каля кухонных прыладзьдзяў (на пліце з самадавольнай паважнасьцю булькаталі вялізныя, як паравікі, чыгуны) — кабеты сустрэлі нас ласкавымі ўсьмешкамі і ані-ні ня зьдзівіліся. Калі мы пажартавалі, што трапілі сама што пад полудзень, яны задорна і весела адказалі:
— А яшчэ ніхто галодны ад нас ня зыходзіў... Гэтым нас не напалохаеце....
— А чым пачастуеце?
— Што самі ямо, то й вам дамо...
— І спрытная дзяўчына звонка засьмяялася з свайго мімавольнага каламбуру.
Мы бесцарамонна зазірнулі ў «паравікі» і цалком задаволіліся: у адным раскошна бурліла таўстая — з мясам — капуста, у другім паравала белая сопкая, як сумёты сьвежага сьнегу, цёртая бульба.
— А яшчэ дамо малака па добрай конаўцы. Добра?
Мы зацікавіліся, як яны працуюць на кухні — ці пастаянна ці па чарзе.
— Цяпер па чарзе па два тыдні. А раней у нас была спэц-кухарка. Яна цяпер мае дэкрэтны адпачынак — занялася, бачыце, сваёй асабістай справай...
— Ну, і як у вас — выходзіць што-небудзь?
— От нешта выйдзе... Мы ня надта пераборлівыя... Як згатуем, так і прыбяром...
— І хлеб вам даводзіцца пячы?
(Адна дзяўчынка сеяла муку).
— І хлеб пячом. Але гэта не на хлеб.
— А на што?
Дзяўчына з пераможным выглядам узьняла на мяне сьмяшлівыя вочы.
— А ў нас заўтра бліны будуць... во што...
Нам спадабалася тут (з дарогі, з марозу), і мы з поўгадзіны сядзелі, сагрэтыя кухоннай цяплынёй і ветласьцю ласкавых гаваркіх гаспадынь. Яны апавядалі нам пра комуну.
— Усяго ў нас блізка пяцьдзесят чалавек. Ёсьць каторыя з самага заснаваньня, з 1924 г., а ёсьць, што пазьней далучыліся... Нішто, згодна жывём... не наракаем на жыцьцё... Цеснавата троху — адна бяда...
— Што збываеце з гаспадаркі?
— Толькі хлеб... ды ўлетку малако... А сьвіней для сябе гадуем... і кур троху маем, тож для сябе...
— А з вопраткай як?
— Вопратку кожны сабе здабывае... На вопратку грошы даюць... з прыбытку... А дзецям пачалі ўжо выдаваць... хоць вопратку, хоць матар’ял... Апрануцца кожны мае ўва што... Як у вольны дзень папрыбіраюцца дзеўкі, дык горад таго не дакажа...
(Дзяўчаты сарамліва і гарэзьліва ўсьміхнуліся).
І апавядалі яшчэ, што іншым было не ўпадабалася жыць у комуне — бач, няма свайго ўласнага, сталага — дык павыходзілі, а жывуць цяпер куды горш, чымся тут.
Пагрэўшыся хадзілі мы аглядаць стайні, хлявы, сьвінушнікі ды інш. Мы ня ўбачылі асаблівага багацьця, асаблівае пышнасьці, але ўсюды на кожным кроку адчувалася рупная рука колектыву, дружна зацікаўленага агульнай сваёй гаспадаркай. Хлопцы-канюхі і жанчыны-кароўніцы ахвотна знаёмілі нас з сваймі гадунцамі, ласкава называлі іх па іменьні, падрабязна апавядалі пра іх характар, пра іхныя вартасьці і заганы. І якая-ж злосьць абуджалася ўва мне на тых, хто, падобна да твайго героя, Пражэні, пэдантычна і бязгрунтоўна даводзіць, нібы ў колектыве ня будзе селянін з прыязнасьцю ды ўцехай глядзець на скаціну. Няпраўда гэта! Мо’ на першы час туга па сваім каньку адаб’е ў ім гэта з прыроды ўроджанае ў душу земляроба пачуцьцё. Потым вернецца яно, але ня будзе ўжо тым рабскім, тупым, зьніжаючым годнасьць чалавека, прывязаньнем да ўласных рэчаў, як было гэта раней — ня жывёла, ня рэчы будуць панаваць над чалавекам, а ён над імі — гэта (нечытэльна) вялікае вызваленьне!..
Энэргійна й настойліва залапатаў ад дому званок, склікаючы па полудзень комунараў, і мы тож пасунуліся разам з усімі. Палуднавалі ўсе ў аднэй сталоўцы — у невялікім і бедна абсталяваным пакоі, які аднак сваім непазорным выглядам ані-ні ня ўплываў на апэтыт комунараў: елі ўсе дружна й заўзята. Чамусьці так павялося ў іхным звычаі, што мужчыны сядзелі за адным сталом, а жанчыны за другім. Мы падселі да жанчын і завялі з імі жартаўлівую гутарку.
— Ці так вы дружна на полі завіхаецеся, як каля місы?
— Чаму гэта ў комуне дзяўчаты хлопцаў чураюцца, нават есьці разам ня хочуць?
— На які стол падаюць лепшае: на мужчынскі ці на жаночы?
Жанчыны хорам адказвалі на нашыя жарты, з мужчынскага стала тож устаўлялі спрытныя слоўцы, усе бязрупатна гаманілі, сьмяяліся — тут сапраўды адчуваўся поўны, спакойны адпачынак людзей, шчыльна злучаных жыцьцём і працай.
Мы пыталіся ў дзяўчат, як карыстаюць яны вольны час, ці прыходзіць да іх моладзь з суседняе вёскі, ці бываюць супольныя вечарынкі.
— (нечытэльна) з мілай ахвотай да нас-бы прыходзілі, але цесна ў нас, няма дзе павярнуцца. Больш у іх, на вёсцы, вечарынкі бываюць. А тут кожны вечар радыё слухаем, часам зьбярэмся самі — пасьпяваем, на балалайцы, на гітары пайграем...
— Ня нудна жывецца?
— Дзе там! Абы час вольны быў...
За мужчынскім сталом палуднаваў адзін вясковы дзядзька, які па нейкай справе прыехаў сюды ў комуну. Яму падсувалі першаму кожную страву, давалі лепшыя кавалкі, і гэта — я заўважыў — дужа яго дэтанавала. Ён дзікавата, недаверліва пазіраў вакол сябе, але еў жадліва і пасьпешна, быццам баяўся, каб у яго хто не адабраў. Небарака! Ён-жа напэўна чуў ад паслужных плеткароў, што ў комуне — галодныя людзі, што яны дзяруцца, як зьвяры, вырываюць адзін у аднога кавалак хлеба!
Папалуднаваўшы, мы аглядалі кватэры комунараў. Нараканьні на цеснату, якія чулі мы скрозь ад комунараў, адпаведна нарыхтавалі наша ўяўленьне, і мы чакалі нечага дужа няпрыемнага. І памыліліся...
Большасьць комунараў жывуць сем’ямі — на сям’ю прыпадае адзін невялічкі пакой. І, ня гледзячы на гэткую цеснату, у кожнай кватэры чысьценька і прытульна. Памытыя падлогі, акуратна прыбраныя ложкі, на сьценах сякія-такія аздобы, фотографічныя карткі, портрэты правадыроў. Дзеці ў большасьці здаровыя, сьвежыя, гаваркія — ведама, заўсёды разам, заўсёды ў вясёлай таварыскай грамадзе.
Мы пераходзілі з кватэры ў кватэру і дзіваваліся. І з агідай успаміналі сялянскія (ды ці толькі сялянскія?) хаты, дзе злучана разам і спальня, і сталоўка, і кухня, і хлеў, і ўсё, што толькі хочам, дзе людзі топяцца ў гразі і задыхаюцца ў смуродзе, дзе знаходзіць сабе прытулак усякая паганая пошасьць...
Некалькі пакояў у комуне вылучаны для хлапцоў і дзяўчат. Дзяўчаты зрабілі ўсё, што маглі, каб надаць свайму прытулку па-сьвяточнаму пазорны выгляд: там і кветачкі, і паперачкі, і стужкі, і ўсякая драбяза. У хлапцоў — больш проста і больш неахайна. Мы зацікавіліся, як яны абыходзяцца наогул з прыбіраньнем сваіх пакояў.
— Як калі. Часам дзяўчаты прыбяруць, а часам самі. Падлогу больш мыюць дзяўчаты.
— А хто вам мые бялізну?
— Бялізну — заўсёды жанчыны, гэта ўжо ад комуны... паложана так...
...Чатыры гадзіны перабылі мы ў гасьціннай комуне (заехаліся былі на хвіліну — пагрэцца з марозу), і гэтыя чатыры гадзіны пакінулі нязводны сьлед у маёй сьвядомасьці. Я ў будзённым, у звычайным выглядзе ўбачыў кавалак таго, да чаго мы імкнемся, аб чым лятуцеем мабыць таму, што было яно такое простае, сьціплае — ува мне — яшчэ больш умацавалася глыбокая, непарушная ўпэўненасьць, што нам нядоўга, зусім нядоўга асталося ўжо да таго, каб канчаткова спраўдзіліся нашы імкненьні.
Перад мной стаяла ясная і сьветлая пэрспэктыва...
...Яшчэ во што... У кватэры старшыні гэтае комуны я натрапіў быў на адзін ліст, які ўскалануў нутро маё глыбокім жалем і захапленьнем. Гэты ліст напісаны комсамолкай-рэволюцыянэркай Заходняе Беларусі (ты, напэўна, знаеш яе па газэтах), якая шэсьць год праседзела ўжо ў польскай турме і невядома, калі адтуль выйдзе. Дзяўчаты-комунаркі зрабілі ёй падарунак — вышылі і пераслалі туды, у турму, беларускі фартух. У сваім лісьце яна дзякуе ім за гэты падарунак, за напамінак пра волю, пра шчасьце, якое адабралі ў яе жорсткія каты, але якога яна цьвёрда спадзяецца прыждаць. Яна называе сваіх невядомых далёкіх таварышак, якіх ня бачыла ні разу ў жыцьці, самымі ласкавымі іменьнямі, яна шчыра радуецца, што яны на волі будуюць сваё сонечна-сьветлае жыцьцё. І верыць, бязьмежна верыць у тое, што й там, у іх, закрасуе жыцьцё, што й яна — вольная, дужая — будзе будаваць разам з усімі працоўнымі вялічны будынак людзкога шчасьця.
Ані слова роспачы, ані ценю сумненьня, ані сьледу душэўнае слабасьці!
За шэсьць год турмы яна — гэта героічная дзяўчына — ні на каліва ня страціла свайго гарачага запалу і ўпартасьці.
Яна мае пэрспэктыву ў сваім жыцьці...
Ліст восьмы
Учора і сёньня сустракаецца з вясною зіма. Як барацьбіты на цыркавой арэне, яны падаравалі адна аднэй прывітальныя ўсьмешкі і таму ўсюды навокал стала ціхамірна ды сьветла. Неўзабаве схопяцца ў бойку і зашумуюць тады сьмяротнаю злосьцю. Пачарнее зіма ад патугі ды болю, скорчыцца, зморшчыцца і згіне паганай бабай-ягой. А вясна тады ў пераможным здаволеньні пачне пышна разьвінаць свае аздобы.
Подых вясны ўзьняў вострае трывожнае ўзрушэньне. Лічылі час месяцамі, потым тыднямі, а цяпер выпадае лічыць на дні: скора, ой, скора надыйдзе неадхільны суровы экзамен!
Сход ячэйкі... Сход беднаты... Праўленьне колгасу... Абагуленьне... Рамонт... Брыгады... Брыгады... Брыгады...
Усё на падрыхтоўку да сяўбы.
Усё на падрыхтоўку да сяўбы.
— Няма жалеза!
— Няма жалеза? Будзе жалеза!
Брыгада ходзіць па вёсцы, з двору ў двор, з хаты ў хату, зьбірае старое ламачча.
— Ёсьць жалеза!
— Няма цьвікоў!
— Няма цьвікоў? Ёсьць цьвікі! Бярыце сьвярдзёлкі, шукайце дубу кавалак... Абыйдземся драўлянымі цьвікамі...
З нічога зробім усё!
Экзамен здамо!..
Я іду на край вёскі. Там у чорнай прынізістай будцы жыве грымучае пекла.
Гручыць і порскае агнёвай сьліной разьюшаны горан, разгонна і важка лётаюць вялічэзныя малаты, і гадзюкай курчыцца на кавадле падскваранае жалеза.
Брыгада гарадзкіх рабочых-мэталістых памагае сялянскай беднаце каваць лепшую долю...
— Ну, як справы?
Ад кавадла адгінаецца малады зграбны хлопец з страшным ад колату і надзвычайна вясёлым тварам.
— Гонім на поўны ход... Няма з чаго, а трэба рабіць... Выкручваемся... Адтуль часьціцу, адтуль кавалак, адтуль гайку, шрубчык... Выбіраем, перабіраем... робім, значыцца, перавыбары...
— Многа адрэмонтавалі?
— Авось, зірнем, калі хочаце.
Ён вядзе да бліжэйшае пуні, адчыняе вароты. Стройнай чарадой стаяць чыстыя, сьвежа-папраўлевыя плугі, прагавіта высалупіўшы свае гладкія ясна бліскучыя языкі.
Я ўяўляю сабе цёплае тлустае поле. Гарэзьлівы ветрык мякка ласкоча расхрыстаныя грудзі, сонца прынікае да твару палкім нязводным пацалункам. Зьвіняць жаўранкі. Стала, буркліва гутараць гракі. Працавіта порскаюць коні і апэтытна парыпваюдь плугі, кроячы роўнымі скібамі чорную сакавітую зямлю. Расьцягнуўшыся даўжэзным гужам, ідуць адзін за адным аратыя. Пераклікаюцца вясёлымі галасамі, рассыпаюцца бязрупатным сьмехам. Над полем лунае магутны подых шырокае вольнае працы...
...Гэтая стройная чарада плугоў, што нярухома стаіць перада мной, застылая ў чаканьні скорае працы, — яна так выразна, так востра пахне колектывам!..
Я іду назад па загуменьню, слухаю мэлёдычны звон вадзяных кропель, убіраю ў сябе апошнюю гарачую беласьць яшчэ непарушна-чыстага сьнегу.
Да мяне далятае глухі перабойны стукат. Я збочыў і йду нацянькі да бліжэйшага гумна. Брыгада цесьляў з упартай пасьпешнасьцю ладзіць з гумна стайню для абагуленых коняй. Кожнаму каню адгароджана асобнае стойла, кожнаму прыладжваюць кармушку, драбінку.
— Ого! Тутака ім будуць чыстыя палацы! Адно, што сьцюдзёна...
— Вясна... А пад восень сталыя стайні пабудуем...
Праз нейкі прамежак — ізноў стукат, ізноў спрытная праца піл, тапароў. Не знайшлося на вёсцы аднаго патрэбнай велічы будынку — будуць пакуль што стаяць коні ў некалькіх гумнах-стайнях.
А на вуліцы сярод вёскі — жвавы шумлівы натоўп.
— Го-го! Расступіся, народ! Дзед Лявон вядзе свайго стаеньніка... Расступіся!..
— Трымай, дзед Лявон, а то паваліцца, заб’е каго-небудзь...
Дзед спакойна, памалу падводзіць сваю шаўлюжку, і на твары ў яго ясна азначаецца барацьба двух пачуцьцёў: шкода старому разлучацца з каньком і сорамна троху, што з гэткім злыднем ідзе ў колектыў, ня здолеў выгадаваць людзкай жывёліны.
Іншыя пад’яжджаюць зухавата, з форсам — глядзіце, дзівуйцеся, якіх коняй добры гаспадар здае ў колектыў!
Маладая дзяўчына — практыкантка з вэтэрынарнага інстытуту — старанна аглядае кожнага каня. Яна з цьвёрдай бесцарамоннасьцю залазіць пальцамі пад павекі, хапае і выцягвае з роту язык, углядаецца ў горла. Работа, відаць, ёй цяжкая, нязвыклая, адылі харабруе, трымае сябе з адпаведнай годнасьцю і ні за што не дазваляе, каб хто памагаў.
— Ня рушце! Ня трымайце! Я — сама...
Я стараюся ўглядзецца ў твар кожнага селяніна, адгадаць яго адчуваньні. Успамінаю чутае (плачуць, жалкуюць, сварацца, ня хочуць здаваць свайго добрага). Тут нічога гэтага ня відаць. Бадзёрыя, вясёлыя твары, выключная дзелавітасьць, рухавасьць.
Мне робіцца радасна й весела — быццам скінуўся з плеч у мяне нейкі невядомы цяжар. З пачуцьцём перамогі, я бясконца сам сабе паўтараю:
— Байкі... Байкі... Байкі...
Учора ячэйка КПБ праводзіла сход беднаты, на якім абмяркоўвалі пытаньне пра абагуленьне цягавай сілы. Бабы троху «бузілі», казалі — трэба пачакаць да вясны.
Сягоньня і бабы ходзяць спакойныя...
Учора таксама было паседжаньне праўленьня колгасу — складалі плян веснавой сяўбы, разьмяркоўвалі людзкую працоўную сілу. Гэта было пасяджэньне генэральнага штабу, на якім распрацоўвалася стратэгія і тактыка рашучага наступленьня на зямлю, рашучага бою за хлеб, за жыцьцё, за новы сьвет, за канчатковую перамогу над усімі ворагамі працоўных.
Кожны сябра колектыву мае сваё месца, сваё прызначэньне, кожны ведае, за што ён павінен узяцца, калі расчыніць зямля сваё гарачае плоднае ўлоньне.
Мы пойдзем у бой дружнай стройнай кагортай.
Мы пераможам...
Мы здамо свой першы вялікі экзамен...
Дарагі таварыш! Ня дзівіся і не наракай па мяне, калі нейкі час ня будзеш атрымліваць маіх лістоў. Я ўжо пісаў табе, што з кожным днём мне ўсё цяжэй знайсьці час і патрэбны настрой, каб больш-менш сыстэматычна апісваць свае ўражаньні: тэмп жыцьця, яго глыбокая дзейная насычанасьць не дае магчымасьці гэтым займаца. Адно, што я здолею зрабіць, гэта — каротка, на скоры сьпех занатоўваць у сваёй запісной кніжцы найбольш цікавыя моманты, каб пасьля, сустрэўшыся, расказаць табе пра іх. А найлепей — ведаеш што? — прыяжджай ты сам сюды, да нас, акуніся ў шумлівы вадаварот нашага бурнага жыцьця. Я ўпэўнены, што, апрача багатага матар’ялу для свае творчасьці, ты знойдзеш тут многа душэўнае сьвежасьці і жыцьцёвае сілы.
Прыяжджай, сапраўды — я чакаю цябе.
А пакуль што — бывай!..
- ↑ Зьмешчаны ўперадзе з композыцыйных меркаваньняў.