Праз гады (1936)/III

← II

III Раман Аўтар: Платон Галавач 1936 год

Эпілог →

Прапануем да спампаваньня!

III

ПАДЗЕЯ ПЕРШАЯ

рафесар вяртаўся з участка. Заняты пытаннямі, над якімі працавала хімічная лабараторыя апошнія дні, ён зусім не заўважыў, як падышоў да службовага пасёлка. Гэтак мінуў-бы ён і самы пасёлак, каб не кінулася яму ў вочы ледзь прыгорбленая постаць высокага танклявага мужчыны, які стаяў побач з дырэктарам торфазавода Лёйкам. Прафесару здалося, што некалі ён дзесьці сустракаў гэтага высокага мужчыну і ён прыпыніўся, каб уважлівей разгледзець яго.

Прафесару прыпомніўся адзін са шматлікіх завулкаў вялікага горада. Завулак той быў асабліва шумным і ад чалавечых галасоў, і ад шоргату ног, бо тратуарамі рушыў бясконцы струмень пешаходаў, і ад аўтамабільных сірэн. На тратуары, каля высокай глухой сцяны, стаяў скрыпач. На плячах у скрыпача было падношанае даўгое паліто. Каля ног на тратуары ляжаў футляр ад скрыпкі, шэры, аблезлы, і на ім шапка, у якой ляжала некалькі медзякоў. У скрыпача валасы былі гладка, акуратна прычасаны і ўвесь ягоны выгляд паказваў на збяднелага інтэлігента. Ён іграў, хоць скрыпкі амаль зусім не чуваць было за вулічным гоманам, і кідаў на пешаходаў незадаволеныя, зласлівыя погляды. Рэдкі з іх прыцішаў крокі, каб сунуць у мішэнь руку і, намацаўшы там дробязь, кінуць яе ў шапку скрыпачу. Большасць проста не звяртала на скрыпача ўвагі, а некаторыя толькі здзіўлена пазіралі на яго і абміналі, нічога не даючы яму, ды яшчэ дзеці часам спыняліся каля яго, каб паслухаць, як ён іграе і падзівіцца на ягоныя гамашы з ашчэранымі насамі. Прафесар нічога не кінуў у шапку скрыпачу. Ён не зрабіў гэтага, бо выгляд скрыпача абразіў яго. І ён хутка запамятаў-бы скрыпача, каб не напаткаў яго ў той-жа вечар у аптэцы.

На дварэ, асабліва вечарамі, зусім халодна і скрыпач зайшоў у аптэку грэцца. Стаяць у аптэцы без ніякай справы не дазвалялася, і ён стаў у чаргу на атрыманне зелля. Пад пахай левай рукі ён трымаў футляр са скрыпкай, а правую пахвілінна засоўваў у кішэнь падранага свайго паліто, адшчыпліваў пальцамі кавалачкі хлеба, клаў іх непрыкметна ў рот і жаваў. Так пасоўваўся ён з чаргой наперад, аж пакуль не засталося перад ім усяго чатыры чалавекі. Тады ён сказаў нешта жанчыне, што стала пасля яго, а сам вышаў з чаргі і прайшоў на другую палову аптэчнага памяшкання. Пастаяўшы там хвіліны дзве, ён зноў вярнуўся і стаў у чарзе апошнім. На гэты раз яго хутка заўважыў правізар і папрасіў пайсці з аптэкі.

— Выйдзіце з чаргі, — сказаў ён, — і ідзіце. Вам тут няма чаго рабіць.

— Я пайду, я зараз-жа пайду, — адказаў скрыпач.

— Ідзіце, я вас прашу.

— Пайду, пайду, які дзіўны чалавек, — скрыпач азірнуўся на чаргу, якая з цікавасцю слухала ягоную гутарку з правізарам. — Пастаю вось, вазьму, што мне трэба, і пайду.

Пасля гэтага некалькі хвілін яны абодва маўчалі. Правізар выдаваў зелле і ўвесь час сачыў поглядам ва скрыпачом, так што таму ніяк нельга было адыйсці ад чаргі, і, апынуўшыся тварам у твар з правізарам, ён папрасіў цытраваніліну.

— Цытраваніліну для вас няма, ён вам непатрэбен, — сказаў правізар, схіліўшыся да акенца. — Ідзіце лепш з аптэкі, я прашу вас, як чалавека.

— Я пайду, зараз-жа пайду. Даю вам слова.

Скрыпач адышоў да дзвярэй, як-бы збіраючыся ісці на вуліцу, але ў гэты момант у аптэку ўвайшло некалькі новых наведвальнікаў, і, стуліўшыся за імі, скрыпач шмыгнуў за печ, за якой правізар бачыць яго не мог. За печчу ён сеў на лаўцы, усё гэтак-жа жуючы хлеб. Цяпер яго ніхто не трывожыў, аж пакуль скончылася чарга. Калі чарга скончылася, правізар вышаў з-за перагародкі і зірнуў за печ.

— Гэта несумленна, — сказаў ён да скрыпача, нервова цярэбячы маленькую, абстрыжаную сваю бародку. — Я вас прасіў. Вы сказалі, што пойдзеце і не пайшлі. Калі не пойдзеце і зараз, я пайду званіць у міліцыю. Ідзіце-ж. Неадкладна.

Прафесар увесь час сачыў за скрыпачом і пазнаў у ім чалавека, якога сустракаў некалькі раней, яшчэ напярэдадні вайны, Калі скрыпач падняўся з лаўкі і пайшоў на вуліцу, прафесар пайшоў следам за ім.

— Мне здаецца, што я сустракаў вас раней, сказаў прафесар.

— Мяне? — скрыпач спыніўся і павярнуўся тварам да прафесара. — Можа быць, вельмі можа быць. Мне таксама здаецца, што я дзесьці бачыў вас. Так, так, я памятаю вас, прафесар.

— Я хацеў-бы запытаць вас, чаму вы так вось?.. — сказаў прафесар. — Хіба для вашай прафесіі няма працы??

— Вы хочаце ведаць, ці ёсць праца аграному. Але гэта не мая прафесія. — Скрыпач як-бы засароміўся, знізіў галаву. — Тое было выпадкова. А чаму я так? — Скрыпач агдледзеў сябе і іранічна ўсміхнуўся. — Калі-б я быў аграномам, я не быў-бы ў такім стане, але я не аграном, я работнік мастацтва.

— Вы прафесіянал па скрыпцы?

— Не. Скрыпка таксама выпадковае. Сутнасць мая ў паэзіі і, бясспрэчна, калі-б я не быў сумленным у адносінах да сваіх пераконанняў, я лёгка мог-бы жыць, зарабляючы на вершах, услаўляючы вершамі совецкія дні. — Пры гэтых словах скрыпач неяк падазрона зірнуў на прафесара. — Але я не належу да людзей, якія лёгка мяняюць свае пераконанні і таму я вось такі.

— Але мне здаецца, што вашыя пераконанні не вымагаюць, каб вы жылі так. Гэта не варта інтэлігента. Не мяняючы сваіх пераконанняў, вы ўсё-ж маглі працаваць, як паэт, каб жыць.

— Працаваць? для каго? — скрыпач ганарліва ўскінуў галаву — Для іх?

— Не хочаце для іх, рабіце для мастацтва, для паэзіі.

— Ха-ха! Вы нічога не разумееце, паважаны прафесар. Тое, што вы раіце мне, можна раіць чалавеку вузкай спецыяльнасці, а не паэту. Сутнасць паэзіі, як мастацтва, у яе ідэёвай цэльнасці. Паэтам не можа быць чалавек раздвоены, які мысліць не так, як гаворыць у вершах, Рабіць так, значыць хлусіць перад самім сабой.

— Я не хочу з вамі спрачацца. Але, паколькі я прыпамінаю, вы пісалі ўжо і тады, да рэволюцыі, і аднак-жа служылі ў земстве і служылі абшарніку, такому зусім не перадавому чалавеку, як Пілацееў. Я не думаю, што гэта адпавядала вашым пераконанням?

Скрыпач са злосцю сунуў абедзве рукі ў кішэні паліто.

— Паколькі мне прыпамінаецца, — у голасе скрыпача пачулася іронія, — вы, паважаны прафесар, сябравалі з абшарнікам Пілацеевым?

— Гэта не зусім правільна. — Гэтак-жа з іроніяй адказаў прафесар. — Я сябраваў з ім, але я ніколі не пагаджаўся з ягонымі пераконаннямі, я не быў ягоным паслядоўцам.

— А я быў паслядоўцам праграмы дэмакратычнага пера-тварэння Расіі і такім застаюся. — Скрыпач пагардліва зірнуў на прафесара. На гэтым яны развіталіся і з той пары прафесар Ягуплу не сустракаў больш. А цяпер ён прызнаў Ягуплу ў танклявым, які стаяў з Лёйкам. Канчаткова ён пераканаўся, што не памыляецца, калі Лёйка павёў мужчыну да сябе на кватэру. Ішоў той, нізка схіляючы бокам галаву, павяртаючы яе тварам да Лёйкі, калі слухаў як гаворыць той, або як сам хацеў што-небудзь сказаць. Гэта быў ён, Ягупла, былы земскі аграном. Адгадка на момант вярнула прафесара ў мінулае і гэтым адначасова абрадвала яго і спалохала.

Быў канец чэрвеньскага дня. Прафесар на хвіліну зайшоў у лабараторыю, зрабіў некаторыя запісы ў сваім рабочым дзённіку і пайшоў да сябе на кватэру. Роўна два гады, як жыве ён тут. Ён прыпамінае, як прыехаў сюды ўпершыню. Быў гэтак-жа канец чэрвеньскага сонечнага дня. Проста перад вачыма высокая сцяна стромкіх сосен, за якімі хавалася сонца. Зрэдку яго прамень іскрамі блісне праз гушчар зялёных цёмных верхавін, рассыплецца па жоўтаму пяску пляцоўкі і згасне. Пляцоўка ў цяньку. У цяньку і будынак новага поўстанка. І толькі на верхавінах сосен, што за поўстанкам, гойдалася яшчэ густая сонечная чырвань.

На пясчанай пляцоўцы, куды перанёс з каламажкі рамізнік абодва прафесаравы чамаданы, «кукушкі» чакала чалавек трыццаць пяць. Для прафесара ўсё было новым: і сам поўстанак каля вузкакалейкі, і сяляне барадачы, якія стаялі на пляцоўцы каля сваіх сундучкоў, абкаваных жалезам, і моладзь, якая поўкругам сядзела на сваіх карзінках. Пасля цесны ад людзей, дрыглівы вагон вузкакаляёвага поезда, збіты з новых гладка выгаблеваных дошчак, пільня ў лесе, і новы мост цераз рэчку. Усё гэта зусім не было падобным на тое, што даводзілася бачыць прафесару напярэдадні вайны.

Поезд ішоў на балота. Прафесар добра памятаў сінеючую паску нізкарослага балотнага лесу, што стаяў сцяной непадалёк ад вёскі. Цяпер зямля як-бы прастарнейшай стала. Мутнаватая заслона балотнага лесу рассунута шырока ў бакі, і прафесар убачыў роўны прастор новай зямлі, падзеленай на клеткі, да дзівоснага, простымі канавамі. І на ім, абмазаныя чырванню вячэрняга сонца, постаці людзей, якія збіралі тарфяныя цагліны, і, раскіданыя адзінкамі па клетках, элеватарныя машыны і новыя сцены рабочых барачных пасёлкаў, ды сухі ўжо, роўна складзены востра-верхімі штабелямі торф, на якім сонечная чырвань была па-незвычайнаму, тустой, цемнавата-пунцовай.

Пасля гэтая-ж кватэра, куды прывяла яго жанчына. Гэтак-жа, стоячы каля дзвярэй, пазіраў прафесар на свой першы квадратовы пакой і абрадваўся, калі распазнаў, што вокнамі пакой глядзіць на ўсход і на поўдзень. Зусім свежыя, тады яшчэ, драўляныя сцены пакоя, пахлі смалой і гэтаму паху смалы абрадваўся прафесар, адчуўшы цераз яго, што ўрэшце ўдалося яму адыйсці ад людзей, у прысутнасці якіх ён адчуваў сябе як-бы звязаным, прысутнасць якіх перашкаджала думаць, не давала магчымасці разабрацца ў тым, што апошнія гады мучыла яго. Апошнія гады ён шукаў адзіноты, адзіноты Хоць на нейкі час, каб спакойна перадумаць усё, каб, адышоўшы неяк у бок ад навакольнага, уважлівей прыгледзецца да яго, асмысліць і азначыць свае адносіны да яго. З гэтай прычыны, калі ўрадавыя арганізацыі прынялі пастанову аб стварэнні на Яснаўскім балотным масіве навукова-даследчай тарфяной станцыі і запрапанавалі яму паехаць туды для работы, ён адразу-ж даў сваю згоду. Мысліў, што тут знойдзе патрэбную адзіноту і зможа адсюль, як ні з якога другога месца, уважліва прыгледзецца да падзей, што адбываюцца ў краіне, і ў адзіноце, без чыіх-небудзь уплываў, зможа асмысліць бачанае за ўсе перажытыя гады. Ён паверыў у гэткую магчымасць, адчуўшы пах смалы, убачыўшы за акном свайго пакоя шэрую балотную роўнедзь і ад гэтага, злавіўшы руку жанчыны, горача падзякаваў яе, сам не ўяўляючы за што.

Усё гэта прыпомнілася ў сувязі са з’яўленнем на балоце Ягуплы. Яно было зусім нечаканым і загадкавым. Пра Ягуплу ў працягу апошніх год, з часу спаткання ў аптэцы, ён нічога не чуў, і запамятаў на яго. Калі-б Ягупла з’явіўся такім, якім памятае яго прафесар з часу апошняга спаткання, гэта можа і здзівіла-б яго, але не было-б у гэтым нічога такога, што магло-б занепакоіць. Ягупла з’явіўся іншым і, жадаючы разгадаць яго, прафесар парашыў абавязкова заўтра-ж спаткацца з ім.

Спатканне адбылося раніцою ў габінеце дырэктара торфазавода. Калі прафесар прышоў туды, Ягупла стаяў каля акна з прыўзнятай рукой, мерыўся лавіць муху, а сам дырэктар Лёйка, высокі, здаравенны мужчына, стаяў у куце на зэдліку і, абрадвана ўсміхаючыся, нешта асцярожненька загортваў у паперку. Ягупла, калі прафесар уваходзіў у габінет, махнуў па акну рукой, заціснуў у жменю злоўленую муху і павярнуўся тварам да Лёйкі, але змеціў прафесара і збянтэжана замітусіўся. Ён пазнаў прафесара, пра якога багата чуў у апошнія часы, імя якога часта сустракаў у газетах, і пайшоў насустрач яму.

— Паважаны, Міхаіл Палікарпавіч? — Голас быў усхваляваны. Гаворачы, ён раскрыў жменю і прафесар убачыў, як са жмені вырвалася муха. — Я так багата наслухаўся пра вас і пра станцыю, што парашыў наведаць гэныя месцы. Як-жа жывеце?

— Жыву? Добра. — Прафесар падаў Ягуплу руку і хуценька адабраў яе. Здалося, што рука яго мокрая ад раздушанай мухі, захацелася сваю руку абцерці. Збянтэжыўшыся, злез з зэдліка і Лёйка, а паперку сунуў у нутраны кішэнь пінжака. Ён падслепавата, па звычцы, прыжмурыў левае вока, пазіраючы на прафесара, і той убачыў на ягоным павеку вялікую бародаўку. Лёйка нагой адсунуў зэдлік яшчэ далей у кут, а сам падаўся наперад, каб прывітацца з прафесарам.

— Прафесар, відаць, здзівіўся, што я гэтак вось, — ён паказаў рукой на кут, дзе стаяў зэдлік. — Слабае маё месца. Я не казаў вам, а маю вялікую слабасць да прыродазнаўчых навук, раблю некаторыя нагляданні за павукамі. І сёння я павучка злавіў, як вы прышлі.

— Так, так, — голас у Ягуплы памацнеў. — Таварыш Лёйка надзвычай захапляецца прыродазнаўчымі навукамі і робіць цікавыя нагляданні за жыццём павукоў. Калі-б таварышу Лёйку больш павучыцца, я ўпэўнен, што з яго быў-бы выдатнейшы даследчык.

Ягупла ветліва ўсміхнуўся, схіліўшы твар да Лёйкі, пасля зірнуў на прафесара і пачырванеў. Усмешка сышла з ягонага твара. Але хутка ён паправіўся. Змеціўшы, што прафесара здзівіла тое, што ён убачыў, ён захацеў надаць сваім словам пра Лёйку характар іроніі, баючыся, што прафесар палічыць за дзівака і яго.

— Так, так, — сказаў ён ужо тонам лёгкай іроніі. — З таварыша Лёйкі мог-бы быць добры даследчык. Я кажу зусім сур’ёзна, — і ён, каб не заўважыў Лёйка, хітравата ўсміхнуўся прафесару. Але прафесар змаўчаў. Тады Ягупла ўраз перавёў гутарку на іншае, запрапанаваў пайсці на возера пакупацца.

— Я магу пайсці, — сказаў прафесар, — зразумеўшы Ягуплу. — Да дванаццаці гадзін я вольны сёння. А вы, таварыш Лёйка, усё занятыя?

— Так, не маю я часу, хоць і дужа хацеў-бы паплёхацца ў вадзе. Хіба ўжо ў выходны дзень.

— Шкада, а то прагуляліся-б. Але-ж як няма як, дык нічога не зробіш. У мяне да вас маленькая справа ёсць. — Прафесар сеў у крэсла каля дырэктаравага стала. — А вы, Сузон Іванавіч, пачакайце, я не надоўга.

— Добра. Я пачакаю на дварэ.

Ягупла пайшоў. За дзвярыма габінета ён нездаволена зморшчыў твар і пачаў прыкусваць верхнюю губу, што рабіў заўжды, як хваляваўся. Ён спыніўся на ганку каля лавачкі і стаяў, барабанячы пальцамі, пахвілінна заглядаючы ў калідор канторы, ці не ідзе прафесар. Ягупла быў у злосці на самога сябе. Прафесар напэўне дагадаўся аб тым, што, ловячы муху, Ягупла жадаў дагадзіць Лёйку.

— Дурань, — сказаў ён упоўголаса сам да сябе і азірнуўся, ці няма каго за дзвярыма. — Трэба-ж было таму дурню надумацца лавіць павука акурат у гэны час. Даўбня, а не даследчык! — Апошнія словы ён сказаў зноў упоўголаса і зноў зазірнуў у калідор.

Збіраючыся ехаць на Яснаўскае балота, Ягупла ведаў, што тут працуе прафесар, яго даўні знаёмы, і зараней абмеркаваў, як будзе трымаць сябе, калі спаткаецца з ім. Запамятаць на мінулае і трымаць сябе ў прысутнасці прафесара зусім незалежна, гэта было асноўным прынцыпам, якім меркаваў ён кіравацца. Напэўне ён і вытрымаў-бы гэны прынцып, каб не гісторыя з мухай. Дзякуючы ёй, Ягупла паказаў сябе прафесару такім, якім быў і некалі раней, у часы першага знаёмства. Гэта тым горш, што спроба ператварыць гісторыю з мухай у жарт не ўдалася. Цяпер трэба будзе дзейнічаць па-іншаму, трэба будзе зрабіць усё, каб толькі згладзіць першае прафёсарава ўражанне.

Калі прафесар вышаў з канторы, Ягупла спаткаў яго з усмешкай.

— Дырэктар вялікі дзівак — сказаў ён, — на нейкіх курсах ён ад лектара пачуў, што для павука-крыжавіка момант яго злучэння з самкай з’яўляецца апошнім момантам яго жыцця, бо самка ў гэты час з’ядае яго. Ён настолькі захапіўся жаданнем бачыць гэты момант, што пералавіў усіх павукоў і перасадзіў іх у бутэлькі. Цэлыя дні ён сочыць за павукамі і пакуль што, здаецца, нічога не ўбачыў. Мне сёння захацелася над ім пажартаваць і я падбіў яго на тое, каб ён палез лавіць павука. — Ягупла ўсміхаўся, стараючыся пазіраць прафесару ў твар і не вытрымліваў спакойнага прафесаравага погляду, вочы чамусьці затуманьваліся слязмі. — А я сам паабяцаў злавіць для павука муху, каб пакарміць яго. Ха-ха-ха! — Рогат быў штучным і нясмелым.

— Гэта сапраўды дзівацтва, — ні то пра яго, ні то пра Лёйку сказаў, прафесар. — А вы як-жа трапілі ў нашыя месцы?

— Як я трапіў сюды? Пра гэта можна багата расказаць… Дыялектыка… — Ягупла загадкава паціснуў плячыма і іранічна ўсміхнуўся. Нейкі час яны ішлі моўчкі. Як апынуліся за пасёлкам на балоце, Ягупла зноў загаварыў:

— Я наўмысля запрапанаваў купацца, каб мець магчымасць пагаварыць з вамі.

— Я зразумеў вас.

— Так, так, я зрабіў гэта наўмысля, каб пабыць з вамі. Ведаеце, Міхаіл Палікарпавіч, мне хочацца сёння філасофстваваць аб мудрай складанасці быцця і ягоных законах. Так багата перажыта за гэны час. Так багата змен! І такіх змен!

— Скажыце, а вы вершы пішаце і цяпер?

— Так, пішу. Гэта мая асноўная праца. — Ягупла не зразумеў хітра-схаванай іроніі ў словах прафесара. — Вы — людзі навукі, не цікавіцеся паэзіяй і маленькіх нас не заўважаеце. А мы таксама робім вялікую і карысную справу. Нейкае, хоць і не першае можа месца ў гэтай справе, займаю я. Я паэт яшчэ малады, з радоў так званага паслякастрычніцкага прызыву. Маю два зборнікі паэзіі. Днямі выйдзе з друку трэці. Ён будзе як-бы падагульняць напісанае мною за дзесяць год.

— А-а, вельмі рад, вельмі рад за вас. Вы, пэўне, карыстаецеся вялікай папулярнасцю?

— Як вам сказаць? Вы-ж вось пра мяне нават не чулі?

— Я што-ж, я агулам рэдка чытаю кнігі, ды яны да нас амаль не трапляюць ніколі. Маімі ведамі папулярнасці паэтаў мерыць нельга. — Цень лёгкай ухмылкі прайшоў па твары прафесара.

А я хацеў-бы, каб вы што-ні-што з майго пачыталі і сказалі сваё ўражанне. Крытыка, трэба сказаць праўду, мае зборнікі заўжды хваліць.

Увайшлі ў балотны хмызняк. Прафесар ішоў збоку, і здзівіўся, як Ягупла няўдала бароніцца ад галля.

— Ну, а да нас вы па справе, ці проста захацелі зірнуць на нашы месцы?

— Як вам сказаць? Прыехаў я карэспандэнтам ад газеты, гэта афіцыйна, а не афіцыйна, як паэт, прыехаў, каб паблукаць па месцах, з імем якіх звязана так багата народных паданняў і што-ні-што з асабістага.

Хвойнік змяніўся густым бярэзнікам, перамешаным з алешнікам, і сцежкай, пратаптанай у высокай траве, яны хутка прышлі да возера. Густы алешнік і месцамі лаза зялёнай сцяной абплялі азёрныя берагі з усіх бакоў. Схаванае ў зарасніку возера было зусім спакойна, бо вецер не даходзіў сюды. Над люстэрна-гладкай паверхняй возера ледзь прыкметнае дрыжэла, пералівамі жывога срэбра, нагрэтае сонцам паветра.

— А як тут хораша! — Ягупла спыніўся на сцежцы, ды так і стаяў нейкі час, залюбаваўшыся возерам. — Які спакой. Соннае царства. «Над сінім прасторам таемных глыбінь…» — пачаў дэкламаваць і змоўк, не прыпомніўшы другога радка верша. — Дзівосна! А якая чыстая вада! — Схіліўся над вадою ў зачэрпнуў яе ў далонь. Кроплямі вада збегла з далоні. — Я пакупаюся, люблю купацца.

— Купайцеся, а я трошку пасяджу і, мусіць, таксама палезу ў ваду. Люблю і я яе.

Прафесар адышоў у бок і сеў на купіне, а Ягупла паклаў на мураву свой вялікі жоўты партфель, распрануўся, і, саромеючыся за сваё худое, каслявае і даўгавязае валасатае цела, спяшаючыся, палез у ваду. Але, ступіўшы ў ваду, ён спыніўся, сагнуўся і нейкі час стаяў так, трымаючы далонямі выцягнутыя рукі на нагах над каленямі, пасля намачыў рукі ў вадзе і пачаў імі націраць ногі, а за нагамі і ўсё цела і толькі тады пайшоў далей ад берагу. Калі вада падышла яму пад пахі, Ягупла лёг на ваду грудзямі і паплыў, а прафесар, слухаючы няроўныя звонкія ўсплёскі вады, думаў пра сваё, зноў абуджанае з’яўленнем Ягуплы.

Дзесьці далёка пакінуты людзі, разам з якімі пражыў ён добрую палову свайго жыцця. Прафесар думае, што тыя людзі ніколі не былі зусім блізкімі яму. Наадварот. Амаль ніколі, так, ніколі ён не быў згодзен з іхнымі поглядамі. І ўсё-ж нешта трымала яго каля іх. І ўсё-ж у нечым ён быў крэўна звязаны з імі. Ён думае, што ў тыя часы нават не змог-бы існаваць без іх, як чалавек са сваімі ўласнымі пераконаннямі. Асяроддзе, складзенае з такіх людзей, як былы дэпутат некалішняй Дзяржаўнай думы Пілацееў ды іншыя, было як-бы глебай, на якой мог выгадавацца і ён са сваімі поглядамі на жыццё. Было каму супроцьстаўляць свае погляды і ад гэтага было сваё ўласнае месца ў жыцці. Прафесар моцна адчуваў яго тады, так ва ўсякім выпадку ён думае цяпер. Гэнае месца ён страціў у дні рэволюцыі. І тады асабліва дала сябе адчуваць крэўнасць з тымі. Было жаданне стаць, як іншыя, эмігрантам, нават вельмі моцным было гэнае жаданне. Чаму не здарылася гэтага, ён і сам добра не разумее. Але хоць і не стаў эмігрантам, не мог вызваліцца ад свае блізкасці да тых. У працягу многіх гадоў ён быў значна бліжэй да іх, чым да новага, што прышло пасля рэволюцыі, хоць ён гэтага не хацеў, як і не хацеў разрываць са старым. Урэшце гэта стала не па сіле цяжкім. Блізкасць да тых мучыла, звязвала на кожным кроку.

У яго не было свайго месца, трэба было шукаць яго. Для гэтага, ён разумеў, трэба было вызваліцца ад асяроддзя, якое звязвала. Але як? Парваць з ім раз і назаўжды? На гэта нехапала сіл, і часта ім авалодваў адчай, безнадзейнасць, думалася, што ўсё і назаўжды страчана. А пасля прышла магчымасць, якую ён і выкарыстаў, прыехаўшы сюды. Праўда, гэта было падобным на ўцяканне. Так яно і было. Ён не парваў з тым асяроддзем, а ўцёк ад яго. Часам ён дакараў сябе за такую баязлівасць, але ўсё-ж быў задаволены менавіта гэткім канцом, разрывам ён пакрыўдзіў-бы тых, а гэтага не хацелася, ён баяўся канфлікта з асяроддзем, у якім выгадаваўся. І справа абышлася без канфлікта. Усё з тымі скончана, ён пазбавіўся ад іх, ён адзін. Ён мае магчымасць спакойна думаць над тым, што робіцца вакол яго і быць самім сабой, не падпадаючы ў залежнасць ад навакольнага, ад новага асяроддзя, як гэта было ў мінулым. Ён знайшоў сваё ўласнае месца сярод людзей, з якімі даводзіцца быць разам. Ён выразна азначыў свае адносіны і да іх і да навакольнага, і, стоячы ў баку, робіць сваю справу. Галоўнае усё скончана з тым, з мінулым. Вось Ягупла, чалавек з мінулага. Яшчэ ўчора, пазнаўшы яго, прафесар адчуў трывогу. Ён спалохаўся быў, што Ягуплава прысутнасць зноў верне яго да старога, зноў працягне балючую ніць ад мінулага да яго, і насцеражыўся. Але спаткаўся з Ягуплам і супакоіўся, трывога знікла. Відаць, час зрабіў сваю справу.

Ягупла стаяў цяпер непадалёк ад берагу ў вадзе і, набіраючы ваду далонямі, паліваў ёю сваё цэла, падоўгу расціраў валасатыя грудзі. Пасля, як падышоў да самага берагу, сагнуўшыся дугой, пачаў абмываць ногі. Прафесару стала смешна, што яго магло ўстрывожыць з’яўленне гэтага прыгорбленага, не ў меру каслявага, чалавека на тонкіх скрыўленых нагах. Захацелася смяяцца над сваёй баязлівасцю, захацелася рагатаць і, не ўмеючы стрымацца, прафесар падхапіўся з месца, распрануўся і адразу пайшоў у ваду, разбіваючы яе застыглую пругкасць моцнымі каленямі, падстаўляючы разгарачанае цела пад іскрыстыя халодныя пырскі. З разгону нырнуў у ваду у самы холад яе глыбінь, і паплыў там, кранаючыся рукамі пясчанага, усыпанага каменнямі, азёрнага дна. Пасля лёганька адштурхнуўся кончыкамі пальцаў ад дна, варухнуў плячыма, падняўся наверх і паплыў, займаючы ўсё большы і большы круг, адмяраючы вадзяны прастор шырокімі ўзмахамі рук.

Калі прафесар вышаў, на бераг і стаў на мураве, падстаўляючы сонцу абсыпаныя кроплямі вады грудзі, Ягупла, апрануўшыся, сядзеў на зямлі, абхапіўшы рукамі падабраныя да сябе, сагнутыя ў каленках, ногі.

— Добра, — сказаў прафесар, думаючы і пра купанне, і пра пачуцці, якія штурханулі яго ў ваду. — Значыць, будзеце пісаць пра нашу станцыю? Гэта добра. Пішыце. У нас багата цікавага. Станцыя пачалася з аднаго драўлянага доміка, у якім змяшчаліся лабараторыі і габінеты, а цяпер нашаму памяшканню лабараторый пазайздросціць сталіца. Нашы лабараторыі і габінеты абсталяваны самымі навейшымі прыборамі і машынамі. У нас свая цёпла-сілавая станцыя. У нас свае заводы. — Прафесару хацелася менавіта так гаварыць пра станцыю. У гэты час, хоць і сам ён не ведаў чаму, хоць і не жадаў гэтага, ён ненавідзеў Ягуплу, гэтага прыгорбленага, танклявага, да смешнага бездапаможнага ў хітрасці, чалавека. Прафесар ведаў, што Ягупла хацеў гаварыць з ім пра іншае. Спачатку было з’явілася такое-ж жаданне і ў прафесара, але яно цяпер прайшло, прафесар наўмысля не даваў Ягуплу магчымасці загаварыць. Сваімі словамі ён паралізаваў, яшчэ больш прыгінаў да зямлі гэтага скурчанага чалавека, на твары ў якога блукала хваравітая ўхмылка разгубленасці. — Мы навучыліся рабіць з торфу каштоўнейшы будаўнічы матэрыял. Мы навучыліся рабіць высокагатунковы брыкет. На сваім заводзе мы навучыліся здабываць некалькі гатункаў тарфянога коксу, ад буйнага кускавога да коксавай мукі. На нашым коксе будзе працаваць і каваль, і ліцейныя і акумулятарныя батарэі, электроды для якіх мы робім ужо з коксавай мукі.

Мы шукаем шляхоў для найбольш мэтазгоднага выкарыстання каксавальнага газу і мы зробім з яго высока-каларыйны газ, так патрэбны ў побыце і ў прамысловасці. Мы распрацавалі метад бескіслотна-бесперапыннага працэса гідроліза тарфянога ачосу пад ціскам з выхадам цукру да сямідзесяці пяці—васьмідзесяці процантаў, што дае дзевяноста пяць—сто пятнаццаць літраў спірту з адной тоны сухога тарфянога ачосу. З гэтага спірту зможам рабіць сінтэтычны каучук. Важнейшы прынцып нашай работы — грунтавацца на вытворчым эксперыменце і тым самым стварыць аснову для пабудовы вялікай і ўзорнай тарфяной гаспадаркі, — прафесар падаўся бліжэй да Ягуплы. — І пачакайце, мы зробім гэта. Мы навучымся рабіць з торфу і высокагатунковыя фарбы, і высокія гатункі паперы і тканін, так, так, і тканін, і такіх рэчаў, крэўнасці якіх з торфам не можа нават уявіць ваша паэтычная фантазія…

— Гэта надзвычайна цікава, — сказаў Ягупла, падымаючыся з зямлі. — Я азнаёмлюся з гэтым і напішу. А перад усім я хацеў-бы, Міхаіл Палікарпавіч, калі вы дазволіце, — Ягупла па звычцы нахіліў бокам галаву, — напісаць спецыяльны нарыс пра вас.

— Пра мяне? Гэта навошта-ж?

— Ваша роля на станцыі… Вы так багата зрабілі… і, ведаеце, я пачаў-бы гэны нарыс з нашага падарожжа на возера. Я наглядаў, як вы купаліся. Цікавейшы вы чалавек, у вас багацейшая натура…

— І ўсё-ж пра мяне пісаць не варта. Вы лепш пішыце паэтычны твор, паэму ці раман, як гэта там у вас завецца. Вазьміце хоць-бы гісторыю балот. Гэта-ж тысячагоддзі! У глухіх, дзікіх, закінутых чалавекам месцах, у месцах, ад якіх уцякаў чалавек, ляжаць пад імховымі сховамі каштоўнейшыя багацці. Балота не хацела паказаць чалавеку гэтых багаццяў, яно засмоктвала смельчакоў. Вы ведаеце паданне пра возера «Сыты мох»? Ну вось. А пасля чалавек выкрыў гэныя багацці і пачаў браць іх сабе, урэшце пазнаўшы іхную каштоўнасць, і былое, дзікае, закінутае чалавекам месца, стала… Ну, там ужо месца для вашай фантазіі.

— Так, так! — абрадваўся Ягупла. — Пра гэта можна напісаць цікавейшы твор… Я абавязкова напішу пра гэта вершаваны раман. Вы, Міхаіл Палікарпавіч, нават не ўяўляеце, які гэта багаты матэрыял для рамана. Я, вось, амаль яшчэ нічога не бачыў, а толькі паслухаў вас, а ўжо адчуваю, як ўваходзіць у мяне гэны матэрыял, як ён паглынае мяне. — Ягупла захапіўся думкамі аб вершаваным рамане і пачаў гаварыць пра ягоны змест. Захапіўшыся, ён не заўважаў, што пераказвае нядаўна пачутае ад прафесара, не заўважаў ухмылкі, якая лягла на прафесаравым твары.

— Хадземце дадому, — запрапанаваў прафесар. Пакуль Ягупла гаварыў аб магчымым змесце свайго рамана, прафесар апрануўся. — На станцыі я пазнаёмлю вас з таварышам Мілоўскім, дырэктарам нашай станцыі. Ён зробіць усё патрэбнае для вашай працы. Сам я з вялікай ахвотай пасабіў-бы вам, але заўтра раніцою я паеду, мяне выклікае Совет народнай гаспадаркі па вельмі адказнай справе.

— І вы доўга прабудзеце там, Міхаіл Палікарпавіч?

— Пэўна, доўга.

— Ах, як я шкадую, што вы едзеце. Вы разумееце, я хацеў разам з вамі агледзець усю станцыю і напісаць нарыс так, каб разам з вамі правесці па станцыі чытача. Я хацеў-бы, каб гэны нарыс быў напісаны пра вас. Як шкода… Але я прыеду сюды іншым разам і тады ўжо абавязкова напішу пра вас. Абавязкова.

— Пра мяне пісаць няма чаго.

— Не! Вы ўжо як сабе хочаце, а я напішу і пачну той нарыс сёння-ж з нашага купання.

Ад возера прафесар павёў Ягуплу на тэрыторыю навукова-даследчай станцыі па мастку, насланаму з дошчак, ускрай канавы, якая злучала возера з цёпла-сілавой станцыяй. Месца, дзе злучаецца канава з возерам, і масток, насланы цераз канаву каля возера, усё было за кустамі, у баку ад месца, дзе яны купаліся. За гэныя кусты і правёў прафесар Ягуплу, які здзівіўся ад нечаканасці, убачыўшы роўную, з абабітымі дошкамі берагамі, канаву, якая канцом сваім упіралася ў трохпавярховы будынак.

— Бачыце, вада ідзе з возера. З дапамогай гэнай канавы станцыя заўжды забяспечана чыстай азёрнай вадой. А побач ёсць другая канава. Па ёй цячэ назад у возера вада, якая пабывала ў рабоце.

— Ах, як гэта ўсё цікава. Як-бы я хацеў, каб агледзець усё гэта з вамі. Але нічога не паробіш. А там вы-ж, напэўне, будзеце бачыць таварыша Андрэя. Вы ведаеце яго? Незвычайны чалавек. Як убачыце, абавязкова прывітайце яго ад мяне. Яго я вельмі добра ведаю, здаралася разам з ім выязджаць у раёны. Незвычайны ён чалавек.

Ягупла на хвіліну змоўк і ішоў, пазіраючы сабе пад ногі, прыкусваючы верхнюю губу. Пасля, кінуўшы на прафесара ўстрывожаны погляд, сказаў:

— Так… Я мог-бы філасофстваваць пра мудрую складанасць быцця і яго законы, але я думаю, я спадзяюся, — Ягупла прыкметна хваляваўся, — што вы, Міхаіл Палікарпавіч, зразумееце мяне. У кожнага з нас, — ён зірнуў на прафесара, — было тое або іншае мінулае. Усе мы прышлі да сёнешняга не па простай сцежцы і пра тое не хочам, не любім прыпамінаць. Я не хочу гаварыць пра сваё мінулае, вы яго прыблізна ведаеце. Я багата перажыў за гэныя гады і хочу на ўсё былое запамятаць. Пра яго я ніколі і нікому са сваіх новых знаёмых не гаварыў. У гэтым няма патрэбы. Я шкадую, што не магу сёння пагаварыць з вамі так, як-бы я гэтага хацеў, як думаў зрабіць, калі спаткаў вас. Спадзяюся, што мы яшчэ ўбачымся і пагутарым пра ўсё іншым разам. А сёння, я прасіў-бы, каб вы нічога аб маім мінулым не гаварылі таварышу Андрэю. Справа не ў тым, што я чаго-небудзь баюся. Баяцца мне няма чаго, але я дужа паважаю яго і не хочу, каб ён падумаў пра мяне што-небудзь нядобрае. Калі-небудзь я сам усё раскажу яму і ўсё вытлумачу, прызнаю, так сказаць, свае памылкі. — Пасля апошніх слоў Ягупла ўсміхнуўся і зірнуў прафесару ў твар.

— Можаце быць спакойнымі, — адказаў прафесар. — Мяне гэткія справы менш за ўсё цікавяць, — ён паціснуў плячыма ды адразу пачаў гаварыць пра іншае.

Ішлі каля частаколу, за якім быў будынак цёпла-сілавой станцыі. Прафесар паказаў рукой на будынак. — У гэтай палове сама станцыя, — сказаў ён, — а злева сушыльнае аддзяленне брыкетнага завода. Надбудова тая — элеватар ддя фрэзернага торфу, з якога мы робім брыкет.

За станцыяй, з-за бяроз хутка паказаўся вялізны трохпавярховы будынак, у якім змяшчаліся лабараторыі і габінеты. А за ім, далёка ў баку, дзе самы край сухадолу, размясціліся ўсе заводскія ўстаноўкі станцыі, ды падсобныя майстэрні і машынна-выпрабавальная станцыя.

Ўсё гэта бачыў прафесар кожны дзень, але і цяпер не без цікавасці ўглядаўся ён у прастору, над якой радамі ўсталі камяніцы і гэтым як-бы паднялі з нізін былую балотную твань.

Мілоўскі быў у геабатанічным габінеце, адкуль яго і паклікалі, калі прытоў прафесар з Ягуплам.

— Да нас прыехаў карэспандэнт газеты, ён-жа і паэт, знаёмцеся. Таварыш хоча паглядзець праду станцыі і напісаць пра яе.

— І пра людзей, галоўнае пра людзей, якія працуюць на станцыі, ветліва ўсміхаючыся, сказаў Ягупла, падаючы Мілоўскаму руку. Мілоўскі зірнуў Ягуплу ў твар шырока раскрытымі вачыма і абрадвана патрос ягоную руку. — Міласці просім, як гаворыцца, — сказаў ён, — мы з ахвотай пакажам, што ў нас ёсць.

Ягупла спаткаўся поглядам з вачыма Мілоўскага і хуценька адвёў вочы ў бок, збянтэжыўся, як змеціў, што Мілоўскі пазірае на яго з нейкім здзіўленнем. Праверыўшы сваё ўражанне, ён увесь час стараўся не сустракацца вачыма з поглядам Мілоўскага.

Прафесар пазнаёміў Мілоўскага з Ягуплам, сказаў яму, што пойдзе збірацца ў дарогу, і, папрасіўшы прабачэння, пайшоў, пакінуўшы іх у габінеце Мілоўскага. Як толькі прафесар знік за дзвярыма, Мілоўскі кіўнуў галавой на дзверы. — Залаты чалавек Міхаіл Палікарпавіч у нас. Як ніхто — працавіты. Пра яго сапраўды варта было-б напісаць. Як вы думаеце?

— Пастараюся. Гэта будзе відаць пасля таго, як збярэцца матэрыял. А перш за ўсё ў мяне ёсць заданне газеты напісаць пра вас, таварыш Мілоўскі. — Ягупла схіліў на бок галаву і зірнуў Мілоўскаму ў твар. — Я чуў пра вас і трошку знаём з вашай біяграфіяй. Вы ў дзяцінстве былі газетчыкам? Пасля працавалі на судабудаўнічай верфі? Вось, бачыце, я гэта ведаю. І ведаю пра вас, як пра былога комсамольца, а цяпер арганізатара важнейшай справы і вучонага.

— Які-ж з мяне вучоны? — Мілоўскі махнуў рукой. — Як арганізатар, кажуць, што я нядрэнны, а да вучонага мне яшчэ далёка. Мне вось, каб хоць палову таго, што ёсць у Міхаіла Палікарпавіча і то я рад быў-бы без меры. Мне да вучонага яшчэ ісці, ісці, ды каб не прыстаць хаця. Павучыцца каля вучоных раней трэба. Я вучань, а не вучоны.

— Ну, ведаеце, гэта скромнасць.

Мілоўскі здзіўлена варухнуў плячыма. — Думайце, як хочаце. Я не супроць таго, каб быць вучоным, пастараюся. А вы, значыць, пішаце вершы. Прозвішча Ягупла? Здаецца, сустракаў у газетах.

— Так, напэўне, я ў газетах часта друкуюся. Вы прабачце, што я так гэта прышоў і не паказаў сваіх дакументаў. — Ягупла адамкнуў свой партфель апаясаны шырокімі сырыцамі, разгарнуў яго на дзве паловы і дастаў з аднаго са шматлікіх аддзяленняў сваё камандыровачнае пасведчанне, угары над якім буйнымі літарамі была надрукована назва газеты, карэспандэнтам гд якой ён і прыехаў. Пасведчанне падаў Мілоўскаму, а сам непрыкметна дастаў з другога аддзялення невялічкую кніжку сваіх вершаў, разгарнуў яе і наўскасяк напісаў, на тытульнай старонцы:

«Таварышу Мілоўскаму, прадстаўніку сапраўды новых людзей, якімі трымаецца гонар нашай вялікай краіны, зараней з удзячнасцю за дапамогу ў справе азнаямлення з працай навукова-даследчай тарфяной станцыі». — За гэтым шырока, размашыста падпісаў пад напісаным. — Як будзе вольны час, пачытайце.

А, з прыемнасцю. Я люблю вершы, дзякую.

Мілоўскі разгарнуў кніжку і прачытаў зроблены на ёй надпіс. Прачытанае, як і тое, што ён пачуў ад Ягуплы за час свае гутаркі з ім, не спадабалася і, каб не быць з ім, Мілоўскі спаслаўся на неабходнасць тэрміновай працы, а Ягуплу накіраваў да загадчыка балотнага музея, якому і даручаў запіскай азнаёміць Ягуплу з працай станцыі.

Ягупла ўзяў запіску і адразу падняўся з крэсла. Стоячы, згарнуў свой партфель, падаў Мілоўскаму руку на развітанне, і, разумеючы, што ім не зусім задаволены, адразу-ж пайшоў.

Колькі часу ён пастаяў на ганку, нешта абмяркоўваючы, а адтуль накіраваўся ў Шапятоўку.

Хвілін цераз трыццаць пяць Ягупла падыходзіў да вёскі. Шукаючы матэрыялу для нарысу, Ягупла надумаўся звязаць «балотны матэрыял», як ён называў яго, з вясковым. Ён шукаў кантрастаў. Балота ў мінулым і балота цяпер. На думку аб гэтым навялі прафесаравы словы. А цяпер ён знайшоў і іншае: балота і вёска, тэма для другога нарысу. — Ягупла задаволена ўсміхаўся.

У вясковай вуліцы ён прыпыніўся каля сузонавага неабкутанага двара. Хата сузонава, прыплсюнутая да зямлі, побач з давыдзюковай высокай, як стары закінуты хлевушок. Ледзь не ў рост ёй парасла на былой піскуновай сядзібе зялёная лебяда і адгарадзіла шэрую, спарахнелую, глухую сцяну яе ад густой пшаніцы, пасеянай на былым піскуновым дварэ. Як спыніўся Ягупла супроць двара, Сузон зірнуў на яго з цёмных нізкіх варот хлева, паднёс па даўнай звычцы руку да казырковай шапкі, а за гэтым і сам вышаў на двор.

— Можа справа якая да мяне, таварыш? — палахліва зірнуў Сузон на вялікі Ягуплаў партфель.

— Справы ў мяне да вас асаблівай няма, — адказаў Ягупла. — Я прыехаў здалёк, ад рэдакцыі, і хочу паглядзець, як людзі жывуць. А гэты сусед ваш, — Ягупла паказаў рукой на давыдзюкову хату, — багата жыве?

— Чорт яго не бярэ. Ён і пры старым парадку, багата жыў, стараставаў, і цяпер жыве гэтак. Нешта ніяк да іх не дабяруцца.

— Т-а-а-к. Зусім выразны малюнак дыферэнцыяцыі вёскі, — сказаў Ягупла сам да сябе, і Сузон не зразумеў яго. Сузон, як Ягупла змоўк, загаварыў пра сябе, парашыў паскардзіцца.

— Я вось сяджу на ягоным хутары. Нас былі падзялілі яшчэ перад вайною, але багата хто не згаджаўся, то яно неяк так і цягнулася праз увесь час. Думалася ўжо, што хутары, можа, і адменяць, Аж пазалетась зноў пачалі парадкаваць зямлю і хутары пацвердзілі. Не супроць таго і я, мне на панскім хутар нарэзалі, толькі-ж куды мне з такімі будынкамі перасяляцца? Вы-ж падумайце: крані яе, — Сузон паказаў на хату, — вуглы паадвальваюцца і бярвенне ў парахню рассыплецца, а на новую ў мяне сіл аніяк няма цяпер. Я на каня і то цераз сілу ўзбіўся, дзякаваць, што ў крэдытным грошай пазычылі. А на хату-ж так лёгка не ўзаб’юся. І ці-ж мне самому мёд сядзець тут, а рабіць туды бегаць кожны дзень? Смак з гэтага мне невялікі, але сіл-жа маіх няма, я-ж калека, на вайне скалечылі, а не на печы і па-новаму закону як-бы за мяне заступацца трэба, а не за яго, багатыра, а тымчасам мяне судом высяляць пагражаюцца. Я не ведаю, канечне, ці вашая гэта справа, але паколькі вы ад рэдакцыі, то можа што і параілі-б, куды мне кінуцца? Мне каб хаця гады два яшчэ дазволілі тут пажыць, то я падняўся-б неяк.

— Та-а-к… Але-ж такі закон. Раз яму па закону ваш двор прырэзалі, то ўжо цяжка што-небудзь зрабіць. Хоць я пагавару дзе след. — Ягупла разгарнуў на калене ў сябе партфель і дастаў з партфеля невялічкую кніжачку з пазадочанымі краямі.

Убачыўшы, што ён збіраецца пісаць, Сузон подбежкам кінуўся ў сенцы і вынес адтуль невялічкі ўслон. Сядайце ды ўжо, зрабіце ласку, закіньце дзе-небудзь слова за мяне. У Шапятоўцы я цяпер самы амаль бядняк. А некалі-ж, як бралі панскую зямлю, я не апошнім быў. А пасля ўвесь час ў камбедзе састаяў…

Сочачы, як запісвае нешта Ягупла ў сваю кніжачку, Сузон схіліўся над ім кароткай сваёй барадой і спяшаўся сказаць аб сабе ўсё, што на ягоную думку належала ведаць прадстаўніку рэдакцыі, каб заступіцца за яго. Змоўк ён, калі Ягупла згарнуў сваю кніжачку і паклаў яе назад у партфель.

— А хто ў вас самы багаты? — запытаў Ягупла.

— Самы багаты? А так што Шкробат Мікіта. Ну, і Кот Ермалай, і Давыдзюк.

— А дзе Шкробат жыве?

— Вунь тая новая хата ягоная.

— Ну, добра, бывайце здаровы. Я праведаю, як ваша справа і пастараюся што-небудзь зрабіць, хоць дужа цяжка, бачыце, законы і совецкія строгія, гэта не тое, што ў першыя гады пасля рэволюцыі. Але я пастараюся.

— А ўжож пастарайцеся, зрабіце ласку. Мяне каб хаця гады два не трывожылі, а тады я сам перабраўся-б. — Сузон на развітанне паднёс руку да патрэсканага казырка, але, хутка нешта прыпомніўшы, падаўся да Ягуплы. — А можа мне каб у горад па гэтай справе кінуцца, можа там лепш разабраліся-б?

— У горадзе? Не ведаю, ці ёсць у гэтым сэнс. Закон-жа адтуль ідзе, а не адсюль.

З сузонавага двара Ягупла пайшоў адразу на мікітаў. Як забрахалі на дварэ сабакі, з хаты вышла мікітава жонка, падзівілася на Ягуплу і пайшла адганяць сабак.

— Хочу зайсці да вас, — вытлумачыў Ягупла здзіўленай гаспадыні.

— А ці вы нас ведаеце? — Гаспадыня ўставілася вачыма ў твар яму. — Нешта-ж я ніяк не магу прызнаць вас. Спачатку падумала была, можа з каморнікаў, аж не.

— Мяне вы, цётачка, не пазнаеце, я далёкі. — Ягупла пайшоў за гаспадыняй у хату на чыстую палавіну.

— А хто-ж вы такі будзеце? — запытала гаспадыня, усё яшчэ дзівячыся на Ягуплу, і паказала яму сесці на ўслоне каля стала.

— Я з тых, што кнігі пішуць, — вытлумачыў Ягупла. — Хаджу, гляджу, як людзі жывуць, і пішу кнігі, песні пішу.

— А-а-а. Ну, то пасядзіце. Вось толькі гаспадара няма, ён у воласць паехаў. Парапісвалі на нас, нібы мы зямлю схавалі ад падатку. Нібы зямля лыжка, што яе можна схаваць. Цяжкавата жыць цяпер працавітым людзям, таварыш дарагі. Хто нічога не робіць, яму і скідкі, і ільготы розныя, а калі другі мазалём сваім зажыў нешта, нешта на яго ўся бяда: яму ўсё дай, ды дай. Ну, ото ў нас новая добрая хата, дык-жа яе не хто-небудзь нам паставіў, самі-ж.

— Ну, вядома-ж.

— А на гэта і не памятаюць. Або зямлі ў каго было можа трошкі больш, ніж у іншых, дык зноў-жа недарма яна прышлася, на яе-ж і сілы ўсе, і грошы паклалі. Гэта-ж не тое, што іншым панскай зямлі без ніякіх грошай панадавалі.

— А вам хіба не прырэзалі з панскай?

— Сколькі-ж яе там прырэзалі? Як дзеля насмешкі, каб адчапіцца, далі дзесяціны чатыры.

— А сваёй колькі было?

— Сваёй? — гаспадыня палахліва кінула на Ягуплу поглядам. — Столькі тае і сваёй. Вы можа малачка напіліся-б? Я ото падам зараз-жа.

Гаспадыня пайшла з пакоя, а Ягупла падняўся і пачаў разглядаць багата прыбраныя на куце іконы, перад якімі вісела лампадка. У баку ад ікон вісеў на сцяне заседжаны мухамі плакат. На плакаце нізкарослы барадаты селянін. З аднаго боку ў яго поўны мяшок дабра, а з другога — насыпаны дабром менш, чым напалову. Нешта яшчэ напісана на плакаце, але Ягупла чытаць напісанага не стаў, ягоную ўвагу заняў фатаграфічны здымак мікітавай сям’і, абсаджаны пазалочанай рамай з былой іконы, пра што сведчылі прыбітыя да рамы з сярэдзіны па кутках афарбаваныя пад золата бляшкі.

Побач з жанчынай, у якой Ягупла адразу прызнаў гаспадыню, сядзіць на здымку мужчына з кароткай, негустой барадой, над якой, падаўшыся ў бакі ад носа і ўгору да шчок, тырчаць востра закручаныя вусы. Твар у мужчыны круглы і прыплюснуты. Ён сядзіць, трымаючы рукі з выцягнутымі на ўсю даўжыню пальцамі на каленях і пазірае ў прастору перад сабою. З боку каля жанчыны стаяць яшчэ дзве дзяўчыны і пад імі наўскасяк роспіс: «Ф-графия Рембрандт». Ягупла ўсміхнуўся, пагардліва скрывіў губы і адышоў. — «Наша сіла, — сказаў ён сам да сябе. — Носьбіты нашых ідэй. Дурні».

Калі гаспадыня ўнесла гладыш з малаком, на дварэ затарахцелі калёсы. Гаспадыня зірнула ў акно і сказала, што прыехаў парабак. — А сам ён на жарабку ў воласць паехаў. Нікому жарабка не давярае, — сказала яна пра мужа.

— Жывеце вы ўсё-ж нядрэнна, як відаць, неяк-жа трымаецеся?

— Трымаемся пакуль што, каб даў бог і надалей хоць гэтак. Адно, што падатак цяжкі, але ўжо неяк адчэпішся ад яго і жывеш.

Пайшоў ад Мікіты Ягупла надвячоркам і на балота прышоў, як сонца было зусім нізка. Змораны хадзьбой, сеў на ўскраіне лесу. Лес быў на самым грудку, і цераз лес, прыгледзеўшыся, Ягупла мог бачыць паміж дрэвамі жоўтыя сцены пасялковых баракаў. Адтуль даходзіў да Ягуплы гоман галасоў і рогат, і спевы. Але ўвагу ягоную заняло іншае. Ён убачыў на грудку, на самай сярэдзіне лесу, чалавека, які стаяў на каленях тварам да сонца і раз-по-раз хрысціўся, пасля чаго схіляўся галавой да самай зямлі.

— «Як запалоханы звер, уцякае адіх чалавек са сваімі пачуццямі, як першабытны чалавек». — Ягупла разгарнуў партфель, дастаў з яго сваю кніжачку з залачонымі краямі і пачаў нешта запісваць. Пісаў ён, седзячы на ўскраіне лесу, аж пакуль зайшло сонца, і тады толькі пайшоў дадому.

ПАДЗЕЯ ДРУГАЯ

Прафесар любіў сядзець, абапёршыся локцем правай рукі на стол, а левую, з адведзеным у бок локцем, трымаць на назе. Гэтак ён сядзеў і цяпер.

— Я хочу абрадваць вас, Міхаіл Палікарпавіч, — сказаў Буднік. — У мяне для вас навіна. Урадам прынята пастанова пра пабудову на Яснаўскім балотным масіве энерга-хімічнага камбіната. Вось чытайце. — Буднік падаў прафесару паперку, якую трымаў у руцэ. — А ўсё ваша станцыя. І цяпер справа якая будзе, а? І ні дзе-небудзь на Урале, або ў Данбасе, а на балоце, на балоце, разумееце? дзе нават каровы грузлі, дзе адным ваўкам толькі і можна было жыць.

Прафесар прачытаў паперку, згарнуў яе і перадаў Будніку.

— Ваша ідэя, Павел Андрэевіч, — віншую. — Прыўзняўся з крэсла і цераз стод падаў Будніку руку.

— Вас віншаваць трэба, а не мяне. Мая ідэя так і засталася-б ідэяй, каб не вашы даследванні. Адных ідэй мала.

— І ўсё-ж я тут не пры чым. Я проста рабіў сваю справу, якой займаюся два дзесяткі гадоў і зусім не думаў пра тое, будзеце вы будаваць калі-небудзь камбінат на балоце, ці не. — Апошнія словы прафесар вымавіў з адценнем злосці.

Трэба сказаць, што паміж прафесарам і Буднікам склаліся надзвычай цікавыя і своеасаблівыя адносіны.

Ведаючы прафесарава мінулае і ведаючы самога прафесара, як каштоўнейшага чалавека, Буднік у працягу ўсіх гэтых гадоў уважліва сачыў за ягоным лёсам, аказваючы на яго нямалы ўплыў у большасці так, каб прафесар гэтага зусім не адчуваў. Так, у прыватнасці, па яго ініцыятыве прафесару было запрапанована паехаць працаваць на навукова-даследчую тарфяную станцыю, а пазней, калі з’явілася ідэя пра пабудову камбіната, было запрапанована кіраваць працай, задачай якой было давесці мэтазгоднасць пабудовы камбіната. І прафесар Галынскі, урэшце, кіраваў і апошнімі тэхнічнымі і тэхналагічнымі даследваннямі, якія праводзіліся на балоце.

Інстынктыўна адгадваючы ўплыў Паўла Андрэевіча на свой лёс, прафесар баяўся яго і спрабаваў, як умеў, пратэставаць. Да апошняга часу прафесар лічыў сябе зусім незалежным у сваёй працы на станцыі, і, памятаючы, як дорага каштавала яму шуканне гэнай незалежнасці, баяўся страціць яе. Перш за ўсё ён баяўся пасяганняў на гэную незалежнасць з боку Паўла Андрэевіча. З гэтай прычыны ён некалькі баяўся добрых адносін да сябе з боку Будніка і быў-бы рад, калі-б гэтыя адносіны былі больш афіцыйнымі і ўсё, што мог, рабіў, каб было менавіта так. Ён свядома падкрэсліваў у гутарках з Паўлам Андрэевічам сваю непрычыннасць у справах, якімі жыў апошні, хоць сам і не так ужо моцна верыў у гэную сваю непрычыннасць. Ад гэтага была часта і раздражнёнасць і нават адценне злосці ў словах прафесара. Павел Андрэевіч адчуваў іх, разумеў адкуль яны і нават некалькі рад быў гэтаму. Ён ніводнага разу не паспрабаваў угаварваць прафесара або дакараць яго, як ніводнага разу не спрабаваў і прасіць яго аб чым-небудзь і загадваць яму. Ён проста быў з прафесарам, як роўны, і, даручаючы яму якую-небудзь работу, ён як-бы падзяляў яе з ім, рабіў усё так, каб прафесар ніколі не адчуў сябе на становішчы чалавека, які некаму служыць. Служыць можа лёкай або чалавек, якога сілай прымусілі служыць, Служыць можа чалавек, наняты за грошы. Рэволюцыі непатрэбны людзі, якія служаць ёй, бо яны заўжды гатовы здрадзіць ёй. Рэволюцыі патрэбны людзі, якія яе справу лічаць за сваю і выконваюць яе, як самы ганаровы свой абавязак. Так разважаў Павел Андрэевіч і гэтым кіраваўся ў сваіх адносінах да прафесара.

— Я паважаю людзей, якія мысляць незалежна, — сказаў Павел Андрэевіч. — Людзей, якія не прымаюць дадзенага намі на веру, або, што самае горшае, з рознымі карыснымі мэтамі, а толькі пераканаўшыся ў тым, што дадзенае намі ёсць найбольш правільным з усяго, найбольш мэтазгодным з пункту гледжання чалавецтва. Вы, менавіта, такі і я рад гэтаму.

— Гм… думайце пра мяне, як хочаце, справа ваша. Хоць я, безумоўна, рад, што вы так пра мяне думаеце, а не інакш.

— Пра вас інакш думаць нельга, Міхаіл Палікарпавіч. Я кабі хацеў інакш падумаць, ды неяк яно ў, мяне не выходзіць. і ўжо хай так і будзе. Яшчэ ў мяне навіна. Вы адказны кансультант работ па праектаванню першай чаргі камбіната.

— Я?

— Вось гэта здзіўляе? Па сутнасці-ж тут нічога новага для вас няма. Проста афіцыйна пацвердзілі тое, што вы робіце, што вы напалову амаль зрабілі.

— Але-ж гэта адказнейшая справа?

— Таму вам яе ўрад і даручае, а я надзвычай рад, што буду працаваць разам з вамі. Мне даручана кіраваць будаўніцтвам. Я, праўда, сам хацеў гэтага.

— Паколькі гэта ваша ідэя, такое жаданне зусім законнае, а я вось не ведаю, мне кансультацыя будзе не пад сілу.

— Наконт сіл гэта вы дарэмна, Міхаіл Палікарпавіч. Хапіла сіл на адну палову працы, хопіць і на другую. Не з такіх вы людзей, каб у свае сілы не верыць. — Буднік хітравата, але адкрыта, як пазіраў на прафесара, усміхнуўся. — Тут яшчэ адна справа ёсць: цераз два тыдні нам давядзецца з вамі выступаць з гэтага поваду з дакладамі на Совеце народных камісараў.

— Чаму-ж мне? — прафесар здзіўлена прыўзняў левую руку. — Вы будзеце кіраваць будаўніцтвам, вы і рабіце даклад, а я… Ну, пасабіць вам магу ў чым-небудзь, падрыхтаваць патрэбны матэрыял, а даклад — гэта ўжо ваша справа. Я прасіў-бы вызваліць мяне.

— Нічога не меў-бы супроць, каб гэта залежала ад мяне, але, бачыце, тут проста так і напісана: заслухаць даклад прафесара Галынскага. Вось. — Буднік падаў прафесару паперку, з якой чытаў. Паперку прафесар узяў, кінуў на яго поглядам і паклаў на стол.

— Але я-ж проста не ўмею гаварыць, які-ж з мяне дакладчык? Вы, Павел Андрэевіч, відаць, па злосці мяне ў дакладчыкі ўпісалі. — Прафесар зірнуў Будніку ў твар. — Я-ж разумею, даклад вам даручалі, а вы і мяне ў яго ўпрэглі. — Прафесар усміхнуўся, а Буднік зарагатаў. — Значыць, так і ёсць?

— Ну, не, Міхаіл Палікарпавіч, што вы? Тут без мяне абышлося.

У гэты час прыадчыніліся дзверы і ў габінет зайшла жанчына ў лёгкім шэрым паліто. Змеціўшы яе, Павел Андрэевіч ветліва заківаў галавою і прыўзняў над сталом руку ў знак вітання. — Вы ў самы раз прышлі, таварышка Каляда. Вось, знаёмцеся. Прафесар Галынскі, Міхаіл Палікарпавіч. А гэта наш новы інжынер, прызначаны для работы на вашай станцыі.

Жанчына сарамліва падала прафесару руку і ён разглядзеў зусім яшчэ малады яе твар, з вузкіх шчылін воч на якім бліснулі насустрач ягонаму погляду ледзь прыкметныя вугалькі зрэнак.

— Вы калі, Міхаіл Палікарпавіч, паедзеце? — запытаў Буднік.

— Сёння-ж.

— Вось разам і паедзеце.

— Я рад, — згадзіўся прафесар, — калі таварышка згодна.

— Я з прыемнасцю.

— Ну, вось і добра, — Буднік падняўся з-за стала і намерыўся ісці да дзвярэй. — Я зараз-жа папрашу свайго сакратара арганізаваць вашыя дарожныя справы, а тады вы, таварышка Каляда, трошкі пачакаеце, мы па адной справе ўмовімся з Міхаілам Палікарпавічам, ды я хочу пагаварыць з вамі.

— Добра, мне пайсці туды?

— Навошта-ж? Сядзіце тут, справы нашы не таемныя.

Пакуль Буднік умаўляўся з прафесарам, Каляда Аксана, былая комсамолка шапятоўскай ячэйкі, а цяпер комуністка, блукала вачыма па велізарнай карце, што вісела ў габінеце Будніка, шукаючы на ёй знаёмыя назвы.

— Вы на тую, на меншую зірніце, — адгадаў яе жаданне Буднік.

Аксана перавяла погляд на другую карту, вісела яна побач, прачытала надпіс, зроблены ўнізе ў кутку, і зноў вярнулася да вялікай. І толькі тады, як спыніўся палец на невялічкім кружочку, дзе было мястэчка Пагулянка, а вочы каля самага пальца разгледзелі ледзь прыкметную, крывую і шырока-разгалінаваную рысу ракі Хвошчаўкі, і накрэсленыя густа адзін на другі няправільнай формы кружочкі азёр, каля якіх, поўкругам рассыпаных ледзь прыкметных рысак, ляжала Яснаўскае балота, толькі тады Аксана перайшла да меншай карты. Тут яна зноў знайшла і раку Хвошчаўку, і возера «Сыты мох», і некалькі меншых азёр, якія былі злучаны з Хвошчаўкай невялічкімі балотнымі рэчкамі. На карце была адзначана і тэрыторыя навукова-даследчай станцыі, і тая частка балота, якая была ўжо асушанай.

Аксана ўявіла месцы, вызначаныя на карце такімі, якімі памятае іх і падумала, што зусім не пазнае іх цяпер. Тады за кароткімі канцамі сенажацей, якімі ўпіралася шапятоўскае поле ў балоты, глухой сцяной зялёнага алешніку, або напалову сухога, нізкарослага касматага хвойніку, пачынаўся балотны лес. Для Аксаны з канцом сенажаці канчалася ў гэтым баку і зямля. Дальш не было ходу.

Можна ісці з Шапятоўкі на поўдзень па шляху да Пагулянкі. Можна вясковай дарогай ісці на захад у Кірпатаўку, а з яе палявымі і лугавымі сцежкамі за рэчку, у Замасточча, Смыкі, Альхоўку, але няма дарог на поўнач і на ўсход. Там канец дарогам. Там яны, ледзь прыкметныя, разбрыліся па полі паміж хутарамі і губяцца каля іх, зарастаючы ўлетку густой сакавітай муравой. Дзесьці за балотамі невядомая чужая воласць, людзей з якой Аксана ніколі не бачыла ў Шапятоўцы, якіх уяўляла зусім іншымі, непадобнымі на сваіх…

З балот ішлі ўвосень на Шапятоўку студзёныя вятры. Зімой адтуль-жа наляталі мяцельныя і самыя марозныя. Увесну плылі вільготныя, густыя туманы і цэлую весну і лета густыя хмары куслівых камароў і машкары. Такімі, па-старому, жылі ў Аксанінай памяці гэныя месцы, хоць думала яна пра іх інакшае.

Калі-б у дні свайго дзяцінства яна аднойчы знайшла рассунутай на бакі сцяну густога балотнага лесу і ўбачыла-б замест яго далёкі, загублены ў туманавай сіняве, небасхіл, яна адчула-б у гэтым бяскрайнасць зямных прастораў. Нешта ад гэтага дзіцячага ўспрыняцця свету жыло і цяпер у яе ўяўленні пра тое, што стала з даўно знаёмымі ёй месцамі, якія яна ўбачыць цераз некалькі дзён. Яе погляд блукае па выведзеных на карце крывых і простых лініях розных форм і велічыні і, карта была каля самага акна, па густых зялёных верхавінах высокіх ліп у гарадскім садзе, што побач з пляцам. За ліпамі нябачна камяніц. Над імі ў глыбокай блакіці павольна праплываюць белыя кавалкі хмар. Аксане здаецца, што за ліпамі няма горада, а пачынаецца поле. Ёй хочацца хутчэй туды. Пра гэта думае яна і не адразу разумее, што гаворыць да яе прафесар. Зразумеўшы, што прафесар развітваецца з ёю, Аксана сарамліва чырванее і вінавата ўсміхаецца.

— Значыць, а сёмай гадзіне мы з вамі ўбачымся?

— Так, так, абавязкова. — Ад карты Аксана пайшла да стала і села ў крэсла. Павел Андрэевіч правёў прафесара да дзвярэй габінета і там развітаўся з ім.

Нездаволены тым, што давядзецца ўсё-ж рабіць даклад на Соўнаркоме і, думаючы, каб як лепш падрыхтавацца да яго, прафесар павольна сыходзіў з лесвіцы.

У адным памяшканні з Советам народнай гаспадаркь змяшчаліся яшчэ страхкаса і наркамат працы. З гэнай прычыны лесвіца заўжды была залюдненай. Тут былі і беспрацоўныя, якія па некалькі месяцаў хадзілі на біржу і, падоўгу не знаходзячы працы, ішлі на скаргу да самога наркома; і жанчыны з дзецьмі, якія прыходзілі сюды прасіць дапамогі; і інваліды розных катэгорый, якія прыходзілі кожны па сваёй патрэбе і са сваёй скаргай. Бедна апранутыя, у парванай, лапленай адзежы; яны таўпіліся на пляцоўках лесвіцы, стаялі, абапёршыся на парэнчы, і сядзелі на вокнах. Адны абыякава, другія з зайздрасцю, асобныя са злосцю, пазіралі яны на прафесара. «Буржуй!» — прафесар прыпомніў першыя месяцы пасля рэволюцыі, калі яму часта даводзілася чуць за сваімі плячыма гэнае слова. Яго кідалі з пагардай і са злосцю. Тады прафесару было цяжка ад крыўды. Цяпер гэнага слова яму ніхто не кідае, але ён пачынае хвалявацца, збіваецца з павольнага спакойнага кроку і спяшаецца як мага хутчэй прайсці лесвіцу, каб абмінуць гэтых людзей.

Непадалёк, акурат па дарозе, кудой прафесару трэба ісці, змяшчаецца сталоўка для беспрацоўных і біржа працы. Каля сталоўкі, удоўж тратуара, чарга па абед. У чарзе найбольш жанчын і падлеткаў.

Цераз некалькі крокаў біржа. Гэта аднапавярховы, даўгі, з невялікімі вокнамі, даўно не фарбаваны будынак. Ён набіты людзьмі. Праз адчыненыя вокны з сярэдзіны біржы чутны крыкі і сярдзітая лаянка. Біржа набіта беспрацоўнымі, якія прышлі на чарговую рэгістрацыю. Усіх, хто прышоў, будынак не змяшчае ў сярэдзіне, і людзі купкамі яшчэ стаяць на тратуары і сядзяць на высокім яго краі, які ў гэтым месцы ўзвышаецца над вулічным брукам ледзь не на поўаршына.

Тут і некалькі былых чырвонаармейцаў, былых сялян, якія не схацелі вярнуцца ў вёску пасля дэмабілізацыі, спадзяючыся знайсці работу ў горадзе. Тут і кваліфікаваныя рабочыя розных прафесій, і людзі, у якіх прафесіі яшчэ няма, для якіх біржа — парог, за якім некалі пачнецца зусім новае. Час ад часу з сярэдзіны біржы, праціскаўшыся праз густы натоўп людзей, выходзіць шчаслівец. У яго, моцна заціснутая ў пальцах рукі, невялікая памерам паперка — пуцёўка на працу. Вышаўшы на ганак, такі спыняецца, каб аддыхацца. На твары ў яго радасная ўсмешка. Ён шырока расхінае падношаны пінжак, які дагэтуль насіў зашпіленым на ўсё гузікі. Ён асцярожна разгортвае атрыманую паперку перад зайздроснымі поглядамі знаёмых і хоць сам добра ведае, што скуразавод знаходзіцца на Пролетарскай вуліцы каля рэчкі, пытаецца ягоны адрас у знаёмых, а пасля, усё яшчэ несучы ў сабе ўсмешку чалавека, абрадванага доўгачаканым, ён па-незвычайнаму шырокімі і крышку развалістымі, спакойнымі крокамі ідзе ад біржы ў цэнтр горада. На скрыжаванні вуліц ён прыпыняецца і павяртае галаву, каб апошні раз зірнуць на памяшканне біржы, а за гэтым знікае ў гарадскіх вуліцах і ўжо больш ніколі не прыходзіць у пашарэлы, даўно не фарбаваны, аднапавярховы будынак.

Так, час ад часу, па-аднаму, беспрацоўныя назаўжды пакідаюць біржу, але на іхнае месца прыходзяць новыя са шматлікіх мястэчак і далёкіх вёсак і становяцца на іхнае месца ў чарзе па працу і садзяцца на іхнае месца на краю тратуара. Маладыя, моцныя людзі стомлены стаяннем у чарзе. Іхнае цела хоча рухаў, рукі тужаць па рабоце.

Велізарная краіна пачынала жыць па-новаму! Шырокая ў сваіх прасторах, яна падымалася ў часе і выпроствалася на ўвесь свой рост. Учарайшым днём было поле, зрытае крывымі лініямі акопаў, загарожанае радамі колля, абблытанага калючым дротам. Акопы засыпалі і зааралі, калючы дрот знялі з гнілога, спарахнелага колля і пачалі абгарожваць ім сады і засеяныя палі. На месцы вогнішч, пакінутых белымі ад былых мястэчак, вёсак і гарадскіх кварталаў, сталі новыя і невялікія драўляныя дамы, і яшчэ нешматлікія прасторныя камяніцы. Над ускраінамі гарадоў, дзе нядаўна яшчэ стаялі разбураныя сцены заводаў і абломленыя коміны фабрык, усё гусцей і гусцей пасцілаўся чорны дым. Усё часцей і часцей трывожылі былы пакой гарадоў фабрычныя сірэны і гудкі паравозаў з нядаўна адноўленых вакзалаў. Сталёвымі шляхамі, працягнутымі ад горада да горада і да шматлікіх меж вялікай краіны, ішлі цягнікі, цяжка нагружаныя хлебам і машынамі, жалезам і вугалем, лесам і каменнем.

Усё гэта ведае прафесар Галынскі, але яму хочацца спрачацца з Паўлам Андрэевічам і адтаго, кідаючы косыя погляды на беспрацоўных, ён іранічна ўсміхаецца, уяўляючы пэрад сабой Паўла Андрэевіча. — «Мы павялічым прасторы сваёй зямлі. На былой балотнай багне вырастуць два з паловай дзесяткі заводаў, вырасце новы соцыялістычны горад». — Прыпамінае ён апошнія словы Паўла Андрэевіча і ўхмылка на ягоным твары робіцца большай. — «Пра дзесяткі заводаў і пра новыя гарады марыце, а галодных людзей, якім няма з чаго жыць, якім няма да чаго прыкласці сваіх здаровых яшчэ рук, гэных людзей вы не заўважаеце і не хочаце заўважаць. А можа вы думаеце перасяліць іх у свой новы соцыялістычны горад? Ха-ха! — прафесар задаволены адтаго, што здолеў знайсці аргументы для спрэчак з Паўлам Андрэевічам. — Ха-ха, спрабуйце, хочаце, каб і я верыў разам з вамі ў гэта?.. Як хочаце, мне ўсёроўна. Я рабіў і раблю сваю справу незалежна ад таго, патрэбна яна вам, ці непатрэбна. — Прафесар паціснуў плячыма. — Думаеце, што не так? Як хочаце думайце, справа ваша».

Заняты гэткімі разважаннямі, уяўляючы, што ён спрачаецца з Паўлам Андрэевічам, прафесар хітравата скептычнай ухмылкай паглядае на прыбраныя вітрыны кааперацыйных крам, паволі праціскаючыся праз цеснату і штурханіну на без меры вузкіх тратуарах, ідзе да гасцініцы, каб адпачыць перад дарогай.

Паседжанне Соўнаркома, на якім слухаліся даклады пра пабудову энерга-хімічнага камбіната на Яснаўскім балоце, адбылося роўна цераз шаснаццаць дзён пасля гэтага.

Машына, на якой прыехалі Павел Андрэевіч і прафесар, з павароту паціху прайшла за высокую загароду трасторнага былога архірэйскага двара і, калі, завярнуўшыся, непрыкметна спынілася непадалёк ад высокага ганка, прафесар, вышаўшы з яе, разгледзеў двухпавярховы былы архірэйскі асабняк. Знадворку быў гэта будынак старога казённага тыпу з нізкаватымі, няўмеру тоўстымі сценамі, якія ўгадваліся па вокнах. Вокны вузкія, хоць і даволі высокія, напомнілі прафесару сваёй формай царкоўныя.

За падвойнымі дзвярыма, за ганкам, сядзеў каля століка міліцыянер. Ён прывітаўся з Паўлам Андрэевічам і папрасіў ісці на другі паверх.

Свой партфель прафесар паклаў на стале побач з месцам, якое абраў сабе Павел Андрэевіч, а сам адышоў да сцяны, каб разгледзець карціны, размешчаныя там. Ідучы да сцяны, прафесар зазірнуў у сад, які пачынаўся адразу за домам у некалькіх метрах ад яго і цягнуўся радамі па схілу ледзь не да самай рэчкі. Нахіл быў круты і прафесар бачыў з акна роўныя верхавіны нізкіх садовых дрэў і над імі, у канцы, рад высокіх ліп, якім дрэвы садовыя былі ў палову росту.

Карціны, размешчаныя па сценах залы паседжанняў, былі сведчаннем барацьбы за Совецкую рэспубліку. Самым крайнім на сцяне, супроць стала прэзідыума, мясціўся вялікі фотаздымак групы дэлегатаў першай партканферэнцыі былых паліткатаржан. Сярод іх прафесар знайшоў і таварыша Андрэя. У чорным паліто і высокай шапцы-кучомцы ён сядзеў сярод іншых, закінуўшы нагу за нагу, прытрымліваючы рукой палу паліто. Ззаду за плячыма групы высілася глухая, з плямамі голай цэглы, дзе адвалілася атынкоўка, сцяна. Побач, каля сцяны, крывое, бязлістае, сукаватае дрэва. Дэлегаты зняліся каля турэмнай сцяны. Адсюль яны пачыналі свой шлях у далёкую заснежаную Сібір, на катаргу, а на дрэве некалі быў павешаны іхны таварыш, партрэт якога прафесар бачыў на сцяне побач з іншымі.

Усхваляваны стаяў прафесар каля здымка і не заўважыў, як падышоў і стаў побач з ім Павел Андрэевіч. Павел Андрэевіч у каторы ўжо раз перачытваў надпіс, зроблены на здымку, але сёння, як ніколі, з вялікай сілай, надпіс абудзіў успаміны. Можа таму, што ўвесь гэны час Павел Андрэевіч выношваў у думках новае, што павінна ўзняцца над балотнай багнай, і цяпэр адчуў нябачаную ніць, якая звязвае гэнае новае з тым былым.

…З двара выехала чатыры фурманкі з багажом, а за імі ў беспарадку даўгой чарадой пайшлі людзі, катаржане. У старых, стаптаных гамашах, некаторыя ў лапцях, некаторыя ў валёнках. У многіх на плячах зношаныя і падраныя турэмныя халаты, у другіх так-сяк пасшываныя кавалкі старых, парыжэлых аўчын, напамінанне пра былыя кажухі.

Людзі, кожны з самім сабой, са сваімі думамі, ідуць павольнай і цяжкай хадой, а ззаду за імі, ляніва ступаючы у снег цяжкімі ботамі, ідзе салдацкі канвой.

Засталася ззаду даўгая вуліца Вусць-Карыйскага паселішча. Ужо завярнулі фурманкі на раку Шылку і пайшлі па ільду. І тады, калі Кара, дзе многімі былі пражыты гады катаргі, засталася ззаду, гэтым захацелася азірнуцца. Фурманкі павольна паўзлі па ільду, а людзі без згавору спыніліся і стаялі так некалькі хвілін, сагнуўшыся ад холаду, хаваючы ў рукавы халатаў, паліто і кажухоў змёрзлыя рукі.

— Бывай, катарга!

Крычыць адзін, але ў кожнага хваравіта крывіцца твар, кожны прыкусвае губы, каб прамаўчаць гэныя кароткія хвіліны. Ззаду гады катаргі. А наперадзе?

Уснежаны халодны прастор будзе сляпіць сваёй бялявасцю стомленыя ад бяссонніц вочы. На ім першы ў дарозе Шылкінскі этап і за ім вымалёўвалася невядомая будучыня вечнага пасялення.

Наперадзе будзе цераз пяць дзён Срэценск. Будзе страшэнная стомленасць, голад і адмарожаныя вушы, шчокі і ногі. Пасля будуць чатыры з паловай месяцы даўгой, цяжкай дарогі да Іркуцка і будзе за Іркуцкам апошняя якуцкая турма. А за ёй адзін са шматлікіх якуцкіх улусаў і ў улусе, далёка ад радзімы, вечнае пасяленне.

На шляху да якуцкай турмы будуць брудныя халодныя этапы, паверкі на марозе, і будуць астрогі: нерчынскі, чыцінскі, верхне-удзінскі і іркуцкі! Перад Іркуцкам — Байкал. Будуць перадвясеннія дні і ў людзей ногі напоўбосыя і адмарожаныя будуць грузнуць у дарозе па тракту, што віецца паўз бераг Байкала, будуць шлёпаць па халоднай вадзе, якая лужынамі стаіць на паверхні ільду.

— Бывай, катарга!

Мароз. Каб нагрэцца, трэба ісці хутчэй. Ісці цяжка. Ногі коўзаюцца ў сухім снезе, цяжка пераступаюць з месца на месца. Сыпучы непрытаптаны снег замінае хадзе. Вакол асляпляюча-чыстая бялявасць. Яна рэжа, стамляе вочы. Адтаго людзі пазіраюць сабе пад ногі і ўслухоўваюцца ў сваю хаду.

Наперадзе скрыпяць палазы фурманак. Угары над заснежанымі бяскрайнымі прасторамі алавяныя хмары. Стомленасць цісне ўніз галаву, прыгінае плечы, прытупляе свядомасць і сцірае вастрыню цяжкога настрою…

— Пазналі? — Голас у Паўла Андрэевіча ціхі, усхваляваны.

— Так, так, пазнаў адразу, — кажа прафесар і дзівіцца на ажыўленыя ўспамінамі вочы Паўла Андрэевіча. — Катарга, дарога на катаргу, — кажа ён. — Гэта тысячы кілометраў пешшу? Я не разумею, як вытрымлівалі чалавечыя ногі. — Прафесар усё яшчэ дзівіцца Паўлу Андрэевічу ў твар. Па ягоных вачах прафесар угадвае ціхую нутраную дрож успамінаў.

— Я і сам цяпер добра не разумею, як у мяне пасля таго асталася такая сіла. Цяпер гэта як-бы сон.

— Цяжкі сон, — кажа прафесар і абодва яны ўсміхаюцца і павяртаюцца, каб пайсці на свае месцы. У гэты час з задрапіраваных дзвярэй, у якія можна прайсці, абмінуўшы край стала прэзідыума, вышла трое чалавек. Адзін з іх падаўся на крок наперад, прывітаўся з Паўлам Андрэевічам, а пасля падаў руку Міхаілу Палікарпавічу.

— Прафесар Галынскі? Імяніннік наш? Ну, давайце, Міхаіл Палікарпавіч, пазнаёмімся бліжэй, мне павіншаваць вас хочацца. — Гаворачы, пазіраў проста ў твар прафесару. — Я вельмі ўважліва прачытаў ваш даклад і, па-праўдзе кажу, рад за вас. Ведаеце, Міхаіл Палікарпавіч, — падаўся бліжэй да стала і паклаў на стол партфель, — вы інтэлігент яшчэ старой закваскі і вы прабачце, калі я скажу што, не зусім прыемнае, на адрас усяе карпарацыі старых інтэлігентаў. Шмат у каго з іх некалі было больш любові да прыгожых слоў аб народзе, чым зараз да прыгожых спраў для яго. І ўсё неяк падазрона паглядаюць яны на нас нібы не вераць, што мы існуем, і не бачаць што рэволюцыя даўно ажыццявіла іхныя ідэалы і пайшла ў сваіх справах значна далей. А некаторыя гэтага спужаліся і чагосьці чакаюць. А варта было-б кінуць такое. Я не кажу пра нягоднікаў, якія шкодзяць нам: тыя ворагі. Авось так званым лайяльным варта было-б смялей за работу брацца, па-сапраўднаму. І я вельмі рад, што вы з намі, вельмі рад. Ды інакш і нельга. Хіба не праўда? а? — ён усміхнуўся, пазіраючы ў твар прафесару і яшчэ раз падаў таму руку. — Вось і згода, а ты, Павел Андрэевіч, — звярнуўся да Будніка, — за сведку будзь.

Тады і Буднік заўсміхаўся і Міхаіл Палікарпавіч адчуў сябе ў гэтай зале зусім сваім чалавекам і з удзячнасцю паціснуў руку старшыні Соўнаркома.

Прафесар упершыню бачыў так блізка гэтага худашчавага чалавека, твар якога сведчыў аб моцнай волі і бязмерна вялікай энергіі, настойлівасці, што бытавалі ў ім. Некалі ён бачыў скульптурны злепак гэтага твара. Часта бачыў яго на партрэтах. Цяпер ён упэўніўся, што ні мастакі, ні скульптар не хлусілі. У сапраўднасці твар быў яшчэ багацейшым у яго рухавасці і ветлівасці, якая час ад часу выглядала з-за суровага аблічча. Гэтага не змаглі перадаць ні мастакі, ні скульптар. Прафесар паглядаў на ягоны твар, звяраючы сваё ўражанне, слухаў як гаворыць гэны чалавек і дзівіўся ўпэўненасці, што гучэла ў ягоных словах. Было нешта агульнае ў гэтым паміж ім і Паўлам Андрэевічам, тое, што прафесар згодзен быў прылічыць да якасцей, уласцівых гэткай катэгорыі людзей. Як і ў словах Паўла Андрэевіча, у словах гэтага чалавека была яшчэ большая сіла сцверджання.

— Пад уплывам вашай запіскі, — сказаў старшыня Соўнаркома, — я зусім стаў падобны да лірычнага паэта.

— Нашаму часу лірызм вельмі патрэбен.

— Правільна. Нам патрэбна ўсё добрае і карыснае. А скажыце, Міхаіл Палікарпавіч, як у вас там жывецца? Можа патрэбы вялікія ў чым маеце? Там у вас багата каштоўнейшага чалавечага матэрыялу. Вы павінны часцей наведваць нас і патрабаваць, калі што трэба, бо, як будзеце маўчаць, мы будзем думаць, што ў вас усё добра.

— Мы гэта ўлічым, — прафесар усміхнуўся, — дзякую.

— Так, абавязкова часцей нам дакучайце. А цяпер будзем пачынаць паседжанне. Ваш даклад другі па парадку, — старшыня Соўнаркома кіўнуў галавою і пайшоў за стол на сваё заўсёдашняе месца.

Ні першага даклада, ні спрэчак, якія разгарнуліся пасля яго, прафесар амаль не чуў. Ён перагортваў старонкі сваіх матэрыялаў, раіўся з Паўлам Андрэевічам, і час ад часу дробнымі, ледзь прыкметнымі літарамі рабіў новыя запісы на старонках свайго даклада. І калі старшыня Соўнаркома назваў яго прозвішча, даючы яму слова для даклада, прафесар некалькі разгубіўся. Гэтая разгубленасць пасілілася, калі ён падняўся з-за стала і пайшоў да трыбуны.

— …Яснаўскае балота разам з блізкімі да яго, складае адзіны масіў у пяцьдзесят сем тысяч трыста гектар. Тыповае верхавое балота, якое па сваіх памерах, магутнасці, канфігурацыі, геаграфічнаму стану і якасці торфу ўяўляе велізарную каштоўнасць. Сярэдняя глыбіня пакладу 3,56 метра. Цеплатворная здольнасць ад трох тысяч шасцісот калорый пры дваццаці пяці процантах вільготнасці да чатырох тысяч ста. Попельнасць у сярэднім два і пяцьдзесят шэсць сотых процанта. Па сярэдняй арыфметычнай мы атрымаем шэсцьдзесят шэсць кілограмаў паветрана-сухога торфу з аднаго кубаметра сырцу, а ўвесь запас паветрана-сухога торфу, які мы атрымаем з балота, складае сто сорак адзін мільён тон…

Пністасць сярэдняя. Першы гарызонт пнёў на глыбіні аднаго метра, другі на глыбіні двух з паловай — трох метраў… Для лясістасці характэрна карлікавая сасна ў дватры метры вышыні. Дзе сушэй, — бярэзнік, на сухадолах і каля азёр — вялікія хвоі, нават годныя для будоўлі…

Пукатая паверхня балота, з нахіламі ад сярэдзіны, якія павялічваюцца з набліжэннем да водапрыймальнікаў, стварае добрыя ўмовы для асушэння яго. Асноўны водапрыймальнік — рака Хвошчаўка, шматлікія прытокі якой забяспечваюць сцяканне балотных вод з усіх бакоў балота…

Прафесар адышоў ад трыбуны да шчыта, на якім мясцілася карта Яснаўскага балотнага масіва. Блукаючы па карце тупым канцом алоўка, паказваючы на ёй і раку, і яе прытокі так, каб іх бачылі прысутныя ў зале, накрэсліваючы поўкруглымі рухамі алоўка ад сярэдзіны напрамкі гарызонтаў, ён бачыў перад вачыма жывыя імшары балот, раскінутыя на дзесяткі кілометраў і спакойна апавядаў пра іх, запамятаўшы на разгубленасць, якая ўпачатку перашкаджала гаварыць.

— …Электрастанцыя магутнасцю ў чатырыста тысяч кіловат, якая ў наступным будзе ўключана ў адзіны энергавузел Саюза. Яна дасць энергію заводам некалькіх гарадоў, сельскай гаспадарцы і электрыфікаваным чыгункам… Брыкетны завод з вырабам двухсот пяцідзесяці тысяч тон брыкету ў год… Завод тарфяных ізаляцыйных пліт з вырабам шасці мільёнаў квадратовых метраў у год… Трыста пятнаццаць тысяч тон коксу… Завод сінтэтычнага каўчука. Папярова-картонная фабрыка… Заводы — смалаперагонны і газавы. Заводы па перапрацоўцы сапрапеляў, пакладамі якіх надзвычайна багаты шматлікія азёры, што знаходзяцца на тэрыторыі Яснаўскага масіву. Яны дадуць тысячы тон маторнага паліва, парафінаў, мецілавага спірытусу, ацэтону, воску… Заводы селікатнай прамысловасці… горад, які паві нен умясціць у сабе дзесяткі тысяч рабочых з іхнымі сем’ямі…

Далёкія балотныя імшары ажываюць ва ўяўленні прафесара. Ён бачыць, як падымаецца з багны затоптаная туды тысячагоддзямі зямля. Амалоджаная, падымае яна бясконцыя свае багацці, і, шчодрая ў сваіх дарунках, перадае іх людзям. Прафесар бачыць гэных людзей. Яны не падобны на тапельца, які некалі на яго вачах кінуўся ў возера. Яны не падобны і на тых, што некалі прыходзілі ў панскі двор прасіць Пілацеева аб сваёй зямлі. Яны іншыя.

Прафесар скончыў і сеў. Некалькі кароткіх адказаў на запытанні. Кароткае паведамленне Паўла Андрэевіча пра арганізацыю падрыхтоўчых работ па будаўніцтву камбіната, а пасля зноў, як і перад паседжаннем, прафесар з цікавасцю сочыць за тварам худашчавага сярэднерослага чалавека. Зараз гаворыць ён. Спакойна, усё з той-жа упэўненасцю ў голасе і з той-жа сілай сцверджання ў словах.

А пазней, седзячы ў аўтамашыне поруч з Паўлам Андрэевічам, прафесар нанава разглядаў і яго. Упершыню за ўвесь час знаёмства знікла насцярожанасць у адносінах да яго, якую заўжды адчуваў, і не было жадання спрачацца. Прафесар нават злавіў сябе на тым, як некалькі разоў ён горача падтрымаў Паўла Андрэевіча ў ягоных меркаваннях, і гэта некалькі здзівіла яго.

ПАДЗЕЯ ТРЭЦЯЯ

Быў самы ранак, час, калі пачынае сыходзіць з зямлі туман і з туману, паступова разгортваючы сваімі промнямі яго заслону, выходзіць сонца. Яно нэ грэе. Цмянае сонцава кола кружыцца за туманавай заслонай над самымі балотамі і вільготнай мякаццю яго сцірае з сябе санлівасць. Туман радзее, а сонцаў круг усё чысцей, усё яскравей і рухавей. Пакуль сонца ў тумане, сабраная ў кроплі раса нерухома трымаецца на мураве, і колер муравы мутнавата-зялёны. У ветры да сонца рухі няўпэўненыя і блытаныя. У птушак галасы нясмелыя, птушкі не спяваюць яшчэ, а як-бы пераклікаюцца адна з другой пасля ночы. Як толькі ўзнімецца ўгору абмытае росамі сонца, а туман пачне аплываць за асмялеўшым ветрам на ўсход, як-бы згаварыўшыся, разам пачнуць свой ранішні спеў птушкі, і густалісты асіннік і бярэзнік заварушацца, гойдаючы тонкімі верхавінамі, падстаўляючы гнуткія свае галіны пад лёгкія і ўчэпістыя птушыныя ногі. Варухнецца мурава пад ветрам і заіскрыцца расой. Залочанымі пырскамі будзе ўзлятаць з-пад ног раса, збітая з муравы, а прымятая нагамі мурава будзе павольна падымацца насустрач сонцу.

Іх трое: Павел Андрэевіч, галоўны інжынер будаўніцтва і прафесар Галынскі. Інжынер час ад часу спыняецца, азіраецца навакол і паказвае, дзе размесцяцца заводы камбіната. Інжынер хваліць мясцовасць.

— Праўда, — кажа ён, — ёсць свая прыгожасць і ў стройнасці заводскіх гмахаў, і ў рухах машын. Яе нават не менш там, чым у прыродзе, але яна іншая і мы пакуль што не ўмеем зрабіць так, каб побач з ёй захаваць і вось гэта. — Ён паказвае на прыазёрны лес.

— Навучыцца гэтаму не так цяжка, — кажа да яго Павел Андрэевіч, і прафесару да злосці хочацца спрачацца з ім.

— Думаеце, што няцяжка? А мне здаецца, што гэта дужа цяжка. У нейкім сэнсе гэта нават цяжэй, чым пабудаваць самы камбінат, чым стварыць новую прыгожасць, пра якую гаворыць інжынер.

— Чаму? — дзівіцца Павел Андрэевіч.

— Хоць-бы таму, што, каб будаваць, зусім не трэба усім рабочым быць інжынерамі і нават кваліфікаванымі будаўнікамі. А каб захаваць гэта, — прафесар паказвае рукой на лес каля возера, — неабходна ўсім, хто будзе жыць тут і хадзіць па гэтых месцах, быць культурнымі. Навучыцца класці з цэглы сцяну лягчэй, чым авалодаць нават самымі пачаткамі культуры.

Прафесару сёння, як ніколі, хочацца спрачацца з Паўлам Андрэевічам. Ён злуе і ад гэтага адыходзіць троху ў бок, за інжынера, каб не ісці поруч з Буднікам. Асобна ідзе ён і тады, калі ўвайшлі ў асіннік. Інжынер тады пайшоў следам Паўла Андрэевіча, а прафесар адзінцом збоку. Густы асіннік перашкаджае ісці. Ён расхінае галлё, каб прайсці. Часта згінаецца, часта павяртаецца бокам, на твар чапляецца павуцінне. З лісцяў ападае на яго раса, але ён ідзе так адзінцом аж да самага возера.

Возера яшчэ ў цяньку. Сонцам асветлены толькі напалову лес на супроцьлеглым беразе, ды верхавінне асінніку. Ля возера густая і высокая трава. Ад расы мокнуць боты і штаны.

— Велізарнае возера, — кажа інжынер. — І якая тут цішыня. Лес той, — інжынер паказвае рукой на высокія алешыны на супроцьлеглым беразе, — далёка цягнецца? Які там прыгожы бераг!

Прафесар даўно пазірае на той бок возера. Ён бачыць высокі абрывісты бераг і ў ім вузкую сцежку да самай вады. Сцежка, як-бы вырытая. Па абодва бакі яе алешыны і густыя кусты. Угары густое галлё алешын і сцежка цямнее чорнай плямінай тунеля, прарытага ў зелені лісця.

— Тут надзвычай прыгожая мясцовасць, гаворыць і Павел Андрэевіч. Мы захаваем: лес каля возера не кранутым. Возера будзе месцам здаровага адпачынку. — І запознена адказвае інжынеру. — А лес цягнецца вельмі далёка.

— І якое багацце колераў і фарб! — дзівіцца інжынер. — А там зялёны тунель. Тудой, напэўне, некалі прыходзілі да возера піць ваду мядзведзі і ласі.

— А цяпер ходзяць звычайныя сялянскія каровы, — перабівае яго прафесар.

— Гэта, напэўне, так, — згаджаецца інжынер і, не разумеючы прычыны прафесаравай раздражненасці, нейкі час здзіўлена пазірае на яго. Украдкай паглядае на яго і Павел Андрэевіч і злёгку ўсміхаецца. Прафесар угадвае гэную ўсмешку і яшчэ больш злуе.

— Некалі людзі не заўважалі прыгожасцей, прыроды. — Словы гэныя вымаўляе паціху, як-бы гаворыць іх самому сабе. — Кавалак хлеба чалавеку даводзілася вырываць у яе з зубоў. Прырода помсцілася. Яна была страшнай для нашых даўніх продкаў, а не прыгожай. Вы не ведаеце падання аб гэтым возеры, якое жыве ў народзе? Яно сведчыць, пра тое, што я кажу. У тую пару ў чалавека не было разладу з самім сабой. Цэльнасць, адзінства натур было вялікае. Не было канфлікта ў сабе. Канфлікт быў з прыродай, з яе стыхіямі, супроць якіх чалавек меў усяго сябе. А ў наш век трагедыя чалавека ў ім самім, у канфлікце з самім сабой.

— Наш век знішчыць гэны канфлікт.

— Пакуль што атрымліваецца акурат наадварот. Рэволюцыя абвастрыла яго, а не змякчыла.

— І ўсё-такі, Міхаіл Палікарпавіч, наш час створыць чалавека цэльнай натуры. Гэта будзе незвычайна багатая натура і цэльная. Такія людзі ўжо ёсць і сёння.

— Адзінкі такіх былі заўжды.

— Сёння гэта ўжо не адзінкі, а нешта большае.

— Быў-бы вельмі рад, калі-б гэта было так.

— А яно так і ёсць, Міхаіл Палікарпавіч. Вы ў сваіх вывадах грунтуецеся на нагляданнях за інтэлігенцыяй, у адносінах да якой вашы вывады ў значнай долі правільныя, але сёння грунтавацца толькі на гэтых нагляданнях нельга, каб рабіць вывады для больш шырокага кругу людзей.

— Прабачце, Павел Андрэевіч, — прафесар спрабуе іранічна ўсміхнуцца. — Я запамятаў, што на сёнешні дзень інтэлігенцыя перастала быць мернікам чаго-б там ні было. Я часта мыслю па аналогіі з былым, калі інтэлігенцыя азначала напрамак грамадскай думкі, густаў, калі можна было сказаць, што інтэлігенцыя гэта вось грамадства.

— Гэтага ніколі не было, Міхаіл Палікарпавіч. Інтэлігенцыя ніколі не была нечым цэльным.

інжынер нейкі час моўчкі слухае спрэчкі Паўла Андрэевіча з прафесарам, а пасля і сам увязваецца ў іх і то згаджаецца з прафесарам, то спрачаецца і з ім і з Паўлам Андрэевічам.

Сонечныя промні дасяглі азёрнага берагу, спаўзлі з яго ў ваду і пачалі расплывацца па ёй, усцілаючы неспакойнымі бляскамі паверхню возера, над якой падымалася пара.

Паўз бераг возера яны дайшлі да месца, дзе недаўгім рукавом возера злучаецца з Хвошчаўкай, і пайшлі далей да рэчкі і паўз рэчку да чыгуначнага маста.

— Горад будзе тут, — Павел Андрэевіч паказвае рукой за рэчку. — Здаровае, высокае месца. Значную частку лесу можна будзе не кранаць. — Ён павяртае твар да лёсу і за ім павяртае туды твар і Міхаіл Палікарпавіч.

Спрэчкі іхныя абарваліся яшчэ па дарозе да маста і цяпер Міхаіл Палікарпавіч маўчыць. Ён ведае, што цераз нейкі час Павел Андрэевіч прыедзе сюды назаўжды. Ім рабіць адну справу. Давядзецца часта быць разам і разам вырашаць вельмі важныя пытанні. Як-жа складуцца іхныя адносіны ў далейшым? Сёння ў спрэчках з Паўлам Андрэевічам ён залішне гарачыўся. Гэтага не трэба, гэта зусім лішняе. Трэба быць спакойным. Урэшце, яму якая-ж справа да Паўла Андрэевіча? З чым можна будзе, — згодзіцца, а з чым нельга — не згодзіцца, не прыме таго і ўсё. Ніякіх спрэчак не трэба.

Так думае Міхаіл Палікарпавіч і сочыць поглядам за гелянінам, які ідзе з лесу па вузкакалейцы. Яму здалося, нібы ў селяніна левая рука абвісла збоку, як нежывая, і ён прыглядаецца да рукі. Селянін ідзе, не спяшаючыся, і хутка прафесар здагадваецца, што ў яго левай рукі зусім няма, што левы рукаў світкі пусты. Пад шэрай, выліняўшай і парыжэлай світай у селяніна белая, з свайго палатна, кашуля. Па кашулі падпяразаны пояс. Пачосныя штаны ўнізе падвязаны аборачкамі, каб не матляліся. Ногі босыя.

З балота да рэчкі ідзе поезд. Поезд здалёку дае папераджальны свісток і ўсе трое сходзяць з маста насустрач селяніну. Калі поезд абмінае іх, спыняецца і селянін, і, як і яны, пазірае на рэйкі, па якіх коцяцца даўгой паскай вагончыкі, гружаныя торфам.

Калі поезд праехаў мост, селянін паімкнуўся быў ісці, але Павел Андрэевіч прывітаўся з ім і запытаў, скуль ён.

— Я шапятоўскі.

— А як ваша прозвішча?

— Каляда. Сузон Каляда. — І селянін пазірае ў твар Паўлу Андрэевічу.

— Сузон Каляда? Я памятаю вас. Непадалёк ад школы жылі?

— Ага, — селянін зусім здзіўлены і прыглядаецца да Паўла Андрэевіча, каб пазнаць яго. Ён нават на крок падаецца наперад, каб уважлівей прыгледзецца да чалавека, які яго ведае.

— А памятаеце, пытае Павел Андрэевіч, — двое вашых у Сібір ездзілі, як яны?

Селянін не спяшаецца адказаць, ён ведае, пра каго пытаюць, і пачынае аб нечым дагадвацца.

— А няўжо-ж гэта вы? — сёлянін падаецца яшчэ бліжэй да Паўла Андрэевіча.

— Я.

— Таварыш Буднік?

Цяпер зусім здзіўленымі стаяць і інжынер, і Міхаія Палікарпавіч, якія ўпершыню пачулі гэта прозвішча Паўла Андрэевіча.

Селянін, міргаючы вачыма, працягвае Паўлу Андрэевічу руку.

— Дык-жа добрага дня вам. Як-жа гэта вы да нас патрапілі? Ага! — Ён прыпамінае пытанне Паўла Андрэевіча. — Жывы і Тарэнта Шкробат, і Мікода Жук. Гэта вось, — селянін паказаў рукою за рэчку ў напрамку былога панскага двара, — акурат тарэнтаў хутар.

Павел Андрэевіч запрапанаваў сваім спадарожнікам пайсці на хутар. — Я некалі ў гэных месцах жыў, — кажа ён, — і шмат каго ведаю з тутэйшых сялян. Вось яго, Шкробата гэтага самага, добра ведаю і яшчэ некаторых. Калі не пярэчыце, я дужа хацеў-бы пайсці на гэны хутар. У яго знойдзецца паснедаць?

А то чаму-ж не? Жыве ён цяпер добра, лепш за ўсіх нас. Некалі мы як-бы роўныя былі, — кажа селянін з крыўдай у голасе, — а цяпер няроўна жывем.

— Зойдзем на хутар? — пытае Павел Андрэевіч у прафесара, — вы не пярэчыце, Міхаіл Палікарпавіч?

— Давайце, давайце, я ў ахвоту вып’ю малака, калі яно знойдзецца.

— Чаму-ж не знойдзецца, грамадзянін? Малака ў яго хоць заліся. Гэта, калі-б да мяне вы, скажам, прышлі, то ўжо за малако прабачылі-б, няма яго ў мяне, а ў Тарэнты і малако знойдзецца, і да малака што-ні-што знойдзецца.

У голасе селяніна Павел Андрэевіч угадвае крыўду, якую ён наўмысля як-бы выказвае, каб яе пачулі. Па дарозе селянін паказаў пусты левы рукаў.

— ’Шчэ на старой вайне страціў, — сказаў ён, — а цяпер цераз яе пакутую ўсё жыццё. Скажам, зямлю і я атрымаў, як і іншыя, але які-ж я на той зямлі работнік з адной рукой? Палавіны мяне няма. — Селянін выставіў здаровую руку наперад. — Каля зямлі хадзіць адной рукі мала. Тарэнта вось некалі таксама нічога не меў, але ўстаў на ногі, а ў мяне ва ўсім няўпраўка. Я і на хутар свой ніяк вось не перабяруся, усё на старым дварэ сяджу. І не тое, каб я не хацеў перабірацца, на чужым мне сядзець несалодка, але куды-ж я тую парахню перакідаць буду? Я таму і хадайнічаў, каб хоць два гады яшчэ пажыць на месцы, можа-б хату якую паставіў сабе.

Селянін спадзяецца, што Буднік зможа яму пасабіць у нечым і таму падрабязна апавядае пра сябе, спяшаючыся сказаць усё, баючыся, каб хаця што не засталося нявыказаным.

Ён ідзе побач з Паўлам Андрэевічам аж да самага тарэнтавага двара. Двор тарэнтаў абгарожаны частаколам. З-за частаколу хата двума вокнамі пазірае на паўднёвы ўсход, двума — на паўднёвы захад. З хаты Тарэнта бачыць увесь свой хутар, кожнага чалавека, які забрыдзе на яго зямлю. І на гэны раз ён даўно змеціў чатырох чалавек, што ішлі па сцежцы ад рэчкі. Ён пазнаў Сузона і пачаў прыглядацца, хто з ім яшчэ. Нікога акрамя Сузона не пазнаў, калі чацвёра падышлі і да самага двара. Сузон адчыніў фортку і даў чужым людзям раней зайсці ў двор, а пасля ўжо сам зайшоў і ўсміхнуўся да Тарэнты, які збянтэжыўся, падаўся насустрач прышоўшым.

— Нябось, не пазнаеш? — Сузон спыніўся перад Тарэнтам з хітраватай усмешкай. — Дзе табе пазнаць. Як разбагацеў, то цяпер ён не пра тое думае, — кажа Сузон да Паўла Андрэевіча.

— А-такі і не пазнаю, мусіць, — Тарэнта падае руку Паўлу Андрэевічу, пасля інжынеру і прафёсару. — Можа калі дзе і бачыліся, ці мала людзей было ў акопах? Я-ж пяць гадоў ваяваў. — Ён прыжмурвае вока, ад чаго правая шчака падцягваецца ўгару, і на твар з кутка, паміж прыўзнятым правым вусам і барадой, выпаўзае хітраватая ўсмешка.

— Разбагацеў, на старое запамятаў, — жартуе Сузон. — Запамятаў, як некалі на маім дварэ збіраліся?

— Нічога я не запамятаў. — Тарэнта пазірае, як і раней Сузон, здзіўлена і проста ў твар Паўлу Андрэевічу. Павел Андрэевіч маўчыць і ўсміхаецца. — Хіба-ж настаўнік наш?

— Вот жа-ж — настаўнік, а ты і не пазнаў. Мала цябе відаць настаўляў таварыш Буднік, — зноў жартуе Сузон і задаволена ўсміхаецца. У ягоным голасе адчуваецца і злосць. Тарэнта гэтак-жа, як і раней у лесе Сузон, яшчэ раз падае Паўлу Андрэевічу руку.

— Глядзі ты! А я ніколі не пазнаў-бы, калі-б адзін на адзін сустрэліся. — Ён уважліва ўглядаецца ў буднікаў твар. — Дзе там! Ніколі не пазнаў-бы, ні за што!

Абрадваны такім спатканнем, Тарэнта кінуўся да хатняга ганка і адчыніў дзверы. Заходзьце-ж, гэта-ж такія госці! Мы з таварышам Буднікам, — звяртаецца ён да прафесара і інжынера, — некалі яшчэ зналіся, як ён у нас дзяцей вучыў. Нас таварыш Буднік рэволюцыі навучаў тады.

— А таварыш Тарэнта ніяк мяне слухаць не хацеў, усё справядлівасці шукаў.

— Да яно шукаў, аж пакуль у астрог трапіў. І вы-ж, здаецца, некуды трапілі тады?

— Я трошку далей, чым у астрог. Я ў Сібір схадзіў.

— Такі, значыць, былі на катарзе?

Гаворачы, Тарэнта завёў гасцей на чыстую палову хаты і запрасіў іх сесці. У хату ўвайшла гаспадыня, павіталася з незнаёмымі людзьмі, пакланіўшыся ім, і рушніком, які трымала ў руцэ, сцерла з услончыкаў пыл.

— Сядайце, — запрапанавала яна. — Сядай і ты, Сузон, чаго-ж стаіш? — Мятнула яшчэ рушніком па стале і вышла. Следам за ёй вышаў і сам Тарэнта.

Прафесар, як слухаў гутарку Паўла Андрэевіча з Тарэнтам, прыпомніў, што некалі, ад’язджаючы з гасцявання ў Пілацеевых, ён нагнаў сялян, якіх гналі стражнікі ў астрог, а за гэтым прыпомніў і народнага вучыцеля, з якім некалі пазнаёміўся быў у гэных месцах. Прыпомніўшы, зірнуў на Паўла Андрэевіча, падумаў, што часта-ж бачыў яго і не пазнаў. Няўжо-ж гэта ён той самы?

Прафесар уважліва разглядае Паўла Андрэевіча. Павел Андрэевіч адгадвае ягоны погляд і ўсміхаецца.

— Мы і з Міхаілам Палікарпавічам вельмі даўнія знаёмыя, толькі Міхаіл Палікарпавіч мяне не памятае, бясспрэчна, — гаворыць Буднік, звяртаючыся хутчэй да інжынера, чым да прафесара.

— Вось як? — дзівіцца інжынер.

— Так, так. І я ніколі не падумаў-бы, што гэта былі вы. Мы ўсяго-ж два разы бачыліся, здаецца. І ў такіх умовах.

— У гэтым няма нічога дзіўнага, што вы, Міхаіл Палікарпавіч, не пазналі мяне. У нашай гаворцы не было, паколькі я памятаю, нічога такога, што магло-б навесці вас на здагадку.

— А ўсё-ж гэта надзвычай дзіўна. — Міхаіл Палікарпавіч варухнуў плячыма. — Я так часта бачыў вас за апошнія гады і ні разу нават не падумаў, што той народны вучыцель і вы — гэта адна і тая-ж асоба. Таго я памятаў і нават цяпер уяўляю, як другога чалавека. Хоць, безумоўна, — прафесар угледзеўся ў твар Паўла Андрэевіча, — у вас багата падабенства з вобразам настаўніка, якім ён застаўся ў маім уяўленні. Так, так. Бясспрэчна, вельмі багата падабенства, я цяпер гэта зусім добра бачу.

У хату зайшоў гаспадар. Ён прынёс з сабою яшчэ адзін услончык і паставіў яго да стала. Сам не сеў. Сам стаў каля гасцей так, каб быць трошку ў баку ад іх.

— Мая гаспадыня што-ні-што згатуе зараз, перакусіце. Гэта-ж такая сустрэча! Вы толькі падумайце! — Тарэнта нахіліўся да прафесара. — Чалавек вучыў нас, як жыць на свеце, цераз нас на катаргу трапіў. Вось цяпер, таварыш Буднік, і дзівіся, што з чаго вышла. Словы вашыя так сабе не прапалі. Тады, вядома, можа я, або другі хто і не ўсё, як след разумелі. Як вы кажаце, я ўсё справядлівасці шукаў, але пасля я тое кінуў, зразумеў, што праўда, яна ў кулаках, а не ў паясніцы. Пасля астрога я ні перад кім паясніцы не гнуў больш. А яшчэ, каб-жа чалавек ведаў тады, што так вось будзе! — Тарэнта развінутымі рукамі паказаў наўкола сябе. — Я-ж чалавекам стаў! — Зноў нахіліўся спачатку да прафесара, пасля да інжынера. — Вы падумайце толькі: загону зямлі ў мяне не было за старым часам, а цяпер вунь што маю. Падаўся тварам да акна і зірнуў за акно ў поле. — Цяпер не горш ад іншых жыву. І не толькі я, а яшчэ і сын. Цяпер ён, сын мой, інжынерам на электрастанцыі ў нас, а тады па сваёй ахвоце ў шаснаццаць год на фронт пайшоў.

— Не каешся, што некалі мяне слухаў? — запытаў Павел Андрэевіч.

— Чаго-ж бо мне каяцца? Ці-ж-бы я, скажам, што-небудзь меў такое, каб не рэволюцыя? — Гаспадар азірнуўся па хату, на прыгожа засланы ложак і на сіні высокі сундук, які стаяў побач з ложкам каля сцяны. — Мне грэх было-б каяцца.

— Каяцца табе такі няма чаго, — сказаў Сузон.

— Ды няма, — лішні раз згадзіўся Тарэнта.

— Ну, а дзядзька Сузон як-жа жыве? Іншыя як?

— З іншых, каго вы ведалі, яшчэ Мікода Жук хіба. Ён таксама сярэдне жыве, трошку можа і горш за мяне.

— Каб-жа толькі трошку, — не згадзіўся Сузон.

— І не на багата-ж бядней ён ад мяне. А Сузон беднавата-такі жыве, нешта яму не шанцуе ў жыцці.

— Каб-жа мне дзве рукі, ды тваё здароўе, то можа і пашанцавала-б.

— Я супроць таго нічога не скажу. З адной рукой дужа не наробіш. І не пашкодзіла-б, таварыш Буднік, каб улада яму пасабіла неяк. — Тарэнта паказаў на Сузона, які адзінцом сядзеў на ўслончыку каля сцяны. — Чалавек б’ецца колькі, а на ногі ўсё ніяк не стане.

— Улада можа і пасобіць, — сказаў Буднік, але і вы-ж, як старыя дружбакі, тым-сім пасабіць маглі-б.

— Чым-жа мы яму пасобім? Ды нам і няма калі, сваёй работы не перарабіць.

— Ён пасобіць! — Сузон махнуў безнадзейна рукой. — Ён, як разбагацее яшчэ больш, зусім мяне не пазнае, не тое, каб яшчэ пасабіць.

— Ты, Сузон, лішняе гаворыш, — адказаў Тарэнта спакойна, але кінуў на Сузона зласлівы погляд. — Гонару ў мяне няма такога, каб людзей не пазнаваць, а што я добра жыву, на тое і рэволюцыя была, на тое і час наш прышоў. Не з чужога жыву, з свайго.

— А для мяне, па-твойму, рэволюцыі не было, што я так вось?

— Была і для цябе, ды ўжо я ў тым ніяк не вінен, што жыццё тваё не ладзіцца.

— Цябе я і не вінавачу, а толькі сказаць хочу, што, як разбагацеў ты, то нос задзіраць стаў, на дружбу запамятаць можаш.

Бачачы, што спрэчкі гатовы перайсці хоць і ў схаваную, але ў сварку, Павел Андрэевіч парашыў перабіць іх. Пасабіла гэтаму і гаспадыня, як прынесла снеданне. Яешня з салам, тонка парэзаны, скібачкамі цераз усю куліду, свежы хлеб і ў шырокім гліняным гладышку малако, усё гэта яна паставіла на стол, пасля падала відэльцы і шклянкі і запрапанавала гасцям сесці да стала.

— Садзі-ж гасцей, чаго-ж ты стаіш, — звярнулася яна да мужа. І адразу падняўся з месца Павел Андрэевіч і пайшоў да стала. Панёс за сабою і ўслончык. Як сеў, перш за ўсё хлеба адламаў сабе і паспытаў яго.

— Хлеб вельмі смачны, — сказаў ён. — У гаспадыні рукі, відаць, залатыя.

— Дзе ўжо там залатыя, — засаромілася жанчына. Высокая, яна адышла да грубкі і стала там, хаваючы рукі пад фартух. — І хлеб так сабе, вы ўжо наўмысля яго хваліце. Добра, што хоць такі ёсць.

— Ды добра, некалі-ж зусім яго не было. — Гаспадар уздыхнуў. — Некалі я і думаць баяўся, што як людзі, жыць буду. У Сібір ездзіў долі шукаць, на край свету, аж яна, доля тая, пад бокам у мяне ляжала. — Гаспадар і сам падаўся да стала. — Вось таварыш Буднік нас і навучаў, як тую долю ўзяць. Цяпер я ўсім гэта кажу, а тады часцяком і не верыў, не хацеў слухаць.

— Я хутка зусім сюды да вас прыеду, — сказаў Павел Андрэевіч, — от тады зноў разам, толькі ўжо не шукаць будзем долю, а рабіць будзем яе. Тады мы і зробім справу, добрую справу. Створым у вас арцель, ды такую, каб яна на ўсю рэспубліку прыкладам была. Людзям трэба паказаць, як жыць. Адзінцом сядзець у сваім дварэ — гэта яшчэ не ўсё жыццё, далёка не ўсё. Ці, можа, ты, Тарэнта, зноў будзеш баяцца слухацца маіх слоў? — Павел Андрэевіч зірнуў Тарэнту ў твар.

— Баяцца я не буду, а падумаць — падумаю над гэтым.

— Падумаць варта.

— Ён падумае і ў арцель не пойдзе.

— А ты, Сузон — гаспадар кінуў на яго злосны погляд, — лепш сядзь да стала, паснедай. Куды трэба было, я раней за цябе ішоў, не чакаў, покуль ты мне пра тое скажаш.

— А ў арцель вось і не пойдзеш.

— Гэта, як я захочу, так і зраблю, воля мая будзе. А тымчасам сунься да стала, снедай.

— За снеданне дзякую, я дома снедаў.

Сузон снедаць не стаў і, укрыўдаваўшы на яго, не стаў снедаць і сам гаспадар. Як і Сузон, ён адсунуўся далей ад стала і маўчаў, нерваваўся. Правая шчака, падцягнутая вузялком да вока, цяжка ўздрыгвала, паказваючы на ягоную ўсхваляванасць. З Сузонам у яго даўно такія спрэчкі і пачынае іх заўжды Сузон. Ён як-бы папракае Тарэнту за тое, што той жыве лепш, чым ён. Звычайна Тарэнта не надае папрокам вялікага значэння. Але Сузон не ўтрымаўся ад іх і пры чужых людзях, ды яшчэ пры чалавеку, які ведае абодвух іх здаўна, калі акурат Тарэнта горш жыў і калі яны заўжды былі ў адной хэўры. Думае Тарэнта, што зрабіў гэта Сузон наўмысля і з зайздрасці да яго. Ад гэтага: злуе яшчэ больш і, памаўчаўшы, гаворыць:

— Не разумею я, Сузон, чаго ты ад мяне хочаш. Заўжды ты чэпішся да мяне, нібы я вінен у тым, што і жыць табе цяжка, што і рукі ў цябе няма. Я гэта пры старонніх людзях кажу. Жылі мы з табой у адно і за адно ішлі. Пакутваў я за ўсё больш, чым ты, тваёй долі ад цябе не адабраў, жыву, як сам умею. Чаго-ж ты?

— А нічога я і не хочу ад цябе, па мне жыві, як хочаш. Я пайду, — кажа Сузон, падымаючыся з услона. — Мне трэба яшчэ на пільню схадзіць. — Ён моўчкі падае руку Міхаілу Палікарпавічу, пасля інжынеру і, урэшце, Будніку. — Вас я хацеў-бы папрасіць, таварыш Буднік, каб пасабілі мне, каб не перабірацца мне пакуль што на хутар.

— А ты і не перабірайся. Я пра арцель сур’ёзна гавару: прыеду і пасаблю вам арганізавацца. Тады і ніякай патрэбы пераязджаць на хутар не будзе.

— Але-ж да таго яны мяне сілай адтуль выкінуць. Я на давыдзюковай зямлі сяджу, а ён першы ў нас багатыр, у яго сіла, ён мяне выцісне.

— Не выцісне. Як зробім арцель, яго адтуль выціснем, а цябе ён не выцісне, гэтага ты не бойся.

— Ну, то дзякую, калі так. Я пайду ўжо. — І Сузон моўчкі падаў руку гаспадару.

— Перакусіў бы чаго, — запрапанаваў гаспадар.

— Ці я ў госці прышоў, што буду перакусваць?

— Ат! Злуеш ты няма-ведама чаго.

— Я і не злую, чаго мне на цябе злаваць? — падышоў да гаспадыні — яна стаяла каля грубкі — і развітаўся з ёю.

— Нешта, мусіць, ёсць паміж вамі? — запытаў Павел Андрэевіч, калі Сузон пайшоў з хаты.

— Што-ж паміж намі будзе. Я яго не чапаю, да мяне яму мець няма чаго.

— А чаго-ж ён, сапраўды, так трымае сябе з вамі? — запытаў Міхаіл Палікарпавіч.

— Хто яго ведае: можа зайздросна чалавеку, што я жыву не так, як ён, можа іншае што, толькі ён заўжды ўпікае мяне, вяжацца ў сварку.

Гаспадар узяў гладыш і паналіваў у шклянкі малака. — Запівайце малачком.

— Індывідуалізм заядае, — заўважыў інжынер. — Селянін, як ніхто, індывідуаліст, а індывідуалізм сялянскі — сіла, вялікая яшчэ сіла.

— Калектыўнае гаспадаранне ў арцелі прытупіць пачуццё індывідуалізма.

— Я баюся, што індывідуалізм перашкодзіць стварэнню самой калектыўнай гаспадаркі.

— З такімі ў арцелі не ўжывешся, — сказаў гаспадар пра Сузона.

— Ну, а вы, самі вы пайшлі-б у арцель? — інжынер уставіўся ў тарэнтаў твар.

— Хто-ж яго ведае, — Тарэнта зірнуў на інжынера, пасля на Паўла Андрэевіча і ўхіліўся ад адказу на запытанне.

— Пойдзеш, ці не пойдзеш, гэтага так лёгка не скажаш, над гэтым падумаць трэба, як яно і што там будзе, хто ў тую арцель збярэцца. — Гаспадар зірнуў на Паўла Андрэевіча. — Агулам-жа хто яго там ведае. Як па мне, то я мог-бы жыць яшчэ і без арцелі пакуль што, а там пабачу, як прыедзе таварыш Буднік.

— Арцель зробім, дзядзька Тарэнта, добрую арцель зробім. Тады ў вас і сваркі з Сузонам ніякай не будзе.

— Я не супроць таго. Калі да толку — яно ўсё можна зрабіць, чаму-ж не, абы гэта жыцця не псавала.

Госці палілі малака і падняліся ісці. З гаспадарамі развіталіся ў хаце, але і сам Тарэнта, і жонка вышлі на двор следам за гасцямі і правялі іх аж за фортку і там Тарэнта яшчэ раз падаў усім руку на развітанне.

— Як будзеце тут, таварыш Буднік, прыходзьце. І вы прыходзьце, звярнуўся ён да інжынера і да Міхаіла Палікарпавіча. — Мы заўжды будзем рады такім гасцям.

— А ўжо-ж абавязкова прыходзьце. — Гаспадыня кіўнула галавой. Яна стаяла каля форткі, як і ў хаце, трымаючы рукі схаванымі пад фартухом.

Ішлі на былы панскі двор, дзе чакала аўтамашына.

— Гісторыя гэнага селяніна вельмі цікавая, — сказаў Павел Андрэевіч, павяртаючы галаву да шкробатавай хаты. — І, ведаеце, Міхаіл Палікарпавіч, я хочу прызнацца, што ўвесь час я сачыў як за вашым лёсам, так і за лёсам гэнага селяніна. Нешта, прабачце, агульнае між вамі было, што мяне надзвычай цікавіла.

— Але навошта-ж я быў патрэбен вам? — здзівіўся прафесар.

— Я быў зацікаўлен у тым, каб вы засталіся на баку рэволюцыі.

— І таму вы ніводнага разу не сказалі мне хто вы, што мы даўно знаёмыя з вамі?

Я лічыў, што не павінен вам перашкаджаць самім прадумаць усё, чым вы жылі. Напомніць аб сабе, значыла напомніць вам пра што-ні-што, у чым вы цяжка расчараваліся. Ведаючы вашу натуру, я не хацеў уразіць таго, што загойвалася.

— Я нічога не разумею. — Прафесар не ведаў, як зразумець Паўла Андрэевіча. Ён патрэбен быў ім, хацелася, каб ён застаўся на баку рэволюцыі? Але ён-жа не збіраўся быць супроць яе. Можа баяліся гэтага? Тады дарэмна ўсё гэта, і не варта было хавацца столькі часу. І гэта несумленна. Гэта значыць, — яму не зусім верылі, а можа і ў чым-небудзь западозрылі, а пасля вывучалі ягоныя настроі і паводзіны? Пэўне, наўмысля для гэтага заводзілі з ім і гутаркі на тэмы, якія для яго былі спрэчнымі? Хоць ён і сам звычайна і зусім свядома пачынаў спрэчкі, нават часта проста для саміх спрэчак. Але чаму-ж Павел Андрэевіч ні разу не спыніў яго ў спрэчках? Пэўне хацеў, каб ён выказаўся да канца, каб ведаць усё, што ён думае?

Міхаіл Палікарпавіч ідзе моўчкі і здзіўлена паводзіць плячыма. Ён не ведае, як вытлумачыць паводзіны Паўла Ачдрэевіча. Тое, што ён у працягу двух з лішнім гадоў, часта сустракаючыся з ім, ніводнага разу не падаў поваду думаць, што ён ведае прафесара. А можа Павел Андрэевіч сапраўды ведаў, як хацелася яму вызваліцца ад старога і з гэнай прычыны не прызнаваўся, каб гэтым не прыпамінаць яму, што некалі вясковы настаўнік з правінцыі выказваў больш гістарычнага прадбачання, чым ён, прафесар сталіцы? Тады гэта праява незвычайна глыбокай чуласці і вялікай увагі. У прафесара багата агульнага ў поглядах з селянінам, які спадзяваўся на праўду? Можа быць. Прафесар вялікія надзеі ўскладаў на так званую сапраўдную дэмакратыю. Можа быць нешта агульнае паміж першым і другім і ёсць. Прафесар прыпамінае свае тагочасныя гутаркі з вясковым настаўнікам пра сялянства і дэмакратыю. Калі-б Павел Андрэевіч прыпомніў яму тыя гутаркі, прафесар пачырванеў-бы ад сораму, што не ўмеў у сваё разуменне дэмакратыі ўкласці канкрэтнага зместу. З боку Паўла Андрэевіча вельмі тактоўна, што ён не прыпамінае гутарак. Прафесар удзячан яму за гэта, хоць гэта некалькі і крыўдзіць яго, бо, значыць, Павел Андрэевіч ставіцца да яго, як да слабейшага, як ставяцца старэйшыя да дзяцей, калі не хочуць прыпамінаць дзецям іхных нядобрых учынкаў.

— Дзіўна! — кажа прафесар. — Я шмат чаго не разумею ў нашых адносінах з вамі, Павел Андрэевіч. Тое, што я сёння праведаў, мяне вельмі здзівіла.

— А вы, Міхаіл Палікарпавіч, не надавайце ўсяму гэтаму ніякога асаблівага значэння. Усё гэта дужа проста.

Машына стаяла на былым панскім дварэ. Шофер сядзеў на ўслоне на верандзе і піў малако, прынесенае жанчынай. Жанчына стаяла побач, прытрымліваючы за вушка гарлачык, пастаўлены на ўслон. Каля машыны таўпіліся дзеці. Яны абмацвалі машыну рукамі, спрабавалі пальцамі шыны каткоў, гладзілі далонямі бліскучыя чорныя крыллі над каткамі і заглядалі ў сярэдзіну машыны. Змеціўшы незнаёмых людзей, дзеці адышлі ад машыны ў бок.

У машыне Павел Андрэевіч сеў побач з шоферам, а Міхаіл Палікарпавіч з інжынерам. Інжынер ад гарачыні і ад хадзьбы стаміўся, сядзеў, адкінуўшыся плячыма да сценкі, і маўчаў, слухаючы, як Павел Андрэевіч апавядае пра былога дэпутата Дзяржаўнай думы Пілацеева. Міхаіл Палікарпавіч, услухоўваючыся ў ягоныя словы, чакае, што вось-вось Павел Андрэевіч возьме і скажа пра свае тагочасныя сустрэчы з ім. Ёй не хоча гэтага. Цяпер ён так і разумее, што Павел Андрэевіч ставіцца да яго, як да слабейшага. Значыць, напэўне думае, што ён, Галынскі, шмат у чым бездапаможны сам. І напэўне лічыць магчымым і зусім законным, каб прафесар Галынскі быў пад ягоным уплывам. Але-ж прафесар зусім не даваў на гэта ніякой згоды. Цяпер ён нават гатоў дакараць сябе за тое, што пасля даклада на Соўнаркоме некалькі расчуліўся, менш за ўсё ў іхных адносінах павінна быць такога. Павел Андрэевіч надзвычай чулы і ўважлівы чалавек, на яго няма за што крыўдаваць, але гэтак-жа няма патрэбы і падпадаць пад ягоны ўплыў. Адносіны павінны быць зусім выразныя: Павел Андрэевіч робіць сваю справу, як комуніст, як арганізатар і кіраўнік будаўніцтва, а ён будзе рабіць сваю, як работнік навукі і ўсё. Дзесьці іхная работа будзе сутыкацца, дзесьці ў ёй будзе агульнае, дзе работа прафесара будзе дапаўняць работу Паўла Андрэевіча, будзе прыносіць карысць ягонай справе. Але што-ж з таго? Такі аб’ектыўны сэнс падзей, і прафесар ніколі не думаў ісці супроць гэтага. Ён толькі не хоча ісці на повадзе ў каго-б та ні было. Ён хоча быць самім сабой і будзе. Трэба толькі зразу-ж, цяпер-жа азначыць свае адносіны з Паўлам Андрэевічам і ўсё будзе так, як ён хоча, як ён думае.

Машына ідзе паціху, уздымаючы за сабою цэлае воблака пылу. Час ад часу каткі машыны трапляюць у вузкую глыбокую каляіну вясковай дарогі і тады прафесар чуе, як шуршыць шына, трэцца бакамі аб сухую цвёрдую зямлю. Машына ўздрыгвае, падскоквае на разорах, абмінаючы сялянскую фурманку, нагружаную мяшкамі. Машына падкідвае інжынера ўгору і ён палахліва хапаецца адной рукой за дзверную ручку, а другой за руку Міхаіла Палікарпавіча. — Прабачце, — гаворыць ён, усеўшыся на сваё месца. — Такія дрэнныя дарогі ў нае яшчэ, можна выскачыць з машыны.

Гадзіны цераз паўтары яны развіталіся. Павел Андрэевіч з інжынерам паехаў у горад, каб цераз два тыдні ўжо зусім пераехаць на пабудову камбіната, а Міхаіл Палікарпавіч накіраваўся ў лабараторыю. Па дарозе яго нагнаў Мілоўскі. Быў Мілоўскі ў ботах. Халявы ботаў задужа кароткія для ягоных ног і далёка не дастаюць да кален. Мілоўскі загарэў. Ён зусім чорны і ад загару, і ад тарфянога пылу. З-пад запыленай бурай кепкі выглядаюць бялявыя валасы. Ён усміхаецца і тады блішчаць белыя зубы і блішчаць усмешкай вочы.

— Ну, прафесар, віншуйце нас, — кажа ён. — Мы правялі сёння першыя вопыты збірання фрэзернага торфу пнеўматычным спосабам. І вельмі ўдала. І ўсё залатыя рукі нашага інжынера.

Ён ідзе побач з прафесарам загарэлы, высокі, моцны. Сілай вее ад кожнага ягонага руху і прафесар любуецца ім.

— Вы гаворыце пра таварышку Аксану? — пытае ён, хоць добра ведае, што Мілоўскі гаворыць пра яе. Ён уяўляе Аксану ў яе рабочай вопратцы. Яна не загарэла так, як Мілоўскі, але, напэўне, гэтакая-ж чорная ад пылу і напэўне гэтак-жа бялеюць яе зубы, калі яна ўсміхаецца, але вачэй яе амаль зусім не відаць, бо шчыліны воч звужаюцца ў часе ўсмешкі. — Яна вельмі здольная, — кажа прафесар.

Пакой, у які ідзе прафесар, ягоны габінет. Побач хімічная лабараторыя. Там лабаранты, памочнікі прафесара і некалькі чалавек студэнтаў-практыкантаў. У габінеце акрамя прафесара нікога. На стале ляжыць няскончаны рукапіс ягонай, кнігі. Шырокія аркушы паперы спісаны густымі, дробнымі літарамі. На стол свеціць сонца і літары, і словы, напісаныя густым, чорным атраментам, як-бы налепленыя зверху на паперу, здаецца пагладзь паперу пальцам і адчуеш іх.

Прафесар рад за сваю кнігу. Зусім на-днях пра яе пытала Аксана, прызнаўшыся, што даўно ўжо ведае яго па «Хіміі торфу». Яна пытала, ці піша прафесар новую кнігу. Але чаму ён думае пра Аксану? І гэта не ўпершыню ўжо з таго часу, як яны разам былі каля возера. Прафесар адрывае погляд ад рукапісу ў ідзе да акна. За акном балота, засаджанае капустай. Маладыя, шырокалістыя качаны стаяць, натапырыўшыся, радамі. Сакавітыя, маладыя лісты блішчаць на сонцы срэбрам. Усё заліта сонечным святлом: і гарод, і кавалак балота, што за гародам, і сялянскае поле за балотам. У гэтым сонечным святле дзесьці і сама Аксана. Машына, цяжкая і нерухомая, паволі сунецца па роўнаму фрэзернаму полю, усмоктваючы ў сябе тарфяную крошку і пыл. На дварэ вецер. Тарфяны пыл уздымаецца з-пад машыны і кружыцца над ёй. У пылу Аксана. Яна назірае за машынай вузка-зажмуранымі вачыма.

За дзень перад тым, як вярнуўся прафесар на балота пасля дакладу ў Соўнаркоме, на яснаўскую электрастанцыю прыехаў новы інжынер. Яго і напаткаў, разам з Аксанай назаўтра пасля свайго прыезду, прафесар. Аксану прафесар пазнаў адразу і, пазнаўшы, абрадваўся. Для самога прафесара ў гэтым не было нічога дзіўнага. Ён вытлумачыў гэта тым, што яшчэ зусім свежымі былі ў памяці ўражанні ад дарогі, у часе якой прафесар доўгі час прабыў разам з Аксанай. У гэты час яшчэ прафесара бязмерна здзівіла-б, калі-б яму хто-небудзь сказаў пра тое, што адбылося паміж ім і Аксанай пазней. І не паверыў-бы ў гэта.

Прафесару ішоў сорак другі год. Не гледзячы на гэткі ўзрост, ён адчуваў сябе зусім яшчэ юнаком, ды і з выгляду нельга было даць больш трыццаці. Ноччу перад гэтым прафесар працаваў, скончыў адзін з раздзелаў сваёй кнігі ў быў незвычайна задаволены гэтым. Да ўсяго быў росны сонечны ранак, а ўсё разам радавала і бадзёрыла.

Калі-б спатканне адбылося дзе-небудзь на гарадской вуліцы, прафесар, напэўне, ветліва прывітаўся-б з Аксанай, можа зірнуў-бы з простай цікавасці чалавека на яе спадарожніка і прайшоў-бы далей. Але тут зусім іншае. І ён першы спыніўся, прыўзняў левай рукой лёгкую, светлага колеру, кепку і падаў Аксане руку, а пасля пакланіўся і падаў руку, назваўшы сваё прозвішча, яе спадарожніку. Тое, што адбылося пасля, нельга назваць нават гутаркай. Прафесар, запытаў у Аксаны, ці прызвычаілася яна да сваёй працы на станцыі і падзякаваў, калі яна, сказаўшы, дзе жыве, запрасіла наведаць яе. Гэта было ўсё, але калі яна пайшла са сваім спадарожнікам далей, прафэсар азірнуўся і пазайздросціў маладому інжынеру. Да зайздрасці прымяшалася і яшчэ нешта, калі, азірнуўшыся, прафесар напаткаў уважлівыя погляды Аксаны і яе спадарожніка. Прафесар зразумеў, што Аксана апавядае свайму спадарожніку аб ім.

Заняты работай, прафесар Аксану ў той дзень больш не бачыў, як і ў наступныя два дні. Ён нават ніводнага разу не ўспомніў пра яе аж да апошняга спаткання каля возера.

У той дзень ён, як і звычайна, прышоў дадому незадоўга перад захадам сонца. У пакоях было горача і да дробязей усё даўно знаёма і прафесар парашыў схадзіць на возёра. Ідучы да возера, напаткаў Аксану. Яна стаяла на мастку над канавай. І на гэты раз прафесар абрадаваўся, пазнаўшы яе, і абрадаваўся таму, што яна адна. Яна здалёк яшчэ заўсміхалася і кіўнула галавой.

— Мы сёння ўпершыню спрабавалі на рабоце багер Віланда, — сказала яна.

— Ну і як? — запытаў тады прафесар.

— У ім рад каштоўнейшых якасцей, але нам трэба нешта іншае. Вы бачылі багер Бірукова?

— Так, так, бачыў. Які-ж з іх лепшы?

— Ні той, ні другі, Варта было-б узяць усе лепшыя якасці і аднаго, і другога і зрабіць нешта новае. Гэта не так ужо і цяжка. А вы куды-ж, Міхаіл Палікарпавіч?

— Хочу схадзіць да возера. Ваш час вольны? Хадземце разам.

Пазней яны побач стаялі над берагам возера. Цені ад кустоў з супроцьлеглага берагу ўкрывалі сабой возера, кладучыся на спакойную яго паверхню і як-бы звужалі яго берагі. Ледзь прыкметна пасцілаўся над возерам ля берагоў туман. І хоць трапляў яшчэ праз гушчар кустоў на твар апошні промень сонца, і хоць поўнымі галасамі перадвячэрніх птушак жылі яшчэ прыазёрныя кусты, быў час, калі па ўсяму адчуваеш, як з кожнай хвілінай набліжаецца ноч. Яшчэ троху, і прыдзе пара ўсеагульнага заспакаення. У такія хвіліны ў чалавеку з найбольшай сілай абуджаецца пачуццё аддалення ад свайго першага дня. З найбольшай астрынёй адчуваецца адзінота і хочацца мець каля сябе блізкага чалавека, які зразумее цябе і скажа табе патрэбвыя словы.

Міхаіл Палікарпавіч Галынскі агулам любіць адзіноту. Ён бывае ў таварыстве часта блізкіх, злучаных нечым агульным, людзей, але і сярод іх ён часта ў адзіноце. Будучы здольным моцна прывязацца да чалавека, ён не знаходзіў людзей, якія маглі-б выклікаць у ім пачуццё гэткай прывязанасці. Да ўсяго ён свядома ставіўся да людзей з некаторай насцярожанасцю, баючыся, што, сышоўшыся з імі, падпадзе ў нейкай ступені пад іхны ўплыў і не будзе адчуваць сябе вольным. У асабістых адносінах да людзей ён хутчэй прывыкаў да тых, з кім сустракаўся, з кім як-бы сябраваў. У яго была прывычка, а не сяброўская прывязанасць, і калі такія сувязі выпадкова або свядома абрываліся, ён ніколі не шкадаваў аб іх. Амаль гэта-ж можна казаць і пра адносіны Міхаіла Палікарпавіча да жанчын. Ён здолен быў лёгка захапіцца і кожнае захапленне здавалася яму мацнейшым, чым папярэдняе. Часта ў такую пару ён здолен быў паверыць, што ўрэшце прышло каханне і ён зможа сыйсціся з жанчынай назаўжды, але праходзіў нейкі час і, незнайшоўшы ў жанчыне патрэбнай яму паўнаты, Міхаіл Палікарпавіч раптам адыходзіў ад яе, заўджы адчуваючы ў такім выпадку як-бы вызваленне ад чагосьці цяжкага і тады пачынаў пачуваць страх перад тым, што магло-ж бы здарыцца, што ён сышоўся-б з гэтай жанчынай і назаўжды. З гэтай прычыны ён пачынаў прывыкаць да думкі, што не здолен пакахаць калі-небудзь моцна, па-сапраўднаму, і парашыў, што на ўсё жыццё або застанецца халасцяком, або сыйдзецца назаўжды з жанчынай, якой менш за ўсё будзе захоплены. З гэнай прычыны, калі ён абрадваўся, напаткаўшы Аксану, у ягонай свядомасці мільганула думка, што Аксана будзе пасля значнага перапынку чарговым захапленнем і цяпер, стоячы поруч з ёю, слухаючы яе жвавую гаворку, успамінаючы, што яна маладзей за яго больш, як на дзесяць год, прафесар думаў, што можа лепш было-б не даваць пачуццю волі.

Аксана апавядала аб сабе. Яна радзілася ў гэных месцах. Зусім яшчэ маладой дзяўчынай, неяк інстынктыўна ўгадваючы сваё прызначэнне ў новым, разам з вясковымі хлапцамі пайшла ў комсамол. У яе з гэнымі месцамі звязаны самыя лепшыя ўспаміны. Ёй асабліва захацелася пабачыць гэныя месцы ў той раз, як яны пазнаёміліся ў таварыша Андрэя. Калі прыехала сюды і пайшла паблукаць па знаёмых месцах, не пазнала іх, усё было не тое, усё іншае, абноўленае. Гэта, як і сама яна. Яна ў працягу некалькіх дзён і сябе ў сабе не пазнала. Даўно, упершыню ў сваім жыцці, яна тут пакахала. Той, каго песціла дзявочымі думкамі і пачуццямі, спачатку паехаў ад яе на фронт зусім яшчэ юнаком, а пазней вучыцца. Яны вельмі рэдка бачыліся, зусім мала былі разам. Яна кахала яго да самага апошняга часу. Як прыехала сюды, пачуцці, здавалася, абудзіліся з новай сілай. І вось раптам прыехаў ён. Яна абрадвалася, спаткалася з ім, пабыла з ім некалькі дзён, а пасля думала пра ўсё гэта і нічога не разумела. Не разумела, што з ёю здарылася, няўжо-ж яна абманвала сябе? Нельга-ж успаміны аб мінулым пачуцці прымаць за самое пачуццё? А ў яе так і было, як яна думае.

— Вы яго не кахаеце? — неяк абрадвана запытаў тады прафесар, адгадаўшы, што гаворка ідзе пра Аксанінага спадарожніка, якога ён напаткаў быў з ёй.

— Не.

— А вы думаеце, што здольны пакахаць каго-небудзь?

Аксана запытання не зразумела і збянтэжана ўсміхнулася.

— Не ведаю, яго я кахала па-сапраўднаму.

— А я не здолен кахаць. Я ніколі ў жыцці нікога не кахаў, прызнаўся прафесар. — Аксана не паверыла, падумала, што ён жартуе. — На вялікі жаль я не жартую, — сказаў прафесар. Апошнія словы прафесар сказаў такім тонам, што Аксана не ўтрымалася, каб не зарагатаць, а за ёй зарагатаў і сам.

— Відаць, у вас дужа вялікія патрабаванні да жанчын?

— Або ў жанчын дужа малыя да мяне. Не было такой жанчыны, якая ўзяла-б мяне ў свае рукі.

— Ха-ха! А вы хацелі-б гэтага?

— Гм… Гледзячы, вядома, у чыіх руках быць. У вашыя рукі папасці я не баяўся-б.

— Я пастараюся ўзяць вас у свае рукі, — жартуючы, адказала Аксана, зразумеўшы прафесаравы словы, як жарт.

— Спрабуйце. І калі вам гэта ўдасца, буду вельмі рад.

— Пастараюся. Глядзіце, каб не давялося пасля каяцца. — Аксана зарагатала. — Улічыце гэта.

— Буду мець на ўвазе — Міхаіл Палікарпавіч узяў Аксаніну руку і паціснуў яе. — Значыць, умоўлена?

— Так, цяпер толькі сцеражыцеся.

Сонца знікла. Туман ад берагоў падняўся і папоўз на возера, павісаючы над вадой. За туманам краліся з прыазёрных зараснікаў змрок і прахлада. Яны пайшлі дадому. У той вечар Міхаіл Палікарпавіч адчуў, што прынёс у свой пакой з сабой нешта новае. Ён ведаў, адкуль яно, і, рыхтуючыся да сну, кпіў над сабою: — «Табе, Міхаіл Палікарпавіч, сорак два тады. У такім узросце захапляцца дужа небяспечна. Ты можаш апынуцца ў дужа смэшным стане».

Міхаіл Палікарпавіч шырока адчыняе акно і, абапёршыся рукамі на падаконнік, нейкі час стаіць нерухома каля акна, блукаючы поглядам дзесьці далёка ў прасторах за небасхілам. Туды аплывае густая сінява далёкіх паветраных прастораў. Шырокімі, разгоннымі хвалямі коціцца туды-ж вецер. Ад гэтага шырока мыслям і яны ідуць кругамі, кожная звязаная з наступнай, што ідзе за ёй. Прафесар ведае такія хвіліны. Ён непрыкметна кантралюе думкі, накіроўваючы іх туды, дзе пачынаецца яшчэ непазнанае ім, дзе блукае ён штодня са сваімі шуканнямі. Думка ўваходзіць у невядомае, астрынёй дапытлівасці свідруе нязведаныя яшчэ пласты існуючага. Губіцца ў шматлікіх здагадках, вяртаецца да свайго пачатку і зноў імкнецца туды, правяраючы свой шлях і з гэтым, усё больш пашыраючыся, зрэнкі воч напружана ўглядаюцца ў адлегласць, якбы шукаюць там так патрэбнае думкам. Губы пачынаюць шаптаць, а правая далонь адрываецца ад падаконніка і выцягнуты на ўсю даўжыню палец пачынае блукаць па падаконніку, робячы на ім нейкі таемны запіс.

Перашкаджае пінжак, ён цісне на плячах, Міхаіл Палікарпавіч хуценька скідае яго з плеч і вешае на акно. Пасля вяртаецца да стала, да сваіх рабочых сшыткаў, дрыглівай рукой перагортвае старонкі аднаго, пасля другога, перакрэслівае запісы, зробленыя раней і, дыктуючы самому сабе новыя словы і лічбы, робіць новы запіс. Момант углядаецца ў бліскучыя — яшчэ не высахла чорнае чарніла — літары, пасля кідае ручку на стол і ходзіць па пакоі, ад дзвярэй да кніжнай шафы і назад, а пазней, супакоіўшыся, садзіцца да стала. Са стала кладзе на крэсла, якое стаіць злева ад яго, напісаную частку свайго рукапіса, зноў перагортвае адзін з рабочых сшыткаў, перачытвае напісанае ў ім, акрэслівае круглай рысай асобныя месцы, або некалькімі крывымі і пасля піша на чыстых шырокіх аркушах паперы.

Правяраючы па рабочых запісах, ён час ад часу ўпісвае ў напісаны тэкст літары, значкі і лічбы формул, лічбы табліц, патрэбных для ягоных доказаў, і старанна вырысоўвае цэльнымі рысамі, пунктырам і рысамі з працяжнікаў і кропак рухі сіл, што бытуюць у цёмнаруднай масе торфу.

Вочы бачаць сырую, толькі што знятую з элеватарнай машыны, з-пад нажа, тарфяную цагліну. Яна, як цеста, густая і ліпкая. Яе можна мясіць пальцамі, можна сціскаць далонямі і тады з цагліны будзе сачыцца цёмнарудая вадкасць. Цагліну можна высушыць на сонцы. Часткі яе, што сцякалі з вадой, надаючы ёй цёмнаруды колер, можна сцёрці ў драбнюткі парашок, Сухую цагліну можна ўкінуць у каксавальную печ і атрымаць з яе кокс і густую смалу.

Тарфяная цагліна вырастае ў казачную сілу. Яна дзейнічае ў рухавіку нутранога згарання і ў аўтамабільнай шыне, яна ў дубільным барабане на скурзаводзе і ў сценах будынкаў; яна на друкарскай машыне і ў ваграчцы металургічнага завода; яна ў прыгожа-вытканым абрусе на сталах кватэр і ў вучнёўскіх торбазках у сшытках. Яна скрозь, гэтая, непазнаная яшчэ да канца, сіла, што жыве ў густой і ліпкай, як цеста, тарфяной цагліне.

Па таму, як перасоўваецца ўправа па стале і павялічваецца ягоны цень, Міхаіл Палікарпавіч дагадваецца, што набліжаецца вечар. Па густой, рухавай чырвані на сцяне пад самай столлю ён пазней дагадваецца, што заходзіць сонца. Час ад часу ён кладзе ручку на стол, развінае і зводзіць над плячыма моцна звязаныя мускуламі рукі, падымаецца з крэсла і, стоячы, перачытвае напісанае, або звярае яго з запісамі ў рабочых сшытках, але ад работы не адрываецца, з-за стала не выходзіць, каб не парушыць усталяваўшайся цішыні і не страціць знойдзеных у ёй шляхоў сваіх думак.

Потым у габінеце цямнее. З куткоў ад падлогі ўздымаюцца змрокі і падыходзяць да стала, і кладуцца на стол, засланяючы ад вачэй дробныя рады літар. Міхаіл Палікарпавіч бярэ новы аркуш паперы і робіць на ім нейкія новыя запісы, а тады кладзе ручку і некалькі хвілін сядзіць за сталом моўчкі. У канцы даўгога калідора нараджаюцца гулкія лянівыя крокі, па якіх Міхаіл Палікарпавіч пазнае стоража. Тады павяртае твар да акна. За акном густая цемра, далёкі брэх сабак на хутары і роўны гул электрастанцыі. З левага боку электрычны ліхтар, ахутаны густым туманам. Угары дрыглівае святло зор і між імі глыбіня прастораў, якія не маюць сабе канца.

Аднекуль з цемры даходзяць неразборлівыя галасы. Міхаіл Палікарпавіч ведае, што непадалёк праходзіць дарога да заводаў, акурат каля ліхтара. Святло ліхтара разрэдзіла цемру, згушчаную туманам, і ён бачыць, як адыходзяць з асветленага месца дарогі ў цемру дзве постаці. Ідуць задужа павольна, занятыя гутаркай.

Міхаіл Палікарпавіч адрознівае два галасы. Адзін таропкі, усхваляваны. Ён то мацнее, то прыціхае так, што зусім не чуцён. Другі голас спакайнейшы. У спаканейшым Міхаіл Палікарпавіч чуе знаёмае. Услухоўваецца і, упэўніўшыся, што ён ведае, каму належыць гэны голас, хуценька адыходзіць ад акна і нейкі час нерухома стаіць паміж акном і сталом. Здзіўлена слухае, як часта і чамусьці палахліва стукаціць сэрца. Да акна ён больш не вяртаецца, нават не хоча падыйсці зачыніць яго, а збірае ў адно месца рукапіс і сшыткі, кладзе ў шуфляду стала і, апрануўшы пінжак, ідзе ў калідор, у далёкім канцы якога бачна каля акна сагнутая постаць і акругленая, да грудзей, барада стоража.

Стораж адразу пачуў крокі Міхаіла Палікарпавіча, і, адарваўшыся ад акна, пайшоў насустрач яму, каб даглядзець габінет. Міхаіл Палікарпавіч накіраваўся да выйсця. На дварэ ён пайшоў не да службовага пасёлка, а да дарогі, што вяла ў заводы. На дарозе, непадалёк ад ліхтара, прыпыніўся і прыслухаўся. Момант хістаўся, не хацеў паддацца жаданню, якое цягнула пайсці да заводаў. Спрабаваў іранізаваць над сабой, але калі галасы сталі набліжацца, пайшоў насустрач ім.

ПАДЗЕЯ ЧАЦВЕРТАЯ

У самым пачатку вясны наступнага года прафесар Галынскі варочаўся ў Совецкі саюз са свайго чатырохмесячнага падарожжа па заходне-еўрапейскіх краінах. Вывучэнне пытанняў, звязаных з праблемай торфу-сырцу для хімічнай і газавай прамысловасці, а таксама пытанняў, звязаных з тэхнікай торфаскарыстання, было мэтай падарожжа прафесара Галынскага за межы. Ён пабыў у Чэха-Славакіі, Аўстрыі і Германіі і цяпер вязе ў чамадане разам з двума дзесяткамі кніжак, прысвечаных тым-жа пытанням, свае сшыткі, запоўненыя запісамі і шматлікімі рысункамі схем заводскіх установак, з якімі давялося азнаёміцца.

Ні на хвіліну не адрываючы погляду ад сшыткаў, прафесар сочыць за тым, як уважліва, старонку за старонкай праглядаюць запісы ў сшытках чыноўнікі мытні. Іх двое, а побач стаіць яшчэ чыноўнік прымежнай паліцыі і з-за іхных плеч гэтак-жа ўважліва заглядае ў сшыткі, ды час ад часу кідае з-пад ілба погляды на прафесара. Прафесар просіць чыноўнікаў залішне не турбавацца і дае тлумачэнне аб напісаным у сшытках, але яны ветліва ківаюць яму ў адказ галовамі і з яшчэ большай увагай праглядаюць сшыткі, а пазней гэтак-жа ўважліва пераглядаюць кніжкі і, урэшце, абмацаўшы ўсе пакункі і вопратку, якая была ў чамаданах, перадаюць чамаданы яму.

У памяшканні мытні, у зале, дзе робіцца агляд багажу, некалькі дзесяткаў чалавек. Частка іх прайшла агляд да прафесара, частка чакае сваёй чаргі. Да прафесара ідзе насільшчык. Ён згортвае развязаныя чыноўнікамі мытні пакункі і дапамагае прафесару скласці рэчы. Пазней нясе чамаданы ў вагоннае купе, кладзе іх на паліцу і, хаваючы грошы, атрыманыя ад прафесара, перад развітаннем гаворыць яму:

— Совецкія людзі шчаслівыя.

— Чаму? — пытае прафесар, падазрона аглядаючы насільшчыка.

— Я не быў там, — насільшчык паказвае рукой у прастору, — але ў мяне там мой малодшы брат. Ён піша, што яму добра жывецца.

— А табе дрэнна жывецца?

— Я не ведаю, як мне жывецца, — адказвае насільшчык здзіўленаму прафесару. — Калі-б хто ведаў тут, што мой брат совецкі, мяне зволілі-б. Ён піша мне цераз дзесятыя рукі і ніхто не ведае пра гэта. У брата дзеці вучацца ў гімназіі совецкай.

У вагон хтось зайшоў. Насільшчык хуценька раскланяўся, пажадаў прафесару шчаслівай дарогі і пайшоў на станцыю. Следам за ім з купе вышаў прафесар і ў дзвярах сутыкнуўся з вайскоўцам. Вайсковец прайшоў па вагону, заглядаючы ва ўсе купе. Калі ён знік у другім канцы вагона за дзвярыма, прафесар падышоў да акна. Перад вачыма перон станцыі. На пероне толькі вайскоўцы, якія ходзяць удоўж поезда то ў адзін, то ў другі канец яго, ды яшчэ зрэдку пройдзе чыгуначнік. Прафесар разглядае вакзал і казённыя будынкі за вакзалам. Пасля ўвага пераходзіць да саламяных стрэх сялянскіх хат, якія стуліліся за ўзгоркамі, што лявей станцыі. Прафесар доўга пазірае туды, аж пакуль не спыняе ягоную ўвагу на сабе насільшчык, які прынёс у купе і ягоныя чамаданы. Цяпер насільшчык паспяшае з двума цяжкімі чамаданамі за мужчынам, які сваім выглядам прыпамінае прафесару сярэдняй кваліфікацыі інжынера з тых, што ён сустракаў на заводах у Германіі. Калі мужчына павяртае твар да насільшчыка, каб нешта сказаць таму, прафесар інстынктыўна туліцца бліжэй да аконнай шыбіны, каб уважлівей разгледзець мужчыну. Даўгаваты ягоны твар здаўся прафесару знаёмым. Ён перабірае ў памяці знаёмых, але мужчына хутка праходзіць да вагонаў і прафесар больш не бачыць яго. Заняты думкай аб ім, прафесар ідзе ў, купе і пакуль не кранаецца поезд, стаіць над столікам, абапёршыся на яго рукамі.

Цераз колькі хвілін, зрушыўшы з месца, поезд ідзе і, адарваўшыся ад століка, вяртаецца ў калідор прафесар. Менш чым цераз чвэртку гадзіны будзе мяжа, за якой радзіма прафесара. Яму хочацца хутчэй туды. Тут чагосьці не стае. Чагосьці не ставала ў працягу ўсіх чатырох месяцаў падарожжа. За мяжу ехаў прафесар з вялікай ахвотай. Жаданне пабыць за мяжой было настолькі моцным, што ён стрымліваў сваю радасць, баючыся выказаць яе. Гэткая-ж радасць была і тады, калі ў пэршыя вечары ён блукаў па багата асветленых вуліцах Прагі, а пазней Вены. А пасля адчуў, што чагосьці не стае і адчуванне нястачы засталося аж дагэтуль. Прафесар не хоча пайсці ў купе сесці, здаецца што поезд хутчэй дойдзе да мяжы, калі стаяць ля акна, за якім ляжыць чыстае ўжо ад снегу, але не пазелянеўшае яшчэ поле.

Дарогай па полі да чыгункі едзе сялянская фурманка з гноем. Селянін спыніў каня і дзівіцца на поезд. Ён ведае, што поезд ідзе ў Совецкі саюз. Можа і ў яго, як і ў насільшчыка, там ёсць брат.

Поезд ідзе далей. Далёка ззаду астаўся селянін са сваёй фурманкай. Поезд наганяе другую фурманку, фаэтон, у які запрэжана пара коней. Абодва кані сівыя. Коньмі кіруе мужчына, які сядзіць наперадзе фаэтона, а ў фаэтоне сядзіць другі і, адкінуўшыся плячмі да спінкі фаэтона, пазірае на поезд.

Гоней за колькі ад чыгункі гасцінец, абсаджаны старымі бярэзінамі. Ад гасцінца ў бок ідзе яловая густая прысада да ўзгорка, на якім даўнія шырокаверхія вербы. Вербы голыя, яшчэ без лісця і за імі прафесар бачыць белую камяніцу. Пэўне туды і едзе фаэтон. Калі поезд абганяе фаэтон і прысада застаецца ў баку, прафесар. прыпамінае нешта такое-ж бачанае дзесьці раней. Збоку белая камяніца відаць больш і прафесар прыпамінае сядзібу Пілацеевых. Гэта дзівіць яго. Ён ніяк не можа ўявіць, што ў гэнай сядзібе яшчэ і цяпер усё, як некалі было ў Пілацеевых. Прыпомніўшы Пілацеевых, прафесар вяртаецца думкамі да мужчыны, якога бачыў на пероне станцыі. Мужчына дужа падобен на Адама Пілацеева, але прафесар думае, што гэта выпадковае падабенства і толькі, бо чаго-ж бы Пілацееў ехаў з-за мяжы? І потым прафесар напэўне адразу-ж пазнаў-бы яго.

Поезд набліжаецца да лесу, які сцяной насоўваецца на голае яшчэ поле, зрэзанае вузкімі паскамі сялянскіх палос. У полі аніводнай душы, як-бы зусім няма тут жывых людзей, а толькі голая шэрань зямлі. З-за лесу на поле насоўваецца цень хмары, за якую хаваецца сонца. За лесам хутка мяжа, рыса, за якой пачнецца нешта іншае, тое, чаму прафесар загадзя рад.

Па лесу поезд ідзе цішэй, падаючы аб сабе сігналы і, калі лес астаецца ззаду, на хвіліну прыпыняецца. Гэта апошні прыпынак на гэтым баку. Яшчэ колькі метраў і будзе першы прыпынак па той бок мяжы, на совецкай зямлі. Гэта зусім блізка. Калі-б адчыніць акно і зірнуць з вагона, напэўне можна было-б ужо бачыць памежныя слупы, што каля чыгункі. Прафесар дзівіцца з самога сябе, калі тварам шчыльна прытульваецца да шыбы, каб убачыць, што наперадзе. Поезд зноў рушыць з месца і ідзе зусім павольна. Прафесар бачыць высокі масток, на ім вайскоўца, які зверху аглядае поезд, каб каго не было на вагонных дахах. Насустрач поезду павольна спаўзае з зямлі цень хмары. Вагон мінае памежныя слупы, праходзіць вузкую паску нейтральнай зоны і ідзе пад драўлянай аркай, якую прафесар часта бачыў на фотаздымках у часопісах.

Прафесар шчыльна туліцца тварам да аконнай шыбы. Ён бачыць перад сабой чырвонаармейца, які стаіць непадалёк ад чыгункі, каля невялічкай будыніны. За будынінай голыя, яшчэ бязлістыя дрэвы, а далей шырокая палянка, абхутаная частаколам, і за палянкай хвойнік. Поезд скранаецца з месца і ідзе да хвойніку. Некалькі хвілін яшчэ і прафесар бачыць зусім непадалёк ад чыгункі вялікі сад і побач размешчаныя паміж садам і раўчаком старыя і новыя будынкі. Ад будынкаў бягуць, махаючы рукамі і шапкамі, дзеці.

Не адыходзіць ад акна прафесар і тады, як ужо совецкі поезд кранаецца пасля доўгага прыпынку з першай станцыі. Сонца зайшло. Набліжаецца ноч і ўгары ўжо можна змеціць першыя, нясмелыя яшчэ зоры.

Унізе, пад высокім чыгуначным насыпам, поплаў. Над поплавам туман. Над поплавам сцелецца над туманам і дым з паравоза, і праз дым і туман прафесар бачыць мершыя агні вясковых хат. Агні то з’яўляюцца, як-бы падымаючыся ад зямлі, то знікаюць у тумане, калі набягаюць насустрач поезду ўзгоркі. Прафесар сочыць поглядам за аганькамі і ўяўляе, што менш як цераз гадзіну ўбачыць шматлікія агні горада, які стаў для яго за апошнія гады незвычайна блізкім.

Вясновыя ночы прыходзяць хутка і непрыкметна. Поезд імчыцца ў густой цемры, рассыпаючы ў ёй грукат жалеза, час ад часу кідаючы насустрач ёй кароткія папераджальныя гудкі. За акном нічога не відаць і прафесар ідзе ў купе. Ён сядзіць, паклаўшы галаву на рукі, пастаўленыя на столік локцямі. Ён хоча сядзець моўчкі, спакойна, каб ні пра што не думаць. Наўмысле сплюскае вочы, каб задрамаць. Але дзесьці ў падсвядомым нараджаецца думка, што варта было-б цяпер, калі ён зноў вяртаецца да свайго сталага месца, прадумаць перажытае за чатыры месяцы падарожжа ў сабраць у адно свае ўражанні аб бачаным.

За мяжу прафесар ехаў не толькі для таго, каб дасканальна вывучыць хімічную і газавую прамысловасць еўрапейскіх краін. Было нешта і іншае, пра што ён нікому не гаварыў, але што вельмі моцна штурхала паехаць туды.

Прафесар ніяк не мог сказаць пра сваё жыццё, нават і самых апошніх год, а можа быць, асабліва пра гэныя апошнія гады жыцця, што яно было спакойным. Спакой быў страчаны даўно дзесьці на мяжы пераходу ад старога да новага. Прафесар не быў ворагам старому гэтак-жа, як і не быў ягоным прыхільнікам. Ён не мог прыняць старое цалкам, як яно было. У яго былі свае ідэалы, выпешчаныя ім, ідэалы, якія фармаваліся ў працягу гадоў і якія прафесар супроцьстаўляў старому, як яно было.

У часе падзей паміж двума рэволюцыямі прафесар быў падобен чалавеку, які трапіў у вір. Яго кружыла з такой шпаркасцю, што, не гледзячы на вялікае жаданне, ён не мог не толькі выплысці з віру, а нават затрымацца на месцы, каб зірнуць, што робіцца вакол яго. Адзін час яму здалося, што ён трапіў нагамі на цвёрдае месца, адчуў яго. Ён убачыў узняты над Расіяй сцяг, за якім ішоў, на якім быў напісаны дэвіз вольнасці, роўнасці і братэрства. Ягоныя ідэалы ператвараліся ў рэчаіснасць. Ён дагадваўся, што спраўляе ўрачыстасць дэмакратыя, пра якую ён марыў. І тады раптам прышло яшчэ нешта іншае, зусім незразумелае.

Прафесар не быў ворагам таму, што прышло. Не хацеў быць ворагам, але быў ён упэўнены, што прышло гэнае новае не ў свой час і заняло чужое месца. Варта было-б асмысліць і адно, і другое, і параўнаць. Але як-жа зрабіць гэта? Яно жыло ва ўяўленні прафесара, уцялесненае ў вобразе Еўропы. Трэба было бачыць Еўропу, дэмакратычныя еўрапейскія дзяржавы, каб асмысліць страчанае і параўнаць яго з існуючым. Толькі тады, напэўне, будзе знойдзены даўно страчаны спакой.

І вось ён чатыры месяцы быў там, у Еўропе. Ён меў магчымасць сустракацца і з інтэлігенцыяй, і з прастымі рабочымі заводаў.

У асяроддзі інтэлігенцыі ён знайшоў даволі пашыраныя настроі, якія скрыжоўваліся з ягонымі, ідучы ў адваротнае. Так, як ён думаў аб Еўропе, вельмі многія інтэлігенты там думалі аб новай Расіі, бачачы ў яе вобразе, часам не зусім зразумелым для іх, уцелясненне сваіх ідэалаў. Гэта перашкаджала прафесару пазнаць ісціну, якой ён шукаў, і яшчэ больш ускладняла шуканні. І ён адчуў жаданне хутчэй паехаць назад. Жаданне гэтае здзівіла яго, але прафесар вытлумачыў яго тым, што затужыў па радзіме і пераканаў сябе, што нічога іншага ў гэтым жаданні няма. Гэтак-жа вытлумачыў ён і сваю ўсхваляванасць, якая прышла з тымі як поезд наблізіўся да мяжы. Але справа-ж зусім не ў гэтым, прафесар разумее, што справа ў тым, што знайсці страчанага некалі спакою ён не змог і ў Еўропе. Ён адчуваў сябе бездапаможным. Бездапаможнасць параджала жаданне яшчэ глыбей увайсці ў самога сябе, у сваю адзіноту, каб назаўжды захаваць сябе, як чалавека, нікому непадуладнага. І прафесар парашае, што гэта будзе самым найлепшым.

З-за акна мігаюць агні блізкага ўжо горада. Прафесар таропка ўздымаецца з месца і, згінаючыся над столікам, туліцца тварам да акна. Агні выплываюць з цемры і то рассейваюцца ў ёй светлымі кроплямі ў беспарадку, то выроўніваюцца лініямі, то радамі густа ўстаюць адзін над другім, імкнучыся ўгору. Поезд павольна гойдаецца ў прывабным моры агнёў і задзірыста, абрадавана ўскрыквае. Поезд набліжаецца да станцыі. Прафесар яшчэ больш згінаецца і яшчэ шчыльней туліцца да акна, да прахлады аконных шыб.

ПАДЗЕЯ ПЯТАЯ

Па высокай, прыгорбленай постаці, прафесар Галынскі адразу пазнаў Ягуплу і абрадваўся яму. Ягупла стаяў спіной да прафесара і прыглядаўся да бутэлечкі, якую трымаў у руцэ Лёйка. Паставіўшы бутэлечку на ўслон, Лёйка ўзяў другую і яе, як і першую, паказаў Ягуплу. Паказваючы бутэльку, Лейка аб нечым апавядаў і так быў захоплены гаворкай, што зусім не пачуў, як падышоў прафесар і стаў побач з ім. Ягупла-ж, як змеціў прафесара, неяк спалохана азірнуўся на яго, пасля на Лёйку і тады падаўся ў бок ад Лёйкі і працягнуў прафесару руку.

— Як нечакана! Міхаіл Палікарпавіч!

Тады, трымаючы ў абодвух руках па бутэльцы, павярнуўся тварам да прафесара і Лёйка. Каб падаць прафесару руку для прывітання, Лёйка бутэльку з правай рукі пераклаў у левую. У бутэльках прафесар, пакуль вітаўся з Лёйкам, паспеў разгледзець павукоў, якія нерухома сядзелі ў наблытаным павуцінні. Павукі сядзелі амаль на дне бутэлек, а ўгары, пад рыльцам, поўзалі мухі. Прафэсар прыпомніў час, калі ён упершыню зайшоў да Лёйкі ў габінет. Прыпомніў той час і Ягупла і пачырванеў. Каб не выказаць сваёй збянтэжанасці, Ягупла загаварыў з прафесарам пра ягонае падарожжа. Але прафесар гутаркі не падтрымаў.

— А вы ўсё сочыце за павукамі, таварыш Лёйка? — запытаў ён ці бачылі-ж што за гэны час?

Лёйка задаволена ўсміхнуўся, абрадваўся, што і прафесар цікавіцца ягонымі доследамі і паднёс да самага прафесаравага твара вялікую бутэльку, якую ўзяў з услончыка. У бутэльцы было тры павукі. Яны сядзелі ў розных месцах па-аднаму. Акрамя іх было ў бутэльцы некалькі жывых і некалькі здохлых ужо, задушаных павукамі мух, ды яшчэ трымаліся на павуціннях крыллі з’едзеных мух і рэшткі з’едзеных павукоў. Лёйка торкнуў пальцам у бутэльку, паказваючы на іх:

— Заўважыў, што яны з’ядаюць друг дружку, але прасачыць, з якога поваду з’ядаюць, дасканальна не прасачыў.

— Шкада, шкада. А я думаў, што да гэтага часу ўжо будуць вынікі вашага даследвання, — зіранізаваў прафесар.

Лёйка іроніі не зразумеў.

— Мала ў мяне вольнага часу, — паскардзіўся ён.

— Так, так, гэта правільна. Вы, — сказаў прафесар, — відаць, недасканала вывучылі пабудову цела павукоў. Вам варта было-б спісацца па гэтаму пытанню з кім-небудзь з вучоных заолагаў. Паблукаў я па Еўропе. Таксама рознымі доследамі, як і таварыш Лёйка, займаўся. Прафесар кіўнуў галавой у бок да Лёйкі. — А вы, Сузон Іванавіч, вадоўга да нас?

— Надоўга.

— У такім выпадку заходзьце да мяне. Цяпер я спяшаюся, хочу зайсці да начальніка будаўніцтва. Бывайце здаровы, таварыш Лёйка.

Прафесар вышаў на гасцінец і спыніўся, мяркуючы, ці то пайсці пешшу, ці пачакаць, калі будзе ісці поезд. Хвіліну пастаяў і пайшоў пешшу. Пайшоў, каб паглядзець на месцы, якіх даўно не бачыў. Вабілі пайсці і веснавое сонца, і свежае, па-вясноваму цёплае, паветра.

— Зямля адтала і цяпер высыхае. Па абодва бакі дарогі глыбокія, метра ў паўтара шырынёй, канавы. У канавах, запоўніўшы іх ледзь не да самых берагоў, стаіць вада. У вадзе адлюстроўваецца чыстае веснавое неба і малады лазняк, і алешнік, які стаў за гэныя гады паўз канавы. Прафесар ідзе павольна. Ён свядома не спяшаецца, каб трапіць да Будніка пасля дванаццаці і каб па дарозе падумаць над некаторымі пытаннямі.

Час ад часу прафесар кідае погляд наперад і бачыць паміж хутарамі стрэхі новага пасёлка, які ўзнік каля возера «Сыты мох», і рыштаванні, над высока выведзенымі цаглянымі сценамі. Ён углядагцца ў далячынь і чуе, прыглушаны адлегласцю, гул машын, што працуюць на будаўніцтве камбіната і размераныя звонкія ўдары жалеза аб жалеза.

З-за палявых узгоркаў усё вышэй і вышэй уздымаюцца стрэхі драўляных дамоў і рыштаванні ля сцен камяніц і разам з гэтым мацнее гул машын і званчжэйшым робіцца лязгат жалеза. Хутка ў машынны гул уплятаюцца і чалавечыя галасы. Прафесар параўноўвае гэныя месцы з тым, як ябы выглядалі, калі ён трапіў сюды ўпершыню. Цяпер усё інакш. Простая лінія новай, пракладзенай ад балота, дарогі. Удоўж дарогі, па правы бок яе, даўгім кварталам напалову выкладзеныя сцены заводскіх гмахаў і высокі чатырохпавярховы гмах электрастанцыі. Свежыя, абплеценыя рыштаваннямі сцены цягнуцца радамі ад дарогі і ўглыб поля.

Куды ні зірні — людзі. Яны на высокім даху элёктрастанцыі, на рыштаваннях, няскончаных яшчэ кладкай сцен, і на зямлі, каля цэглы, каля дошак і каля даўгіх жалезных балак. Вось яны коцяць цяжкую жалезную балку на драўляных кругляках да сцяны. Балка перагарадзіла дарогу фурманкам, якія вязуць з поля да будынін пясок і гліну. Фурманкі стаяць адна за другой даўгім радам і прафесар глядзіць, як запылены, жоўты ад пяску і гліны, мужчына скручвае папяросу. Мужчына стаіць абапёршыся плячыма на біла калёс, і ў сваю чаргу пазірае на прафесара, на чалавека ў зусім чыстай вопратцы і ў капелюшы.

— Не наш? — закідвае ён галаву назад, паказваючы галавой на сцены, і, лізнуўшы папяросу языком, зноў пазірае на прафесара.

— Я з балотнай станцыі, — кажа прафесар.

— Гэта відаць, у нас такім чыстым не будзеш, — расставіўшы рукі, ён паказвае на сваю вопратку, абмазаную глінай, і смяецца. — Мы во якія.

Фурманкі з глінай і пяском едуць далей, а прафесар ідзе да канторы, якая месціцца ў драўляным будынку за электрастанцыяй. На канторскім дварэ рабочы кааператыў і хлебная крама. Каля крамы натоўп жанчын. У натоўпе некалькі немаладога ўзросту мужчын. Мужчын больш у чарзе каля хлебнай крамы. На ганку канторы сядзяць рабочыя, якія толькі што прыехалі на будаўніцтва. На зямлі пад ганкам і пад сцяною іхныя сундучкі і мяшкі з рэчамі і тапары, абвязаныя анучамі, і пілы.

Прафесар сабраўся ісці на ганак, як яго аклікнулі. З боку поля на канторскі двор ішоў акружаны сялянамі Буднік.

Буднік здалёк яшчэ працягнуў прафесару шырокую далонь сваёй рукі.

— Віншую і радуюся, — кажа ён, ідучы насустрач прафесару. — Я-такі здорава засумаваў бэз вас, Міхаіл Палікарпавіч. Бачылі, што ў нас робіцца? — Буднік паказвае левай рукою ў прастору за канторскі двор на будынак новай электрастанцыі. — Налета з першым маем дадзім святло і пусцім два заводы — брыкетны і ізаляцыйных пліт, а цераз поўгода і смолаперагонны, а там каксавальны і газавы. Пяць заводаў. Нядрэнна? — Буднік рагоча і ўжо з ганка, паказваючы рукой на сялян, якія прышлі разам з ім, — кажа:

— Дзеці іхныя на заводах працаваць будуць у нас і, нябось, не будуць такімі, як бацькі.

Адзін з сялян безнадзейна махнуў рукой.

— Яны і цяпер ужо не такія. Вы вось зямлю адбіраеце, а ім хоць-бы што. Па-іхнаму хоць-бы яе і зусім не было і то нічога, Толькі вось нам іх карміць трэба пакуль што.

— Яно як быццам і не зусім так. Хіба ў нас дрэнныя заработкі? На мой розум вашым гаспадаркам ад камбіната нямалы прыбытак. Яны тут у нас і з канём, і з рыдалёўкай, і з тапаром, хто як, — вытлумачыў Буднік прафесару.

— Прыбытак немалы, — згадзіўся селянін, — няма чаго казаць. А толькі жывем мы ад зямлі, а не ад прыбыткаў. Прыбыткі яны былі 1, глядзіш — іх і няма, а зямля заўжды пры мне будзе… Як-жа-ж будзе, таварыш Буднік? — Селянін раптам змяніў голас, пачаў прасіць Дужа-ж вы нас крыўдзіце. Колькі таго часу прайшло, як людзі перанесліся, а тут зноў.

— Ну, ведаеш, Мікіта, не табе-б гаварыць. З табой мы і так лішне няньчымся. Усё вось няма мне часу пагутарыць з табой, адну справу высветліць варта было-б. На тваё шчасце ў нас важнейшых спраў хапае.

Мікіта адразу змоўк і палахліва застыў на месцы. Ён зразумеў Будніка, дагадаўся, аб якой справе гаворыць той і цяпер не рад быў, што трапіў яму на вочы. Ён доўга маўчаў, збянтэжана пераступаючы з нагі на нагу, баяўся падняць ад зямлі вочы. Як асмялеў, каб апраўдацца і каб не падумаў Буднік, што ён нечага баіцца, сказаў:

— Я не за сябе кажу, за людзей, хоць і сам я нічым так ужо не грэшны перад совецкай уладай.

— Некалі ў цябе не было прывычкі за другіх заступацца, я бо дзіўлюся, што ты падабрэў. А грахі свае ты, напэўне, лепш за мяне ведаеш.

Мікіта змоўк і на гэны раз так, каб больш не абзывацца.

— А ты не палохайся, за каўнер цябе-ж яшчэ не бяруць. — Буднік зірнуў Мікіту ў спалоханы твар. — І давайце скончым гэную гутарку, — звярнуўся ён да ўсіх сялян, якія прышлі за ім. — Як падсохне, зразу-ж і выязджайце араць на новае месца, а будынкі вашы мы перанясем, вам аб гэтым турбавацца не будзе патрэбы. Вось і ўсё. Крыўды ў гэтым для вас няма ніякой. Зямлю вам далі не горшую, а лепшую. Далі ім на асушаным балоце, — вытлумачыў ён прафесару. — Якая-ж тут крыўда? Бачылі, як родзіць на балоце? А заводаў перакідаць на балота мы не станем, не дзеці-ж, разумееце-ж гэта. Так што і ўсё, давайце на гэтым і скончым, бывайце здаровы. — Ён прыўзняў шапку, кіўнуў сялянам на развітанне галавой і тады запрасіў прафесара ісці ў кантору:

— Да незвычайнага кансерватыўны селянін у сваіх прывычках, — сказаў ён. — Вось-жа даём ім не горшую, а лепшую зямлю, спецыяльна для іх падрыхтаваную, і самі перавозім туды іхныя будынкі і маёмасць. Здавалася-б няма чаго ўпірацца, а яны тыдні два ўжо ходзяць да мяне і ў раён і ўсё спрабуюць, а ці нельга застацца на старым месцы.

— Што-ж тут дзіўнага? Усё новае заўжды і кожнага палохае.

— Гэта няпраўда, Міхаіл Палікарпавіч. А калі і будзе праўдай, то толькі ў адносінах да такіх вось сялян і…

— І да некаторых інтэлігентаў? — перабіў Будніка прафесар.

— Вы ўгадалі. Некаторыя інтэлігенты ніяк не набяруцца смеласці, каб цалкам перасяліцца ў новае, усё за свае «хутаркі» трымаюцца.

— Гм. А вы, Павел Андрэевіч, хоць-бы ж дзеля першага нашага спаткання не нападалі на мяне.

— Самі напрасіліся, я не вінаваты.

Яны абодва рагочуць, пакуль Буднік адмыкае дзверы свайго габінета, а калі ён на ўсю шырыню адчыняе іх, прафесар ідзе ў пакой, запоўнены сонцам.

— А на таго селяніна вы за што напалі? Ён даўні ваш знаёмы?

— Мікіта? Так, ён мой вельмі даўні знаёмы. Бачыце, ягоны швагер некалі служыў у жандармерыі і я ўпэўнены, што і сам Мікіта не зусім чыстым быў у тых справах. Дужа часта соваў ён не ў сваю справу нос, любіў падслухаць, дзе хто што гаворыць, паглядаў, хто куды пайшоў. Без яго не абыходзілася, калі ўраднік цягаў сялян у астрог.

— І вы збіраецеся высвятляць гэную справу?

— А мы ніколі не абяцаліся не памятаць такіх спраў.

— Класавая помста?

— Нашто помста? Гэта задужа вялікі гонар для такой казяўкі. Але папярэдзіць магчымасць якой-небудзь гадасці з боку такіх вось, як ён, гэта наш абавязак.

— Абавязак даволі не ганаровы.

— Нічога не зробіш. На ганаровыя абавязкі і без нас прэтэндэнтаў хапае.

Буднік з усмешкай падсоўвае прафесару крэсла і, гаворачы, пазірае проста ў твар яму. Прафесар угадвае ягоную іронію. І яны абодва рагочуць.

— А ў нас з вамі, Міхаіл Палікарпавіч, без сваркі ніяк не абыйдзецца. І за гэта я вас… гм… прабачце за шчырасць, такі паважаю. А вось другога інтэлігента, які завёўся ў нас, я не паважаю.

Прафесар дагадваецца пра каго гаворыць Буднік і не ведае, ці то сказаць яму, што Ягуплу ён даўно ведае, ці то сказаць, што ён з ім пазнаёміўся тут на балоце і чакаў пытання аб ім. Пытанне засцігла яго, калі ён не вырашыў яшчэ, што скажа.

— А вы гэтага паэта ведаеце, Міхаіл Палікарпавіч? — запытаўшы, Буднік не чакае адказу, а гаворыць сам. — Мне ён не падабаецца і не падабаюцца ягоныя вершы. Сухія яны задужа і крыклівыя. Тарабаршчына, а не паэзія. І пасля, у ягоных вершах на першы погляд столькі рэволюцыйнасці, што яе хапіла-б на дзесятак сапраўдных паэтаў.

— Не разумею дзівіцца прафесар. — Вам не падабаецца, калі мала рэволюцыйнасці, і не падабаецца, як багата яе.

— Нам агулам крыклівая рэволюцыйнасць не падабаецца, не патрэбна. Раз задужа крычыць чалавек за нас, ці то трэба, ці не, значыць нешта ў ягоных справах не зусім чыстае. У крыклівым голасе заўжды хрыпата будзе, ён не чысты. Сапраўдны паэт не крычыць. Гаворыць сваім голасам і ўсё. А гэны альбо крычыць, альбо ўжо як загаворыць, дык абавязкова пад тон псаломшчыку. І словы невядома адкуль павыкапвае адпаведныя, саладкаватыя. Пра сваю справу, пра тое, што самі робяць, людзі так не гавораць, Не. Я яму не веру. І дрэнны паэт ён, па-праўдзе кажучы. Ягоныя вершы ці чытай, ці не чытай, нічога не атрымаеш і нічога не страціш. Паэзія не такая. У сапраўдным я свой уласны голас чую, тое, што сам думаю, а не тое, што крычыць чалавек, а ты і не разумееш чаго ён крычыць, што яго так захапіла. Ты мне не кажы, што «ўзняліся сцены фабрычна-заводскія», а пакажы, як я праз шчыліны ў дошках украдкам падглядаў, ці на багата тая сцяна ўзнялася за дзень. Пакажы так, каб у мяне тут заскрэбла. — Буднік паказаў рукой на свае грудзі. — А не так, значыць, не сваё пяеш.

— Можа таму, што свайго пець нельга?

— Нельга? Гм. Гледзячы, што гэта за сваё. Калі гэнае сваё з таго боку прывезена, мы такога слухаць не станем. А ў агуле мы ад паэтаў іхнага і хочам, каб гаварылі пра жыццё так, як разумеюць яго. Гэта і будзе іхнае «сваё». А калі гэнае «сваё» ды будзе яшчэ і зусім нашым, тады вунь як добра, Значыць, вы яго не ведаеце? — зноў запытаў Буднік.

— Сузона Іванавіча? Ведаю, як не ведаць.

— Гэты мяне раздражняе сваімі паводзінамі. Яму варта было-б хоць крышку больш паважаць сябе. Вы яму як-небудзь пры выпадку парайце гэта.

Цераз колькі хвілін яшчэ прафесар расказваў Паўлу Андрэевічу пра сваё падарожжа, а тым часам сяляне, якія прышлі на канторскі двор з Паўлам Андрэевічам, вышлі з двара на дарогу і, параіўшыся, накіраваліся дадому. Мікіта-ж пайшоў на хутар да брата. Ён не пайшоў на тарэнтаў двор, а проста ў поле, дзе Тарэнта араў. Ідучы да Тарэнты, меркаваў, з чаго пачаць гаворку і, як наблізіўся да яго, нагнуўся над раллёй, каб узяць у руку камяк зямлі. Зямлю расцёр пальцамі на далоні.

— Высахла амаль, кажа ён, кідаючы з далоні камячкі ліпкай зямлі. — Добрая вясна ў гэтым годзе.

Тарэнта ад плуга ідзе да каня, выцягвае з-пад хамута грыву, а тады гладзіць каня па шыі і чакае, пакуль наблізіцца Мікіта. Ён пазірае на мікітавы боты, якія пакідаюць на свежай раллі шырокі след. Сам Тарэнта босы: босаму зручней хадзіць за плугам. Ён пазірае на свае ногі, чорныя ад ліпкай, вільготнай зямлі, пасля на мікітавы боты і адчувае, што нагам сцюдзёна, зямля яшчэ халодная.

— ’Шчэ, мусіць, халодна босаму? — пытае Мікіта. — Зямля то яшчэ не ўвагрэлася як след.

— Троху халодна. А ты не браўся яшчэ за ворыва?

— Не ведаю я, за што мне і брацца ўжо, во што. Ото-ж хадзілі мы, наконт зямлі прасілі.

Тарэнта маўчыць. Ён ведае, што ад мікітавага хутара адразаюць клін дзесяціны ў чатыры і замест гэтага не даюць, як іншым, зямлі на балоце, бо ў Мікіты і так застаецца зямлі больш, як выпадае на ягоную норму па закону. Супроць таго, што бяруць зямлю пад камбінат, ён нічога не мае, але троху крыўдна робіцца за брата, што таго абдзяляюць.

Маўчыць і Мікіта нейкі час, а пасля пачынае гаварыць пра іншае ўжо, не пра зямлю.

— І чорт яе бяры, тую зямлю, неяк пражыву ўжо і без яе, але ён яшчэ страшыць, упікае, што швагер у жандармах служыў. А хіба я вінаваты за швагра?

Тарэнта і цяпер маўчыць, Ён ведае, чаго баіцца Мікіта і ведае, што думае пра Мікіту Павел Андрэевіч. Ён прыпамінае тыя даўнія часы, калі Паўла Андрэевіча арыштавалі. І пазірае ў Мікітаў твар.

— Дужа трэба было табе з імі звязвацца.

— Божа мяне ўпасі ад такога, во што… — Мікіта разумее, што думае брат і гэта яшчэ больш палохае яго. — Каб-жа я хоць чым быў вінаваты.

— А чаго-ж ты лазіў па падаконні, ды скрозь соваў свой нос, ці трэба было, ці не? — злосна адказвае Тарэнта.

— Не грашы хоць ты богу, я людзей не губіў, во што… — Мікіта лыпае вачыма, пазірае знізу Тарэнту ў твар. — Не пакутваць-жа мне няма-ведама за што. Я з гэтым і прышоў. Ён-жа цябе ведае, а ты-ж брата мо’ ведаеш, схадзіў-бы, пагаварыў-бы з ім, во што…

Тарэнта маўчыць.

— У мяне-ж дзеці, завошта-ж ім пакутваць?

У Тарэнты пачуцці раздвойваюцца: крыўдна за брата, ён баіцца, каб і ўсур’ёз не здарылася з братам чаго нядобрага і ў той-жа час задаволены, што брат баіцца, бо ведае, што сумленне братава не зусім чыстае.

— Прасіць я за цябе не пайду, — кажа ён. — Ніякі чорт цябе і так не кране, хоць і варта было-б правучыць, а то дужа ўжо дагаджаў панам ты, як сабака за імі бегаў.

— Хоць-бы ты ўжо не плявузгаў лішняга.

— Я то ведаю, што кажу.

— Ведаеш ты… Я можа некалі больш пра цябе ведаў і то не плявузгаў лішняга, не тапіў цябе, як брата шкадаваў, во што.

— Я-ж цябе не ўтапіў яшчэ, здаецца, — узлаваў Тарэнта. — Без гэтага ў мяне спраў хапае, але і прасіць ісці за цябе не збіраюся. У кожнага свая галава ёсць. Я не ведаю, ці рабіў ты там што, ці не рабіў.

— Чаму-ж гэта ты не ведаеш? Мо’-ж брату гора, а не чужому каму.

— Гора, здаецца, невялікае, яшчэ-ж не бяруць цябе.

— А ты можа і хацеў-бы, каб забралі?

— Я-ж не тваёй натуры.

Мікіта стаіць моўчкі. Каб не такая справа, каб не тарэнтава знаёмства з Паўлам Андрэевічам, ён даўно плюнуў-бы, узлаваўшы, сказаў-бы што-небудзь крыўднае Тарэнту і пайшоў-бы дадому. А так маўчыць, усё яшчэ спадзяецца, што Тарэнта дасць абяцанне схадзіць і пагаварыць за яго.

— Не грашы богу, Тарэнта, во што я табе скажу. — У Мікіты ад злосці вочы набягаюць слязмі і ён павяртае твар у бок ад Тарэнты. — Яшчэ ніхто не ведае, што за наш век здарыцца можа. Тады не да іх кінешся, а да брата. Во што.

Сказаў гэта Мікіта і змоўк, не ведае, што яшчэ гаварыць, бо баіцца раздражніць Тарэнту, не хоча сварыцца з ім. Не хоча сварыцца і Тарэнта, хоць і ёсць у яго чым упікнуць брата. І, каб утрымацца ад сваркі, бярэцца за плуг, устрэсвае яго і, шмаргануўшы за лейцы, гоніць каня па пачатай баразне. Калі Тарэнта ад’ехаў у канец гоней і на завараце нагнуўся над плугам, счышчаючы з лемеха ліпкую цвёрдую зямлю, Мікіта буркнуў нешта сам сабе і пайшоў з поля да тарэнтавай хаты. Ён ніводнага разу не спыніўся і не азірнуўся на Тарэнту, мяркуючы, што той цяпер назірае за ім. Ідзе паціху і сагнуўшыся. Ідучы, думае пра словы Паўла Андрэевіча, і не можа сабе прасціць таго, што трапіў яму на вочы. Бо так пэўне Павел Андрэевіч не прыпомніў-бы яго, а з цягам часу і зусім-бы запамятаў на яго існаванне. А можа як абыйдзецца? Сустракаў-жа Павел Андрэевіч Мікіту некалькі разоў і раней, але не прыпамінаў-жа яму яго мінулага, можа і на гэты раз запамятае і тады, каб толькі ніколі больш не сустракацца з ім. І можа лепш было-б, каб Тарэнта не пайшоў да яго, бо калі пойдзе, толькі лішні раз напомніць таму пра Мікіту і тады хто яго ведае, што ён зробіць?

Спыніўшыся супроць тарэнтавага двара, Мікіта мяркуе, ці не вярнуцца яму да Тарэнты і сказаць, каб той лепш не гаварыў з Паўлам Андрэевічам. Ён бачыць здалёк, як ходзіць за плугам Тарэнта і парашае, што гаварыць з ім болей не варта. Лепш, каб і Тарэнта запамятаў пра іхную таворку. Так думае Мікіта і ідзе ад тарэнтавай хаты на хутар да Ермалая Трыфанавіча.

Дадому Мікіта варочаўся надвячоркам. У палове дарогі яго нагнаў аўтамабіль. Мікіта па сігналу пазнаў аўтамабіль начальніка будаўніцтва камбіната і, хаб не паказвацца таму на вочы, сышоў з дарогі да лазовых кустоў, як-бы мерыўся выразаць дубец сабе, Калі-ж аўтамабіль абмінуў, яго, Мікіта азірнуўся. У аўтамабілі ехаў начальнік будаўніцтва, якога Мікіта пазнаў адразу, і з ім мужчына ў капелюшы, якога Мікіта бачыў на канторскім дварэ. З дарогі Мікіта адразу звярнуў на поле і полем накіраваўся да свайго хутара.

Аўтамабіль-жа хутка спыніўся на балоце каля службовага пасёлка і Павел Андрэевіч, не выходзячы з аўтамабіля, развітаўся з прафесарам.

— Шчасліва аставацца і шчаслівай работы. Я ўпэўнены, Міхаіл Палікарпавіч, што ваша новая ідэя ў самы бліжэйшы час стане рэальнай справай. Тады мы да нашага камбіната яшчэ што-ні-што дададзім.

— Будзем спадзявацца. Я рад буду, калі буду мець поспех.

— Я веру ў поспех, Міхаіл Палікарпавіч. Бывайце.

— Бывайце. Дзякую, што падвезлі.

Аўтамабіль падаўся заднім ходам у глыб двара і, павярнуўшыся, выехаў на дарогу, Калі аўтамабіль крануўся з дарогі, Павел Андрэевіч прыўзняў шапку на развітанне і тое-ж зрабіў прафесар, прыўзняўшы капялюш. У гэны час за плячыма ў прафесара нехта кашлянуў. Ён надзеў капялюш і азірнуўся. На ганку стаяў Ягупла. Ён нядаўна прышоў да прафесара на кватэру і, не знайшоўшы прафесара дома, быў накіраваўся ісці ў заезджы дом, як на двор прыехаў аўтамабіль. Пакуль аўтамабіль быў на дварэ, Ягупла прастаяў у калідоры за адчыненымі дзвярыма, яму не хацелася сустракацца з Паўлам Андрэевічам. Цяпер-жа, як аўтамабіль ад’ехаў, Ягупла вышаў на ганак і наўмысле кашаянуў, каб папярэдзіць аб сабе.

— Вы даўно чакаеце мяне?

— Я толькі што зайшоў.

— У такім разе хадземце назад. — Прафесар прапусціў наперад Ягуплу і пайшоў следам за ім у калідор. У пакоі паказаў рукой на крэсла, а сам спыніўся каля кніжнай этажэркі.

— Засумаваў я-такі па гэных месцах. Цяпер я з асаблівай сілай адчуваю гэта.

— А я, прызнацца, вельмі рад быў-бы паехаць туды, адкуль вы, Міхаіл Палікарпавіч, вярнуліся.

— Такое жаданне меў некалі і я. Я спадзяваўся знайсці там нешта значна большае, чым знайшоў. А ў агуле пабыць там карысна. І асабліва вам: паэты павінны ўсё бачыць на свае ўласныя вочы.

Ягупла павярнуўся тварам да прафесара.

— А я не хацеў-бы бачыць на свае ўласныя вочы шмат чаго з таго, што робіцца цяпер у нас, — сказаў ён. — Я шмат чаго не разумею.

— Хіба што здарылася незвычайнае? — дзівіцца прафесар.

— Вы яшчэ нічога не бачылі, вы былі дужа далёка ад нашай рэчаіснасці. І пакуль вы там ездзілі, аказалася, што ў нас няма хлеба, нехапае хлеба. Разумееце? І ўсё гэта пачалося зусім нечакана, раптам. У горадзе жыццё зрабілася немагчымым.

— Гм. Цікава, хоць я і не разумею, што такое магло здарыцца. Вас гэта павінна трывожыць. Паэт павінен або прымаць, або не прымаць рэчаіснасці, інакш муза змоўкне. — Прафесар гаворыць тонам лёгкай іроніі. — А ў мяне зусім іншае. — І як-бы для таго, каб паказаць, што ён абыякава ставіцца да таго, пра што гаворыць Ягупла, прафесар падсоўвае да сябе крэсла і, сядаючы ў яго, пачынае збіраць са стала пажоўклыя, спісаныя паперкі. Ён бярэ іх па-адной, пераглядае, чытае напісанае і адну за другой кідае, скамячыўшы, у глыбокі кошык, які стаіць у куце паміж сталом і сцяной. Робячы гэта, ён слухае ягуплаву гаворку. Ён мог-бы спрачацца з Ягуплам, але не хоча рабіць гэтага і не хоча згаджацца з гэтым і ён гаворыць аб гэтым Ягуплу.

— Ці не лепш было-б пагутарыць пра што іншае? — прапануе прафесар. Калі ў Ягуплы ёсць жаданне слухаць, прафесар раскажа што-ні-што пра сваё падарожжа па Еўропе, дзе ён бачыў шмат цікавага.

Ягупла згодзен. Ён вельмі рад пачуць жывое слова пра Еўропу ад чалавека, які ўсё на свае вочы бачыў. Ён зараней так захоплены, так захоплены, што не ведае нават пра што і пытаць. Ён не ведае, што яго найбольш цікавіць у дадзены момант. Берлін! Вена! Парыж! Тры вялікія Еўрапейскія сталіцы! Гэта-ж зусім іншы свет, такі цікавы, такі недасяжны! Ах, як хочацца яму пабыць там, паблукаць па старых вуліцах гэтых гарадоў! Здаецца, зусім-бы інакшым стаў. Там-жа такія багацці культуры! Ягупла, вядома, зусім не думае адмаўляць велізарнага значэння і таго, што робіцца на яго радзіме, зусім не. Ён вельмі рад культурнаму ўздыму Совецкай краіны, але хіба-ж гэта тое самае? Ого! Усё, што робіцца тут, гэта, між сабой кажучы, так званая ліквідацыя непісьменнасці і толькі. А там-жа сапраўдная культура з багатымі векавымі традыцыямі. Гэта не адно і тое-ж. Розніцы могуць не разумець некультурныя масы, а ён-жа паэт, ён разумее палітыку, ён усё разумее, будзьце спакойнымі, і ён разумее, вядома, якой беднай выглядае яго радзіма ў параўнанні з Еўропай старой, культурнай Еўропай… Багацці архітэктуры! Старыя багатыя музеі — схоўні памяці аб гістарычнай мінуўшчыне! Тэатры! Універсітэты, у сценах якіх вучыліся выдатнейшыя людзі, найвялікшыя паэты чалавецтва. Смешна нават і думаць, што ўсё гэта нехта спрабуе параўноўваць, няхай сябе і з тысячамі краязнаўчых музеяў, самадзейных тэатраў і нават з дзесяткамі новых, толькі што ўтвораных універсітэтаў. І няхай прафесар не дзівіцца, што Ягупла яму не верыць. Бясспрэчна-ж, прафесар прыкідваецца, калі гаворыць, што чакаў большага, чым убачыў. Добра жартаваць, пажыўшы аж чатыры месяцы ў Еўропе. Ягуплу хоць-бы адной нагой ступіць на тую забаронную зямлю. Ён нават не ўяўляе, як-бы выглядаў на вуліцах Вены. Пэўне, у такім гарнітуры туды і не пусцілі-б? І Ягупла дзівіцца на свой, ужо троху падношаны, гарнітур.

— Дужа мы бедныя, — кажа ён, закідваючы правую нагу на левую і загладжвае рукой на каленях складку. — Такіх гарнітураў там, напэўне, не ўбачыце?

— Чаму не ўбачыце? — Дзівіцца, не разумеючы ягупаавых слоў, прафесар. Ён акурат пачаў гаварыць, як першы раз прыехаў на газавы завод Зімерынг у Вене і ягуплавых слоў пра гарнітур не зразумеў. — Чаму гарнітураў не ўбачыце? — пытае ён. Гэтага дабра там багата.

— Вось, вось, а ў нас няма, І я, паэт, нашу гарнітур горшы, напэўне, чым там носіць рабочы.

— Ах вы пра гэта? — Прафесар падымаецца з крэсла, ідзе да століка і дастае з шуфляды жменю цукерак, якія прывёз з-за мяжы. Цукеркі ён кладзе на стале перад Ягуплам.

— Частуйцеся, замежныя, — усміхаецца і сядае на сваё месца. Седзячы ў крэсле, павольна разгортвае цукерку і палову яе адкусвае. Тое-ж робіць і Ягупла, толькі цукерку адкусвае маленечкімі часткамі. Прафесар сочыць за рухамі ягуплавых рук. Ён прыпамінае словы Паўла Андрэевіча пра Ягуплу і зусім нечакана для Ягуплы кажа:

— Ведаю я вас, Сузон Іванавіч, даўно, а з творчасцю вашай зусім мала знаёмы. Хацёлася-б, каб гэнае знаёмства было большым.

— Вельмі рад такому вашаму жаданню. Едучы сюды, я прыгатаваў для вас апошнюю сваю кнігу вершаў, але неяк сароміўся раніцой аддаць яе вам. — Ягупла з кішэні пінжака дастаў кніжку і паклаў яе на стале перад прафесарам, разгарнуўшы так, каб прафесар змеціў зроблены на ёй надпіс. Надпісам паэт выказваў жаданне, каб прафесар Галынскі шчырым сэрцам палюбіў сваю краіну родную і каб ніколі не чураўся яе, ні пры якіх варунках. Прафесар прачытаў надпіс, усміхнуўся і падаў Ягуплу руку, каб падзякаваць за кнігу.

— А хіба вы не верыце ў маю шчырасць? — усміхаючыся, запытаў ён.

— О не, што вы, Міхаіл Палікарпавіч. Я хочу толькі, каб вы любілі Беларусь так, як любім яе мы, паэты.

Нейкі час абодва яны сядзяць моўчкі а пасля, раптам нешта прыпомніўшы, Ягупла нахіляецца над сталом і кажа:

— Да нас у блізкім часе прыедзе адзін замежны інжынер, мой знаёмы. Я хочу папярэдзіць вас, бо вы яго таксама ведаеце. — Ягупла паціху называе прозвішча інжынера і пасля гэтага прафесар нейкі час сядзіць моўчкі, здзіўлена пазіраючы Ягуплу ў твар.

— Вы не жартуеце? Ён што, свядома сюды едзе, ці гэта выпадкова так атрымалася?

— Гэтага я не ведаю.

— А ён ведаў, што я тут працую?

— Пэўне, не ведаў, а цяпер ведае і рад будзе спаткацца з вамі.

— Гм… — прафесар здзіўлена паводзіць плячыма. — Зусім нічога не разумею. Не разумею, чаму ён надумаўся менавіта сюды прыехаць. Мяне спатканне з ім, вядома, не палохае, але мне здаецца, лепш яму было-б не прыязджаць сюды. Безумоўна, так. А ў агуле няхай робіць як хоча, гэта мяне не тычыцца.

— Бясспрэчна, так. Але ён вельмі рад будзе бачыць вас.

— Ягоная справа, — прафесар зноў здзіўлена паводзіць плячыма. — Але мая думка такая.

Пазней калі Ягупла пайшоў, прафесар доўгі час не мог супакоіцца, думаючы пра навіну, аб якой сказаў Ягупла, і, ходзячы па пакоі, абмяркоўваў, як складуцца ягоныя адносіны з чалавекам, які павінен у блізкім часе, калі верыць Ягуплу, прыехаць на будаўніцтва камбіната. Прафесар прыпамінаў усё, што ён ведаў пра гэтага чалавека, прыпамінаў свае даўнія спатканні з ім. Прафесар адчуваў сябе цяпер гэтак-жа, як некалі, калі на балоце ўпершыню напаткаў Ягуплу.

ПАДЗЕЯ ШОСТАЯ

Сварка з Давыдзюком, пасля якой Сузон Каляда пайшоў да Паўла Андрэевіча, адбылася самым ранкам за тыдзень да вялікадня.

Сузон нерухома стаяў перад адчыненымі варотамі хлева і, як заварожаны, пазіраў у ягоную цёмную пустэчу. Карова, адзіная жывёліна, якую меў Сузон, стаяла на дварэ і церлася бокам аб вугал хлева. Хлеў нізкі, стары, сцены яго даўно спарахнелі і Сузон сам дзівіўся, як яшчэ трымаюцца вуглы. Паміж бярвён вялікія шчыліны, праз якія свеціцца гарод. Шулы ў варотах абселі і нахіліліся ў бакі адна ад другой так, што калі хочаш зачыніць вароты, яны толькі нізам упіраюцца ў шулу, а верхам правальваюцца ў сярэдзіну хлева. І паправіць гэтага ніяк нельга, бо калі станеш папраўляць, трэба кранаць сцяну, а тая і так ледзь трымаецца. Згніла, спарахнела і салома на страсе і на страху ажна ў некалькіх месцах ён насыпаў кастрыцы, з-пад якой відаць яловае галлё. Не ў лепшым стане і гумно. І Сузон думае, што рабіць.

Новая вясна. Варта было-б даўно сядзець на сваім хутары. У яго дачка інжынер, якая дапамагае яму час ад часу грашыма. Яе грашыма ён расплаціўся з крэдытным таварыствам, у якім браў грошы на каня. Яна можа пасабіць яшчэ, але што-ж з таго? Хіба зможа ён і хату новую паставіць, і хлявы? Сам ён гэтага не зробіць з адной рукой. Нават лес вазіць трэба наняць чалавека. А ставіць хату адным чалавекам не абыйдзешся. І Сузон разумее сваю бездапаможнасць. І зусім не разумее, што яму рабіць і з чаго пачынаць гэты новы свой год. Бяссілле авалодвае целам, ташнатой падгортваецца пад грудзі, сціскае горла і прыкоўвае да месца і Сузон доўга не чуе, калі яго кліча да сябе Давыдзюк.

— Ты што-ж гэта аглух, ці зафанабэрыўся так ужо, што і не чуеш, — іранізна пытае Давыдзюк, узыходзячы на сярэдзіну сузонавага двара. Давыдзюк збіраецца ісці ў царкву і таму з самага ранку ў святочнай вопратцы, у сваім чорным, у белую паску, гарнітуры. З вуліцы заходзіць на сузонаў двор і Мікіта. Ён вітаецца з Давыдзюком за руку, а потым крычыць да Сузона: дзень добры, камбед!

Сузон на прывітанне не адказвае. Нейкі час ён стаіць на месцы, пазіраючы на Давыдзюка, пасля сходзіць з месца і ідзе да сярэдзіны двара, дзе Давыдзюк з Мікітам.

— Камбед, кажаш? — пытае Сузон, спрабуючы ўсміхнуцца. — Не ўсім-жа мець твае рукі заграбушчыя, некаму-ж трэба жыць і так, як даводзіцца.

— Бач! — Мікіта паказвае рукой на Сузона. — Ён яшчэ агрызаецца. Чалавеча! Ты пра мае рукі лепш памаўчы. Агрызацца табе няма чаго, во што. На чужым сядзіш і з чужога жывеш, а я, слава богу, на сваім…

— Толькі сваркі не ўшчыняйце, — перапыняе Мікіту Давыдзюк. — Я ото хочу запытаць цябе, Сузон, як-жа яно будзе? Няўжо-ж ты і гэнае лета думаеш сядзець тут во?

— А што-ж я, пералячу куды, ці што? — з адценнем здосці пытае ў сваю чаргу Сузон. Ён пакуль што стрымлівае злосць, якая камяком падгортваецца да горла. Злосць і ад таго, што ён увесь у пачосным, а Давыдзюк і Мікіта ў святочнай крамнай вопратцы, і ад таго, што яны, напэўне, сыта паснедалі па-святочнаму, а яму давядзецца з’есці бульбы з агурковым расолам і, урэшце, ад крыўды, што не Давыдзюку, у каго і будынкі моцныя, і сілы багата, даводзіцца зрушаць гаспадарку з мгсца, а яму. — Бачыш-жа, што няма мне чаго перавозіць, чаго-ж яшчэ пытаеш?

— А мая-ж каторая справа? Ці ты чуў, чалавеча? — Давыдзюк павяртае твар да Мікіты. — Я з ім па-добраму абыходзіўся, дык ён вунь што!

— Абыходзься з ім добра, то ён яшчэ гадоў дзесяць з свайго двара не сыйдзе, во што я табе скажу.

— І я ўжо гэта думаў. Неяк, Сузон, трэба нам з табой разабрацца, каб або тое, або другое. Ато сядзіш ты на маім, добрыя гоні такой зямлі займаеш і хоць-бы што.

— А ты ці не збяднеў цераз гэта? Ці, можа, хочаш, каб я табе плаціў за двор?

— А як-жа, чакай, ён табе заплоціць, — іранізуе Мікіта.

Сузон момант моўчкі пазірае на Мікіту, пасля ідзе да яго бліжэй. Ён не можа больш стрымліваць злосці.

А ты не лезь не ў сваю справу, цяпер табе не тыя парадкі…

— Гм, гм, бач! — Мікіта развінуў рукі! — бач, звар’яцеў ужо, нібы я яго чапаю. Па мне ты хоць сотню гадоў тут сядзі, во што, то мне ўсёроўна! Хоць-бы пасароміўся дзеля свята.

— Мне сароміцца? Іч які!

Давыдзюк не хоча, каб распачалася сварка і павяртае гутарку на старое.

— Сварыцца няма чаго, хлопцы. І табе, Сузон, няма чаго злаваць. Сядзіш то ты на чужым і мог-бы змаўчаць. Лепш от скажы, як рабіць будзеш?

— Нічога я рабіць не буду.

— Як гэта нічога?

— А так і нічога. Нікуды я перабірацца не буду. Ні адным вам жыць, ды раяваць, некалі трэба пажыць і нам. Яшчэ паглядзім, каму гэны двор нарэжуць. Вось, як зробім арцель, то, можа, акурат табе адсюль выбірацца давядзецца, а не мне.

— Ты тэтак? — То вось-жа табе паперка ад самога сакратара ячэйкі Лёйкі, і ад сельсовета. Ён мяне, бач, выганяць збіраецца. А не дажджэш ты? — Давыдзюк пачаў корпацца дрыглівай рукой па кішэнях пінжака. Бач, разышоўся! арцель ён арганізуе! Ён мяне адсюль прагоне! Ды калі ты не пачнеш перабірацца заўтра, то я табе да святой нядзелі і хлеў, і хату тваю раскідаю, вуглоў не збярэш. — Давыдзюк урэшце знайшоў патрэбную паперку, выняў яе з кішэні і патрос ёю ў Сузона перад вачыма. — Тады ты ў мяне парызыкуеш. А цяпер я з табою і гаварыць не хочу. Граха на душу прымаць цераз цябе не хочу.

— І я-ж так. — Сузон павярнуўся і пайшоў у хату. А калі Мікіта з Давыдзюком пайшлі з двара, вышаў з хаты і адразу накіраваўся да Мікоды Жука.

А яшчэ цераз нейкі час Сузон крочыў побач з Мікодам. Яны зайшлі да Міхалкі Хвойчыка, а ад яго пайшлі на будаўніцтва камбіната. Але Паўла Андрэевіча на камбінаце яны не знайшлі. Ён самым ранкам яшчэ выехаў у раён і абяцаў вярнуцца толькі ўвечары.

Раніцой на другі дзень Сузон адзін прышоў на камбінат. Буднік быў ужо ў канторы, але быў заняты з інжынерам, і Сузон, седзячы на ганку, чакаў, калі выйдзе інжынер. Чакаць давялося доўга, але Сузон не крыўдаваў, гэта было як-бы адпачынкам для яго. Ён бачыў перад сабой незнаёмых людзей. Людзі стаялі каля крамы і то прыходзілі ў кантору, то выходзілі з яе, людзі, якія неслі за сабою пах цэглы і смалы. Аднекуль даходзілі на канторскі двор чалавечыя галасы, гул машын і лязгат жалеза. І гул машын, і чалавечыя галасы не змаўкалі. Услухоўваючыся ў іх, Сузон думаў, што жыццё ў арцелі ў нечым будзе абавязкова падобным на тое, што робіцца на камбінаце. У чым будзе падабенства, ён не ўяўляе, але мысліць, што яно абавязкова будзе.

Інжынер, які быў у Будніка, вышаў з канторы, і Сузон: змеціў яго толькі тады, калі ён збег з ганка. Сузон падхапіўся, строс з сябе пыл і нерашуча падаўся ў калідор канторы. Яшчэ больш разгубіўся, як падышоў да дзвярэй буднікавага габінета. Але, калі адчыніў дзвэры, асмялеў. Буднік падняўся з-за стала і пайшоў яму насустрач.

— Дзядзька Сузон! Як-жа здароўе? Як жывеце? Збіраюся я ўвесь час схадзіць да вас, пагасцяваць у сваіх старых знаёмых, ды ўсё неяк не выпадае. Бачыў, што робіцца, — пытае ён у Сузона, падводзячы яго да акна, за якім непадалёк будынак новай электрастанцыі. Сузон бачыць высокія сцены будыніны і не скончаныя яшчэ, у рыштаваннях, сцены заводскіх будынкаў і маўчыць.

— Хутка, дзядзька Сузон, зусім па-іншаму жыць будзем, — гаворыць Буднік. — Па-чалавечаму жыць будзем.

— Хто яго ведае, калі тое чалавечае жыццё пачнецца. — Сузон уздыхае і ідзе ад акна ў глыб габінета. — А пакуль яно пачнецца, з мяне і дух вон.

— Ужо і так? Чаму дух вон? Яшчэ дажывеш і ты.

— Мо’ і дажыў-бы, але не дадуць-жа дажыць. — І Сузон падрабязна апавядае пра сваю справу і пра апошнюю сварку з Давыдзюком. — Вось прыдзе і разбурыць, што-ж я з ім зраблю, калі закон на ягоным баку.

— Хто табе сказаў, што закон за яго?

— У яго паперка, за яго і сакратар ячэйкі…

— Сакратар ячэйкі? — здзіўлена перапытвае Буднік. — Ну, гэта, ведаеш, несакратарская справа, зусім не сакратарская. З сакратаром я пагавару аб гэтым, а разбураць тваіх будынкаў мы яму па закону не дазволім. Ты што-ж гэта, дзядзька Сузон, думаеш, што совецкія законы не цябе бароняць, а багатыра, кулака?

— Неяк-жа так яно выходзіць, — смялее Сузон.

— Так не выйдзе. А потым наогул хопіць ужо вам важдацца з гэтымі хутарамі. Не было нам часу, каб дужа глядзець за гэтым, вось нехта і напладзіў іх. Не ваша гэта справа чапляцца за хутар: і не твая, і не Мікодава, і не Тарэнтава. Такія хлопцы былі! Ці-ж мы на тое ў паноў зямлю адабралі, каб новых панкоў гадаваць? Ці каб ты вот гэтак жыў? Жартуе Давыдзюк, калі думае, што яму можна ездзіць на табе і цяпер. Мы ні на ком ездзіць не хочам, і на сабе ездзіць не дадзім. Часы тыя скончыліся. Памятаеш, як мы на тваім дварэ збіраліся? — Шырокаплечы Буднік, усміхаючыся, стаіць перад Сузонам на моцных, шырока растаўленых нагах. — А ты ўсё на тым-жа месцы жывеш?

— На тым Сузон махнуў рукой. Хутар на панскім, а хата на тым самым дварэ.

— Хата твая мусіць ужо саўсім спарахнела. Гэта-ж столькі часу, — дзівіцца Буднік. — Трэба нам сабрацца. Такія людзі! Прападаць такім людзям няма чаго, трэба, каб і цяпер жыццё так варочалі, як тады, а то паселі на хутарах за плотам і маўчаць, як-бы іх не было зусім. Гэта я вінаваты, што дагэтуль не сабраў вас. Мікода, Міхалка, Тарэнта, ты ды і яшчэ колькі чалавек і мы такое жыццё ў арцелі наладзім, што другім павучыцца не будзе сорамна.

— Тарэнту ад хутара не адарвеш, ён як п’яўка прысмактаўся да свайго хутара, а другія хлопцы, як і былі.

— Адарвем і Тарэнту. Такога чалавека аддаваць Давыдзюкам нельга.

— Ён і так ужо больш іхны, чым наш.

— Будзе нашым. Я схаджу да яго, пагавару з ім.

— Нічога не будзе!

— Тады тое скажаш, а цяпер давай-такі ўсур’ёз параімся, як арцель стварыць. Хто ў вас там яшчэ з лепшых, з кім можна пачынаць справу?

Сузон памаўчаў, мяркуючы, потым падсунуўся з крэслам бліжэй да стала і пачаў, загінаючы пальцы, прыпамінаць шапятоўскіх мужчын. Тады сеў побач з ім Буднік і пачаў прозвішчы мужчын запісваць сабе ў блак-нот. Гэтак прасядзелі яны каля гадзіны, а калі Сузон сабраўся ісці дадому, Буднік вышаў з ім аж на дарогу за канторскі двор. На дарозе яны на хвіліну прыпыніліся, пазіраючы на будынкі электрастанцыі і заводаў, што сталі ўдоўж дарогі.

— Зусім як у горадзе у нас будзе, — кажа Сузон.

— Там горад. — Буднік паказаў за раку, дзе будаваліся першыя два дамы для рабочых электрастанцыі. — Тут камбінат, а там, — паказаў у супроцьлеглы бок, на Шапятоўку, — новая калектыўная вёска, у якой не будзе такіх хат, як твая. А тваю хату мы, як музей, захаваем для памяці, каб людзі потым ведалі, як мы жылі.

Нейкі час яны абодва моўчкі пазіраюць у прасцяг дарогі, па якой вецер кружыць узняты пыл. Пыл цэлай сцяной стаіць над дарогай і над прыдарожным полем. Вецер дуе у твар і, прыжмурваючы вочы, яны абодва бачаць за шэрай, мутнай заслонай пылу, новую Шапятоўку.

— Можа калі і будзе людзям жыццё, — кажа Сузон.

— Будзе, — кажа і Буднік. — Хутка будзе. — Ён паціскае на развітанне Сузонаву руку і ідзе да сябе ў кантору, а Сузон папраўляе на галаве шапку, нашчупваючы пальцамі сшыты ніткамі казырок і, насунуўшы казырок на лоб, каб затуліць вочы ад ветру, ідзе па дарозе да шэрай заслоны з пылу.

Вярнуўшыся ў габінет, Буднік адразу-ж парашыў пазваніць на тарфяную станцыю да Мілоўскага. У працягу амаль усіх год, пачынаючы з Пецербурга, гэны высокі юнак, які заўжды некалькі здзіўлена пазірае на жыццё шырока раскрытымі вачыма, як здань новага, ад наступных гадоў, пакалення ішоў поруч з Буднікам. Буднік ведаў яго і хлапчуком-газетчыкам і зусім спелым ужо комуністам, Буднік любіў Мілоўскага. Больш, як каму іншаму, ён верыў Мілоўскаму і пакладаўся на яго ў любой справе і таму па справе стварэння ў Шапятоўцы арцелі перш за ўсё пазваніў яму. Мілоўскага тэлефонны званок на станцыі не засціг, і тое, што Буднік збіраўся сказаць яму ў гэны дзень, ён змог яму толькі сказаць цераз два месяцы.

Па даручэнню Цэнтральнага камітэта партыі Мілоўскі аж два месяцы прабыў на торфзаводах. Выкарыстоўваючы практыку станцыі, ён кіраваў на заводах арганізацыяй механізаванай здабычы торфу і вярнуўся на станцыю толькі ў чэрвені. Дома ён і знайшоў на сваім стале запіску, у якой Буднік выказваў жаданне спаткацца з ім, каб пагаварыць па вельмі важнай справе. І хоць запіска была вельмі даўняй, Мілоўскі назаўтра-ж, самым ранкам, накіраваўся на камбінат да Будніка. Тады і адбылася іхная гутарка, сведкай якой быў і Хвойчык Міхалка, і вынікам якой сталася тое, што пачалося ў Шапятоўцы пазней, ужо зімою.

ПАДЗЕЯ СЁМАЯ

Ужо ў каторы раз варочаецца Тарэнта Шкробат дадому такой позняй парой. Сёння ён не чакаў, пакуль скончыцца сход. Яшчэ неяк з восені да яго надвячоркам зайшоў Буднік з Мікодам Жукам. Тарэнта з радасцю прыняў яго як госця і частаваў яго і Мікоду самым лепшым, што мелася ў хаце. Яны прасядзелі ледзь не да паловы ночы, заняўшыся ўспамінамі. У той вечар быў дома і Тарэнтаў сын — інжынер. Падбадзёраны некалькімі чаркамі віна і абрадаваны тым, што да яго па-прастому, як да роўнага, зайшоў начальнік будаўніцтва камбіната, і тым, што ягоны сын інжынер, якім можна пахваліцца, Тарэнта амаль ніводнай хвіліны не праседзеў на месцы. Госці сядзелі на лаўках, а сам ён то тупаў каля стала, частуючы іх, то прыпамінаў што-небудзь з мінулага і тады падсоўваў да стала зэдлік, садзіўся каб бачыць усіх, і пачынаў гаварыць.

— А памятаеш, пытаў ён у Мікоды, — як мы ў Сібір збіраліся? Зямля пад бокам ляжала, а мы ажно ў Енісейскую губерню ехалі шукаць яе.

— Таа-к, — уздыхаў Мікода, — ездзілі і нічога не выездзілі.

— Каб-жа на той час ды цяперашні розум, хіба-ж-бы папёрся чалавек у такую далеч! — І Тарэнта павяртаўся тварам да Будніка, кладучы перад ім на стале вялікія, агрубелыя ад працы свае рукі. — Не было ў нас тады яшчэ такога чалавека, як таварыш Буднік. Ты, таварыш Буднік, людзьмі нас зрабіў, дарогу нам паказаў. Хіба-ж бы меў я за старым часам такога сына? — Тарэнта паказваў на Кастуся, які сядзеў побач з Мікодам, і хаваў хітраватую ўхмылку ў кутку паміж вусамі і барадою. — І я не шкадую, што вось так мяне зрашэцелі, — вёў рукой па свайму твару, паказваючы сляды даўніх ран. Пасля ўставаў, ішоў да ложка, выцягваў з-пад яго нізкі чорны сундучок, даставаў асцярожна складзеныя паперкі, дакументы з часоў грамадзянскай вайны і, нізка схіліўшыся над сталом, раскладваў іх перад Буднікам. — Гэта ўсёроўна, як сляды мае, па іх кожны можа даведацца, дзе я быў. — Стаяў, схіліўпыся над, сталом, упёршыся ў яго далонямі рук. — Сузон вось упякае мяне часам маім багаццем, што-я сыта жыву. А хіба я не маю права так жыць? Я за такое жыццё біўся, каб чалавекам стаць, галаву пад кулі падстаўляў. Не ў тым справа, як я жыву, а які я? Няхай пачнецца заўтра што і я зноў пайду ў чырвонагвардзейцы. Хутар кіну, усяго ачураюся, а пайду, як і ў восемнаццатым годзе. — Дрыглівымі рукамі разгортваў старое выцвіўшае пасведчанне чырвонагвардзейца, падаючы яго Будніку. — Цябе, таварыш Буднік, я тады не пазнаў, як запісваўся,, бачыў, а не пазнаў. А гэта дэкрэт аб зямлі. — Тарэнта разаслаў на стале ля пасуды шырокі аркуш пажоўклай паперы, на якой быў надрукованы дэкрэт. — Гэта, як запаведзі для мяне. За такі дэкрэт я куды хочаш пайду, на які хочаш фронт пайду, бо гэтым наша дарога ў жыццё назначана. — І клаў за гэтымі словамі на дэкрэт усёю далонню сваю руку.

Буднік слухаў, што гаварыў Тарэнта, і гаварыў сам. Тарэнта тады садзіўся на зэдліку і, абапёршыся на стол локцямі, моўчкі пазіраў на Будніка, сачыў за ягоным тварам, прыпамінаючы час, калі Буднік быў настаўнікам.

У той вечар гаварыў Буднік і пра арганізацыю калгаса. Тарэнта не сказаў Будніку, што ён першым запішацца ў калгас, ды Буднік і не патрабаваў ад яго такога слова, але ён не сказаў і таго, што не хоча ісці ў калгас. Нічога не сказаў ён і на першым сходзе шапятоўцаў, на якім Буднік зрабіў даклад і на якім сам Тарэнта быў за старшыню. На сходзе ад яго таксама ніхто нічога не патрабаваў.

Хто што думаў пра буднікавы словы пасля таго сходу, Тарэнта не ведае, але сам ён цэлую ноч праварочаўся на ложку без сну і досвіццём, ні да чаго не дайшоўшы думкамі, падняўся з хворай галавой.

Да самага поўдня Тарэнта прабыў у гумне. Дамалочваў акалот. Хацелася быць толькі з самім сабою, каб ні з кім не раіцца, каб да нейкага канца дайсці самому. У таку было цёпла, і Тарэнта пры малацьбе скінуў і верхнюю кашулю. Рукі ігралі цэпам, кружылі яго ў паветры і цяжка клалі гладкі дубовы біч на поўпустыя снапы акалоту. Снапы ўздымаліся за цэпам пасля ўдараў, пырскалі рэдкім зернем, і Тарэнта біў яшчэ мацней, мецячыся ўдарамі ў лёгкія, абабітыя некалі аб жлукта, каласы. Час ад часу ён спыняўся. Абапёршыся на цэп рукамі, на якія клаў падбародак схіленай галавы, Тарэнта падоўгу стаяў нерухома, пазіраючы то на тарпу тоўстых, адабраных з лепшай саломы, кулёў, то ў чорную пляму дзверак ёўні, дзе сохлі снапы. Стаяў, аж пакуль настывала цела, а тады зноў біў цэпам па снапах, біў са злосцю, з усёй сілы, каб разгубіць думы, якія не давалі спакою.

Пасля поўдня, хоць пасад і не быў дамалочаным, у ток не пайшоў, а выбраўся на тарфяную станцыю да сына. Сын толькі што прышоў з работы. Ён умываўся, потым змяняў вопратку, а бацька моўчкі сядзеў на зэдліку і чакаў, пакуль ён будзе зусім гатовы.

Сыну цяпер дваццаць сем год. Ён інжынер і комуніст, з ім можна гаварыць пра сур’ёзнае і бацька чакаў. Кастусь ускінуў на плечы пінжак, не надзяючы яго ў рукавы, сеў супроць бацькі.

— Надзень у рукавы пінжак, так прастынеш, прастудзішся. Гэта-ж такая халадэча. Вось цяпер, пэўне, і нам давядзецца так жыць у каморках, ды ў халадэчы такой, як возьмеце нас у свае рукі. — Тарэнта закінуў полы кажуха і стаіў хітраватую ўсмешку ў кутку пад вусам. — Я думаў, што жартуе, так сабе гэта гаворыць, аж аказваецца ён і ўсур’ёз надумаўся зганяць нас у кучу.

— Каго зганяць, а цябе-ж, па-мойму, заганяць у калгас не трэба, сам зойдзеш.

— Сам? А ці пайду-ж я яшчэ туды?

— Чаму не пойдзеш? — здзівіўся сын.

А чаму-ж мне абавязкова ісці туды? Што мне свой двор не ў ласку, ці што?

— Ты, бацька, нешта, як падменены сёння. Дома-ж ты, здаецца, трохі па-інакшаму гаварыў. Але гэта не важна, калі ўсур’ёз хочаш аб гэтым гаварыць, давай пагаворым.

— А што-ж я да цябе жартаваць прышоў, ці што? Сын-жа ты мне, мож і на цябе рабіў некалі, а цяпер што-ж, рашыцца ўсяго і ў табун ісці? Добра — на сваіх дзяцей рабіў, а цяпер на чужых рабіць?

— Нешта ты, бацька, не тое гаворыш.

— А ты тое? Ты мне не як комуніст, ваша партыйнае я ведаю, а ты мне, як сын бацьку скажы, ад сэрца скажы, як рабіць. Табе хіба не шкада дабра бацькавага? Столькі сіл я на яго паклаў: на хату тую, на гумно… І ўсё-ж з свайго мазаля, не чужымі рукамі. Каб яшчэ троху, на каня добрага ўзбіўся, на маладзейшага, кароў лепшых завёў-бы… А цяпер як-жа, як-жа, а? Ці ў цябе сэрца няма, што ты так гаворыш?..

Кастусь разумеў бацьку. Ён надзеў пінжак у рукавы, нібы гэтак лягчэй было гаварыць з бацькам, і падняўся з крэсла.

— А ты чаго-ж у Чырвоную гвардыю ішоў, калі думаў увесь век душыцца на сваім кавалку?

— Я жыву на сваім кавалку, а душыцца там будзем.

— Дэкрэт на стале раскладваў, гаварыў, што як запаведзі ён табе, а цяпер запамятаў, што ў ім напісана?

— Там не напісана, каб мяне сілай у комуну заганялі.

— Хто-ж цябе заганяе? На фронт цябе ў восемнаццатым годзе хіба сілай гналі? Сам пайшоў. Ведаў-жа, за што ідзеш. І, нябось, не каяўся пасля, не абманілі цябе, а цяпер чаго-ж баішся? Перадавік! Рэволюцыянер! Ці ўжо запамятаў, як некалі ў стопцы жылі?

— Гэта ты, мусіць, запамятаў і мяне туды загнаць хочаш. А я не запамятаў, я рад, што як чалавек хату маю. Я па-людскаму жыць хочу…

— Такім хочаш стаць, як дзядзька? Можа парабкаў хутка наймаць станеш? Рэволюцыянер! А я думаў, слухаючы цябе тады, што мой бацька першым пойдзе, прыклад пакажа.

— Ты мяне не ўпікай! — Тарэнта крутнуўся з крэсла, ухапіўся рукамі за полы кажуха, расхінуў іх. — У цябе малако на губах не ўсохла, каб вучыць мяне. Сам вучаны!..

— Я цябе вучыць не збіраюся, хоць можа і варта было-б. Ці ты думаеш, што Буднік на катаргу ішоў, каб цябе назад у стопку пасадзіць. Ты чаго шкадуеш? Што конь будзе не ў тваім хлеве? Што ток твой могуць узяць? Пра жыццё думаць трэба, а не пра гэта. Жыць табе-ж лепш будзе, прастарней. І табе, і Сузону, і ўсім. Ці мо’ хочаш, каб толькі табе жыць, а другі каб в голаду пух?.. Я-ж не думаю гэтага…

Тарэнта пры гэтых сынавых словах падняўся з крэсла, паклаў на галаву шырокую, з маладой аўчыны, шапку і, не гаворачы ні слова, пайшоў да дзвярэй. Кастусь не спыніў яго і нічога не сказаў яму, на развітанне.

Пасля гутаркі з сынам Тарэнта на другі сход зусім не пайшоў, баяўся напаткаць на сходзе Будніка. А на другі дзень даведаўся, што далі сваю згоду на калгас сямёра гаспадароў, у ліку якіх былі і Мікода, і Ганорык Сымон, і Сузон, і Міхалка Хвойчык. І гэта зрабіла яго як-бы хворым. Была крыўда і злосць на ўсіх і ні на кога. Не хацелася сустракацца і з тымі, хто пайшоў у калгас, і з тымі, хто не хацеў ісці, і ён аднолькава злаваў і тады, калі яму раілі ісці ў калгас і калі хвалілі за тое, што ён не хоча ісці туды. З гэтай прычыны не хацелася быць на людзях, але яшчэ цяжэй было аставацца дома.

На трэцім сходзе Тарэнта прысутнічаў, але да самага канца непрыкметна прастаяў ззаду каля дзвярэй і ніводным словам не абазваўся за ўвесь вечар, каб не выказаць сваёй прысутнасці і не трапіць на вочы Будніку.

Хацеў Тарэнта, каб і на сёнешнім сходзе так абышлося. Прышоў ён на сход па сваіх разліках нерана, але, сход яшчэ не пачаўся і ён наўмысля доўга стаяў на школьным дварэ, каб у сярэдзіну зайсці тады, як сход пачнецца. Ён думаў, што Буднік ужо ў школе і спакойна стаяў сярод мужчын, услухоўваючыся ў іхную гаворку. Там да яго і падышла Вера.

— Нешта не відаць цябе, дзядзька Тарэнта, на сходах, — сказала яна — Ці мо’ хварэў? — і ўсміхнулася.

Тарэнта хацеў змаўчаць, але Вера пачакала, што адкажа ён і зноў загаварыла.

— Гэта-ж мужчыны ўсё чакаюць, як ты, ці запішашся. І мяне ўжо шмат хто пытаў, ці не ведаю я па-суседску, што ты думаеш, а я хоць і не ведала, а за цябе сказала, як за калгасніка.

— Ці не калгасніца ўжо сама ты? — яшчэ стрымліваючы раздражнёнасць, абазваўся Тарэнта.

— А так што і ўжо. Хопіць з мяне распраклятага таго жыцця. Хоць, можа, яшчэ троху да старасці па-людскаму пажывем. А цябе, дзядзька Тарэнта, старшынёй калгаса зробім. Цябе паважаюць, за табой нашы ўсе пойдуць.

— А калі я сам не пайду? — не стрымаўся Тарэнта.

Вера збянтэжана змоўкла. У гэты час з вуліцы ўвайшлі на школьны двор Буднік і Мілоўскі. Тарэнта, як пачуў буднікаў голас, мятнуўся ў школьныя сенцы. Хацеў зайсці ў сярэдзіну, але каля дзвярэй было цесна і ён падаўся назад у сенцы, у цёмны кут і там стаў, увагнуўшы ў плечы галаву, як-бы піў ваду, і слухаў, калі зойдзе Буднік у сярэдзіну школы. Толькі тады павярнуўся і пайшоў да дзвярэй і ў дзвярах ужо сутыкнуўся з сынам. Кастусь падаў бацьку руку, запытаў пра здароўе маці і ў школу зайшоў разам з ім. Пра былую гаворку і не ўспомніў. Але калі пачаўся сход і Буднік павёў сваю гутарку пра калгас, Кастусь непрыкмётна падышоў да бацькі.

— Сёння пара ўжо табе сваё слова сказаць, — параіў ён. — Іншыя на тое спадзяючыся чакаюць. Упірацца без дай прычыны няма чаго.

Тарэнта прыўзняў вочы, зірнуў на сына. Захацелася, як некалі, калі Кастусь быў зусім малым, тупнуць нагой і сыкнуць на яго, каб не лез са сваімі парадамі. Але не сказаў нічога. Сын падумаў, што бацька згодзен з ягонымі словамі, і пайшоў на сваё месца. А Тарэнта доўга яшчэ стаяў узрушаны і разгневаны словамі сына і бязмэтна блукаў рукамі па кажуху. Ён то расшпільваў кажух і, раскінуўшы полы, папраўляў на сабе кашулю, спрабуючы расцягнуць цесны каўнер, то зноў зашпільваў кажух і абцягваў яго на сабе, а то скуб пальцамі бараду і бязмэтна круціў прыўзняты ўгору правы свой вус.

Нервавалі і буднікавы словы. Буднік гаварыў пра колішняе. Ён прыпамінаў сходкі на сузонавым дварэ, справу з панскай адменай зямлі і апавядаў пра павятовы з’езд сялянскіх дэпутатаў, з якога Шкробат Тарэнта пайшоў у Чырвоную гвардыю. Тое, што гаварыў Буднік, ільсціла Тарэнту, але чаму ён гаворыць менавіта цяпер, калі справа ідзе аб калгасе? Значыць, ён нават і не думае, што Тарэнта можа не пайсці ў калгас? Ён упэўнены, што Тарэнта і ў гэтай справе будзе першым? Чаму-ж гэта так выходзіць, што ўсе яны: і свой сын, і Мілоўскі, і Буднік, і нават Вера, не пытаючы ў яго, зараней парашылі, што будзе так, а не інакш? Ім хочацца, каб было так? А калі гэтага не хочацца самому Тарэнту? Пра што іншае, а пра тое, як жыць, ён ні ў каго пытаць не збіраецца. На гэта ён сваю галаву мае. Захоча — без іхных парад у калгас пойдзе, усяго ачураецца, а пойдзе, а не захоча — так жыць будзе, як і да гэтага жыць будзе, без указчыкаў.

Буднік гаварыў, дапытліва аглядаючы сход, як-бы шукаў като патрэбнага, а Тарэнта дагадваўся, што выглядае Буднік яго. Потым Буднік нахіліўся да Кастуся, нешта паціху запытаў у яго і гаварыў ужо, углядаючыся ў пярэднія рады. І ўжо Тарэнта пачаў супакойвацца, думаючы, што Буднік не ім цікавіцца, як той нечакана запрапанаваў яму гаварыць.

— Дзе там Тарэнта Шкробат? — пытаў ён, аглядаючы сход. — Ён на сходзе ці не?

— Ёсць, ёсць, — азвалася некалькі галасоў і за імі сам Тарэнта прыглушана адгукнуўся, але з месца не сышоў, толькі шапку зняў з галавы.

— Ёсць? Тады давай, таварыш Шкробат, раскажы і ты ім хоць што. Як ты думаеш па-новаму жыць пачынаць, ці так на хутары і будзеш сядзець да старасці? Давай-ка разам шапятоўцаў на новую дарогу выцягваць, як і некалі. Ну, выходзь, таварыш Шкробат, гавары.

Буднік сеў за сталом і чакаў. З лаўкі пазіралі на Тарэнту, чакаючы, што ён скажа: Мікода Жук, Сузон Каляда і Міхалка Хвойчык. А за імі павярталі галовы ўсе, хто сядзеў і стаяў наперадзе і нават тыя, што стаялі побач. Тарэнту зрабілася раптам горача і густа выступіў на твары пот. Ён расшпіліў кажух, азірнуўся разгублена на знаёмыя твары аднавяскоўцаў, зірнуў на Будніка, які чакаў ягонага адказу, і прыглушаным хрыплым голасам сказаў:

— Я пра новае жыццё нічога сёння сказаць не магу.

— Гэта чаму-ж? — запытаў Буднік.

— Я пакуль што яшчэ нідзе не бачыў яго.

Сход, здавалася, толькі і чакаў гэтых тарэнтавых слоў. Мужчыны заварушыліся, замахалі рукамі і разам, перабіваючы адзін аднаго, загаварылі:

— Праўду кажа! не бачылі мы яшчэ таго новага, не ведаем якое яно.

— Які смак у ім…

— Каб тое новае не было горш старога.

— А ўжо-ж.

— Жыццё змяніць — гэта табе не каня на рынку памяняць.

— І каня памяняць не так проста: бывае прамяняеш быка на індыка.

— А нё-ж… Чалавек рабіў, рабіў і раптам аддай ім усё…

— А як-жа: каня аддай, карову аддай, насенне аддай…

— А сам вясной хоць з торбай ідзі прасі.

— І пойдзеш…

Галасы мужчынскія перабіў Буднік:

— Ты, таварыш Шкробат, таксама баішся?

— Я нічога не баюся, баяцца мне няма чаго. — Тарэнта злаваў, што сход так падтрымаў яго. — Баяцца няма чаго. — сказаў ён яшчэ раз. — І кожны няхай сам за сябе гаворыць, я тут нікому не ўказчык, і торбы табе катораму ніхто не начэпіць, калі рабіць будзеш у калгасе, а не ў цянёк бегаць…

— Дык як-жа рабіць? — вырвалася ў кагосьці.

— Як хочаш рабі, галаву-ж мо’ маеш? Цяжка так жыць, ідзі ў калгас…

— А ты як?

— Як прыдзе час, я сам скажу.

— Яму хутара шкода! — кінуў з месца Сузон і падняўся з лаўкі. — Пасароміўся-б, Тарэнта!

Буднік нешта сказаў Сузону і той сеў. Словы сузонавы ўразілі Тарэнту. Ён ірвануўся з месца, ускінуў на галаву шапку і, зашпільваючы кажух, пайшоў да дзвярэй.

— За сваё жыццё мне няма чаго сароміцца! — кінуў ён ад дзвярэй ужо. — За жыццё сваё я крывёю сваёй плаціў, у другіх яго не ўкраў…

Сход на момант змоўк, пасля з яшчэ большай сілай загаманіў разам усімі галасамі і ў гомане не чутна было, як бразнулі за Тарэнтам дзверы.

На дварэ цёмна. Мяцеліца замінае хадзе, замятаючы дарогу. Ногі грузнуць у снягу, збіваючыся з цвёрдай саннай дарогі. Ісці цяжка, душна. Ніхто не ідзе следам за ім, ніхто не гукае яго вярнуцца, але Тарэнта не сцішае хады, хоць і стаміўся.

У полі ветру больш раздольна і мяцеліца тут яшчэ гусцей. Снег шыецца за полы кажуха, у рукавы, пад шапку, слепіць вочы. А злосць і крыўда падганяюць. Тарэнта расплікае каўнер кажуха, адхінае яго ад твара і ідзе, не сцішаючы крокаў.

Каля свайго хутара ён доўга стаіць на адным месцы, пазіраючы то на бярэзнік, што каля возера, то на былы панскі двор. Ягоная зямля ад усіх у баку. З правага боку возера, наперадзе рэчка, а тут парабкоўскія гароды, і толькі з аднаго боку хутар суседзіць з другім хутарам. Да яго Тарэнту справы няма. Жыў адзін, ні з кім не апастыраючыся, нікога не крыўдзячы. Хутар быў як-бы ўзнагародай за некалішнія пакуты і шуканні зямлі. У Томскай губерні зямлі шукаў, у Табольскай шукаў і ў Енісейскай; сілы разгубіў, шукаючы яе, і вось знайшоў, пачаў жыць, а цяпер як-жа? Зноў без свайго кавалка зямлі застацца? Столькі вёсен і дет, запоўненых працай, перажыта тут, на гэным кавалку зямлі, так цяжка здабытым. А цяпер, як прыдзе вясна, як-жа будзе? Каля хаты зямля і не свая? Куды захочуць, туды пагоняць рабіць? Усёроўна зямля? Як-жа ўсёроўна, калі ты не будзеш мець месца, за якое заўжды трымацца можна, якое толькі тваё, а не нейчае яшчэ?

Так кругам, якому няма канца, ідуць тарэнтавы думы, следам за імі ідзе Тарэнта сваім хутарам па глыбокаму снегу, намацваючы ботамі пад снегам зямлю, на якой пасеяна жыта. Вясной зарунее жыта, вырасце, уздыме на высокіх пруткіх сцёблах цяжкае калоссе, паспее, наліўшыся буйным зернем, а жаць хто-ж яго будзе? Тваё яно, ці не тваё?

На гумне высокі азярод. У дзірках рашэцін свішча мяцельны вецер. Снег кружыцца ў прасторы паміж плотам і азяродам, завяршае высокія гурлакі. Тарэнта сочыць за снегам, а потым пазірае ўгору на самы верх рашэціны. Значыць не будзе чаго і азяродзіць? І посцілак не трэба будзе падсцілаць пад азярод, каб скідаць на іх зверху сухія снапы?

Ад тумна пайшоў на двор, паціху адчыніў фортку, пастаяў, пазіраючы на хату і на хлеў, і пайшоў цераз двор да хлева. За хлевам зацішна, няма ветру і ён чуе, як шамаціць у яслях конь, перабіраючы губамі сена, і чуе, як цяжка сапуць каровы. «А тады як-жа? — думае ён. — Адна карова на ўвесь хлеў? А конь будзе дзесьці там? І другая карова таксама будзе там, і ўжо не твая будзе, а агульная?»

Доўга стаяць каля хлева ён не можа. Думае пайсці ў хату, але на ганку спыняецца. З-пад варотніцы ад каня вылёз сабака і лашчыцца каля ног, трэцца аб ногі бакамі. Тарэнта не заўважае яго. Яму не хочацца ісці ў хату. Там жонка. Яна не менш, чым ён, устрывожана тымі-ж думамі, і, напэўне, неспакойна варочаецца на ложку, думаючы пра кароў і пра зямлю. Прыдзеш у хату, яна пачне гаворку пра тое, пра што думаеш сам і ад гэтай гаворкі будзе не лягчэй, а яшчэ горш. Лепш не ісці ў хату.

Тарэнта паварочваецца і нагой трапляе сабаку на хвост. Сабака ўжо лёг быў каля ягоных ног. Сабака ад болю яўкнуў, падхапіўся і зноў намерыўся пацёрціся аб гаспадарову нагу.

— Вон!

Тарэнта падчапіў нагой сабаку пад жывот і з сілай адкінуў яго ад сябе. З перапуду сабака зноў яўкнуў і шырока растацыранымі нагамі стаў на сняту. Ён стаяў на месцы, пазіраючы на гаспадара, аж пакуль той не пайшоў са двара, а тады вылез са снегу і нясмела патупаў следам за ім.

Тарэнта пайшоў у гумно. У таку, упоцемках, пастаяў колькі хвілін, услухоўваючыся ў ветравы шум над саламянай страхой, потым падышоў да ёўні, адчыніў яе нізкія дзверы, намацаў упоцэмку каля сцяны ў ёўні снапы, скінуў некалькі штук іх на падлогу і, як стаяў, лёг на снапы тварам уніз, выцягнуўся, на ўсю даўжыню і моўчкі ляжаў аж да рання. Спрабуючы заснуць, ён клаў пад твар сабе то адну, то другую руку і падцягваў, адкідаючы ў бок, ногі, а то клаў твар на сноп, а рукі выцягваў удоўж цела, але не клаўся на бок, усю ноч праляжаў уніз тварам і не заснуў, не ўмеючы вызваліцца ад балючых і дакучлівых дум.

Як зусім развіднела, Тарэнта пайшоў у хату. Жонка была ўжо на нагах, тапіла ў печы. Яна палахліва пазірала на мужа і нічога не пытала ў яго, баючыся чым-небудзь не дагадзіць яму, і загаварыла з ім толькі тады, як ён зноў сабраўся ісці з хаты.

— Куды-ж ты? Хоць бы-ж перакусіў чаго, — сказала яна.

— Каровам я прынёс мешані, — сказаў ён замест адказу на яе словы. — І каню сена прынёс. Калі затрымаюся, напоіш. — Сказаў гэта і пайшоў з хаты.

Цераз колькі часу ён быў каля буднікавай кватэры. Буднік толькі што падняўся і збіраўся ісці снедаць. Тарэнту ён спаткаў абрадвана і адразу падаў яму крэсла, прапануючы скінуць кажух і сесці. Але Тарэнта кажуха не скінуў і не сеў.

— Я не надоўга, — сказаў ён, і паднёс да талавы руку, раздумваючы, ці то зняць шапку, ці не. І шапкі не зняў. — Я пра тое, сказаць хочу, што ў калгас не пайду, каб на мяне не спадзяваліся.

Цяпер падняўся з крэсла і Буднік.

— Ты што-ж, Тарэнта, жартуеш ці ўсур’ёз? Чаго гэта так раптам?

— Жарты тут невялікія. Нутро маё перагніло, пакуль думаў пра гэта. Як без галавы хадзіў… Пра тое і сказаць прышоў, каб на мяне не спадзяваліся. І не нявольце мяне лепш, я ўсёроўна не пайду. А будзеце няволіць, у злосць увайду і калгаса зусім не будзе, мужыкі мяне слухаюцца пакуль што, — прыгразіў ён, ускінуўшы на Будніка з-пад ілба вочы.

— Супроць нас пойдзеш? Супроць самога сябе, чырвонагвардзейца? Ты толькі глядзі, нікому другому гэтага не кажы. Гэта глупства, Тарэнта. Супроць нас ісці табе, значыць супроць сябе ісці. Галаву на гэтым ураз зломіш. Ермалаю Кату гэтым пасобіш, Давыдзюку пасобіш, а не сабе. Пілацееву пасобіш, які сядзіць дзесьці за мяжой, ды чакае. Ці можа запамятаў на тое, што было, хто такі Пілацееў?

— Я нічога не запамятаў, але я не магу і не пайду, — яшчэ раз паўтарыў свае словы Тарэнта пра тое, што не пойдзе ў калгас. Ён хацеў, каб Буднік чуў гэныя ягоныя словы. Калі ён першы раз сказаў іх, як-бы з плеч скінуў нешта цяжкае, што гняло ўсё дні.

— Хутара шкадуеш? Сямі дзесяцін шкадуеш? Я цябе разумею, гэта пройдзе. У калгасе ўся шапятоўская зямля тваёй будзе, усе коні будуць тваімі. Хіба ў тым справа, што, конь у тваім хлеве стаіць? Каб толькі навучыцца табе шанаваць не толькі гэтага аднаго, а дваццацёра, скажам, каб навучыцца аднолькава любіць работу на любой зямлі, не толькі на тым кавалку, на якім сядзіш. Вось у чым справа. Шкода, што мне сёння-ж аж на месяц цэлы ехаць адсюль трэба, а то мы з табой пра гэта пагаварылі-б падрабязней, і не на сходзе, а вось так, дома. А ў агуле не так гэта страшна, пагаворым як прыеду. Ты толькі глупства больш нікому не гавары і не лезь у хэўру да такіх, як Ермалай Кот. Не яны табе пара. Не можаш ісці ў калгас цяпер, цяжка табе гэта, лепш і на сходы не хадзі, дома пабудзь, падумай. З сынам пагавары. Сын у цябе добры, сапраўдны комуніст. Ды што я цябе вучу, сам галаву маеш, не дзіцёнак. У восемнаццатым-жа годзе цябе ніхто не вучыў на фронт ісці, сам і ў калгас пойдзеш.

— Не пайду я ў калгас, — яшчэ раз сказаў Тарэнта і пачаў заплікаць каўнер кажуха, збіраючыся ісці.

— Ну, добра, не ў гэтым цяпер справа. Рад я, што ты зайшоў, хоць і з такой навіной. Дзякую, а то ўчора падняў галас і ўцёк са сходу, нічога не сказаўшы.

— Я пайду, бывайце здаровы, таварыш Буднік.

— Хутка спаткаемся, бывай, таварыш Шкробат. — Буднік падаў Тарэнту руку і, развітваючыся з ім, пазіраючы яму ў твар, усміхнуўся: — бывай. Пасварыцца яшчэ паспеем пасля.

— Сварыцца з вамі я не хочу.

— Часам і сварка на карысць.

— Тарэнта пайшоў. Ён павольна сышоў з ганка і, ні разу не азірнуўшыся на вокны буднікавай кватэры, прайшоў цераз увесь двор. Ён хутка знік за суседнім домам, а Буднік яшчэ нейкі час прастаяў каля акна, разглядаючы шырокія, цвёрда пакладзеныя на мяккім свежым снягу сляды тарэнтавых чобатаў.

ПАДЗЕЯ ВОСЬМАЯ

Паміж прафесарам Галынскім і Паўлам Андрэевічам, не гледзячы на іхнае больш частае абшчэнне па рабоце, захаваліся ўсё тыя-ж адносіны людзей з рознымі поглядамі. Але думалі яны пра гэтыя адносіны кожны пасвойму. Буднік добра ведаў прафесара і, уважліва наглядаючы за кожным крокам яго ў рабоце, усё больш і больш пераконваўся, што ў гэтым чалавеку ён не памыліўся.

Прафесар у сваю чаргу не ў меншай ступені паважаў Будніка, але пераконваў сябе ў тым, што ён паважае Паўла Андрэевіча толькі за ягоныя чалавечыя якасці і не больш, а, баючыся падпасці пад ягоны ўплыў і інстынктыўна ўгадваючы гэны ўплыў, прафесар не пераставаў гадаваць у сабе і пачуцця насцярожанасці ў адносінах да Будніка, выкарыстоўваючы ўсё, што можна было супроцьпаставіць ягоным уплывам. З гэтай жа прычыны, калі на балоце з’явіўся Адам Пілацееў, абраў абшчэнне з ім, як зелле супроць Будніка. Прафесар меркаваў, што ён будзе, дзякуючы гэтаму, на аднолькавай адлегласці ад іх абодвух і, значыць, зможа захаваць і надалей сваё ўласнае месца ў падзеях.

Першы раз прафесар убачыў Пілацеева каля чыгуначнай станцыі. Гэта было падвячоркам, акурат у палове зімы. Прафесар ішоў з Аксанай у памяшканне лабараторый, дзе абяцаў пазнаёміць яе з сваімі апошнімі работамі. Калі яны падышлі да станцыі, прыбыў поезд. І тады зразу-ж прафесар пазнаў чалавека, якога ён бачыў мінулай вясной на апошняй станцыі, як варочаўся з замежнага падарожжа. На гэты раз ён адразу-ж пазнаў Пілацеева і ад нечаканасці разгублена спыніўся і чуць не аклікнуў яго.

— Мне здалося, што я дзесьці сустракаў гэтага чалавека раней, — кіўнуў прафесар галавой у бок да Пілацеева, які стаяў з другімі пасажырамі, пра нешта пытаючы ў іх. Сказаў гэта прафесар свядома, разумеючы, што яму давядзецца сустракацца з Пілацеевым, і Аксана, напэўне, будзе ведаць пра іхнае знаёмства.

У той вечар прафесар больш ні разу не ўспомніў пра Пілацеева, Ён увесь вечар прабыў з Аксанай і быў рад гэтаму. Аксану прафесар любіў. Цяпер ён прыпамінае той вечар. Адбірае скарыстаныя ўжо, апрацаваныя рабочыя свае запісы, непатрэбныя яму больш, і прыпамінае, як, па-юнацку проста, узяў на развітанне аксаніны рукі і сказаў, што любіць яе.

— Памятаеце, — запытаў ён, — як я прасіў вас узяць мяне ў свае рукі?

— Ну? — не зразумела Аксана, што ён хоча сказаць.

— Я-такі папаўся, я пакахаў вас. І дужа рад. Вы дзіўны чалавек. Вас нельга не пакахаць.

— Вы жартуеце, Міхаіл Палікарпавіч. — Аксана вызваліла свае рукі і схавала іх у рукавы паліто.

— Дзе ўжо мне жартаваць з такім? Гэта не жарт, праўда. І я рад гэтаму.

Аксана не ведала, што сказаць, яна ўсміхнулася, спрабуючы тлумачыць словы Міхаіла Палікарпавіча як жарт, і пайшла. Але пасля гэтага яна часцей і заўжды абрадвана сустракала Міхаіла Палікарпавіча, зусім не хаваючы сваіх да яго адносін, якія ён угадваў.

Міхаіл Палікарпавіч падаўся ад стала да акна і ля яго спыніўся, слухаючы, як падаюць за акном са страхі кроплі вады. Раставаў снег. Стоячы ля акна, ён не чуў, як стукалі ў дзверы, і ад акна адзярнуўся, як у пакой увайшлі Пілацееў і Ягупла.

Ягупла з часу з’яўлення Пілацеева значна змяніўся. І ў ім прафесар больш пазнаваў Ягуплу — былога земскага агранома, чым Ягуплу-паэта, якім ён спаткаў яго на балоце. А Пілацееў быў такім-жа, якім ведаў яго прафесар яшчэ па Петраграду. Ён па-старому злосна ненавідзеў усё, што рабілася вакол яго. Прафесар рэдка згаджаўся з Пілацеевым, часцей пярэчыў ягоным словам і ў спрэчках з прафесарам Пілацееў як-бы задавальняў сваю злосць.

— Працуеце, Міхаіл Палікарпавіч? — пытае ён. — Хочаце ўзбагаціць іх? — І ходзіць па пакоі з канца ў канец.

— Я не на іх працую. Навука ніколі не належала адной якой-небудзь партыі або класу.

— Хо-го! І вы сапраўды думаеце, што не на іх робіце? — Пілацееў спыняецца перад прафесарам, і Ягупла, як і ён, чакае адказу. — Яны будуюць свае заводы, выкарыстоўваючы вынікі вашай працы.

— Што-ж з таго, Адам Феакціставіч? Заводы патрэбны не толькі ім, і менш за ўсё ім.

— Але пабудова заводаў узмацняе іх.

— Значыць, аб’ектыўная хада падзей за іх і я тут не пры чым, — паціскае плячыма прафесар. — Тое-ж можна сказаць і пра вашу работу.

— Пра маю? — Пілацееў кідае погляд на Ягуплу і рагоча, а за ім рагоча і Ягупла, і прафесар збянтэжана пазірае на іх, не разумеючы прычыны рогату. — Вы думаеце, што я таксама буду рабіць на іх?

— Але вы-ж прыехалі, як спецыяліст, як інжынер, чаго-ж вы ехалі, калі не думаеце нічога рабіць?

— Рабіць буду, а вось ці будзе з гэтага карысць ім, гэта іншае. Я ім нараблю, я ім так нараблю… — І Пілацееў зноў рагоча.

— Але-ж гэта будзе злачынствам!

— Супроць іх? Затое будзе сумленным у адносінах да самога сябе. А я ніколі не заракаўся ад гэтага.

Прафесар здзіўлена паводзіць плячыма.

— Гэтага я не разумею і не апраўдваю, зусім не апраўдваю, — кажа ён. — Вы можаце не згаджацца з імі, можаце ненавідзець іх, але рабіць злачынства, гэта, прабачце, не варта культурнага чалавека. Ваш абавязак — рабіць сваю справу. Вы спецыяліст, вы ведаеце машыны, вы можаце злучыць асобныя часткі іх і зрабіць іх жывымі. Гэта і рабіце. Машынам няма справы да белых, або чырвоных пасля таго, як спрэчкі паміж імі вырашаны вайной. Машыны працуюць на таго, на каго працуе жыццё. А жыццё, хочам мы гэтага, ці не хочам, за іх.

— Вы так думаеце, Міхаіл Палікарпавіч?

— Я вымушаны так думаць. Тое, што я вакол сябе бачу, прымушае мяне так думаць.

— А што-ж вы, дазвольце запытаць вас, Міхаіл Палікарпавіч, ўбачылі такое асаблівае? Заводы будуюць?

— Хоць-бы і так. Яны ператварылі балота ў вельмі важны прамысловы вузел. Зрабілі Расію пісьменнай…

— Ха-ха! — Пілацееў, рагочучы, адкінуўся на спінку жрэсла, — ці не думаеце вы, Міхаіл Палікарпавіч, што нямецкія і французскія капіталісты горш за іх умеюць будаваць заводы? А наконт пісьменнасці, ха-ха! Еўропа даўно, даўно пісьменнай стала і без большэвікоў.

— А Расія-ж не магла стаць!

— Думаеце, што не магла-б? Мне здаецца, што вы перасталі верыць у сілу дэмакратыі!

Тады прафесар прыпомніў сваё падарожжа па Еўропе, думы, з якімі вярнуўся адтуль.

— Я ўсё-ж ніколі не згаджуся з вамі, Адам Феакціставіч, і не апраўдаю вашых намераў.

Акурат у гэты час жанчына прынесла заказаны прафесарам чай. Як толькі прышла яна, прафесар падняўся з крэсла, а Ягупла падаўся да яго і выняў з кішэні кніжку сваіх вершаў.

— ’Шчэ шмат змагацца трэба нам,
Каб край наш незалежным стаў, —

прадэклямаваў ён, перадаючы кніжку прафесару. Гэныя радкі я напісаў вам, Міхаіл Палікарпавіч, на сваёй новай кніжцы. Хай яны будуць адказам на вашыя спрэчкі. А цяпер я прапаную вашай увазе адзін з маіх, вельмі даўніх, вершаў, прысвечаных Адаму Феакціставічу. — Ён дастаў з кішэні партмане, выняў з яго скрэпленыя ў адно некалькі блакнотных лісткоў і, спыніўшыся каля стала, пачаў чытаць. Чытаў ён доўга, то сцішаючы, то пасіляючы голас, а калі скончыў, збянтэжана зірнуў па чарзе на Пілацеева, потым на прафесара і сказаў:

— Гэта напісана мною пасля нашага спаткайня з Адамам Феакціставічам у дваццаць першым годзе. Адам Феакціставіч расказаў тады багата жудаснага пра лёс рускага афіцэрства і я напісаў гэны верш.

— І верш незвычайнай моцы! — пахваліў Пілацееў. — Працягнуў руку і ўзяў у Ягуплы лісткі. Перагарнуўшы іх, уголас прачытаў канец верша:

„…Тогда, пережив бесконечные муки,
Со знаменем святого креста.
Протянем к союзникам доблестным руки:
„Подайте во имя христа“.
Вы сами видали так много примеров,
Как нас наш народ избивал,
Как рвал он погоны своих офицеров
И как он их в грязь затоптал“.

— Незвычайна моцна напісана! — сказаў Пілацееў і падаў Ягуплу лісткі, а потым паціснуў ягоную руку. — Дзякуй, вялікае дзякуй. — Нейкі час Пілацееў маўчаў, блукаючы поглядам па цемры, якая стулілася за акном. Прафесар дастаў з шафы пакункі з пячэннем і цукеркамі і паклаў іх на стале. Жанчына прынесла яшчэ яблычнага варэння.

— Піце, — запрапанавала яна, выходзячы з пакоя. — Прастыне, піце-ж.

— Такі давайце вып’ем, — запрапанаваў і прафесар. — Адам Феакціставіч, падсоўвайцеся бліжэй.

— Дзякую. — Пілацееў прыўзняўся і падсунуў крэсла бліжэй да стала. Пачаў даставаць лыжачкай варэнне. Варэнне клаў у шклянку з чаем, доўга размешваў яго ў шклянцы. — Жудасны час быў. Нехта страціў на гадзіну розум, парашыў паільсціць натоўпу і Расія перастала існаваць. Так-так, Міхаіл Палікарпавіч, Расія перастала існаваць. Ніхто, ніхто, акрамя рускага афіцэрства, не любіў Расіі. Інтэлігенцыя не любіла Расіі і было модай не любіць сваёй бацькаўшчыны. Калі Расія гінула, інтэлігенты стаялі або ў баку, або нацкоўвалі на яе натоўп. Як я шкадую, што ў нас было толькі па дзве рукі, што нельга было страляць, адразу з некалькіх кулямётаў!.. За Расію было-б заплочана значна больш. Хоць ведаеце што, Сузон Іванавіч? — Пілацееў паднёс да губ шклянку і наабгом выпіў чай, пасля дастаў лыжачкай з дна шклянкі варэнне і з’еў яго. Пакуль ён рабіў гэта, Ягупла чакаў, трымаючыся рукой за сваю шклянку. — Ведаеце што? — паўтарыў Пілацееў. — Дапішыце ў вашым вершы яшчэ некалькі радкоў, паколькі ўжо верш прысвечаны мне. Наша, мая Расія яшчэ падымецца, будзе яшчэ і наша ўваскрошанне.

— Старой Расіі, Адам Феакціставіч, больш ніколі не будзе. А пасля не ведаю, ці згадзіўся-б на яе існаванне і Сузон Іванавіч, як беларускі паэт. Старая Расія наўрад ці дазволіла-б яму пісаць для свайго народу.

— Вы запамяталі, што старэйшыя беларускія паэты пачалі пісаць у старой Расіі.

— Гэта не зусім тое, — не згадзіўся з Пілацеевым і Ягупла. — Магу прыняць Расію толькі, як саюз роўных і вялікіх дзяржаў, вялікіх славянскіх народаў і ў такой Расіі хацеў-бы бачыць вялікага беларускага палкаводца Пілацеева.

— Ха-ха! — не стрымаўся прафесар. — Давайце лепш пакінем такія гаворкі. У іх задужа наіўнага.

— Вы так думаеце? — прыўзняў Пілацееў вочы ад стала.

— Мне так здаецца, хоць я і зусім дрэнны палітык.

— Такі-ж палітык і з мяне далучыўся да прафесара Ягупла. Ён падумаў, што сказаў у прысутнасці прафесара лішняе і хацеў цяпер, каб словы ягоныя прафесар прыняў, як выпадковыя. Нам з вамі, Міхаіл Палікарпавіч, у палітыцы ніяк не знайсці дарогі, мы ў палітыцы заўжды наблытаем і нагаворым такога, што божа спасі. Куды лепш толькі пісаць вершы.

Пілацееў хутка падзякаваў прафесара за чай і сабраўся ісці. Разам з ім сабраўся і Ягупла. На развітанне Ягупла падаў прафесару руку і, схіліўшы на бок галаву, лісліва ўсміхаючыся ў твар яму, усё яшчэ памятаючы пра сваю неасцярожнасць са словамі, якія быў сказаў, спрабаваў згладзіць уражанне, якое яны маглі зрабіць на прафесара.

— А ведаеце, Міхаіл Палікарпавіч, куды лепш не быць нам палітыкамі. Няхай Адам Феакціставіч, — ён гэтак-жа лісліва ўсміхнуўся Пілацееву займаецца палітыкай, няхай Мілоўскі займаецца палітыкай, Буднік, а з нас хопіць і сваёй справы. Праўда?

— А я наўмысле буду прыходзіць у ваша жыццё з палітыкай і буду ёю палохаць ваш спакой. Хочаце, Міхаіл Палікарпавіч?

— Чаму-ж? Прыходзьце, буду гатовы паспрачацца з вамі.

Прафесар гаварыў гэта зусім шчыра. Чаму-ж-бы яму і не сустракацца з Пілацеевым? Пілацееў зусім чужы? Што-ж з таго? Прафесару да гэтага ніякой справы няма, гэта-ж, як і да таго, што, да прыкладу, Павел Андрэевіч Буднік з’яўляецца пераконаным і паслядоўным большэвіком. Гэта іхная справа. І нават цікава наглядаць за гэтымі абсалютна супроцьлеглымі сіламі, не прыстаючы ні да адной, ні да другой. Праўда, прафесаравы сімпатыі значна ў большай меры на баку Будніка, можа ў сілу таго, што ў дзейнасці гэтага чалавека ён знаходзіць шмат такога, што сваім значэннем выходзіць далёка за межы інтарэсаў толькі яго асабістых, як палітыка, або інтарэсаў ягонай партыі. Але ён задаволены тым, што можа спакойна назіраць за сутычкамі гэных двух сіл, што стаяць за Буднікам і за Пілацеевым. Ён задаволены тым, што яшчэ і сёння ён нічым не вымушаны быць цалкам з адной з гэных сіл. І мае магчымасць, калі гэта спатрэбіцца, сказаць нешта сваё ўласнае так, як ён сказаў сёння Пілацеееву, што не апраўдвае ягоных намераў рабіць злачынства.

Прафесара часам папракалі ў тым, што ў сваім імкненні да аб’ектывізма ён аж педант. Можа такія папрокі і мелі пад сабой падставу, але прафесар не трымае іх. Быць заўжды і ва ўсім аб’ектыўным, — гэта адзін з асноўных прынцыпаў прафесара. А па-другое, ён хоча быць не толькі аб’ектыўным, а яшчэ і сумленным у сваёй аб’ектыўнасці. А як-жа інакш? Не, не. Ён зусім не можа прыняць папрокаў у педантызме. А хіба быць да педантычнага сумленным, хіба гэта дрэнна? Інакш ён, напэўне, увязаўся-б у нейкую палітычную гульню і зусімбы не мог працаваць па свайму прызначэнню, як вучоны. Сёння-ж ён працуе, і працуе, як хоча, і працуе, менавіта, таму, што змог аб’ектыўна паставіцца да таго, што рабілася вакол яго. Пілацееў папракае яго ў тым, што ён з большэвікамі, што ён робіць на іх? Можа быць, можа быць, што гэта і так. Ён заўжды быў староннікам аб’ектыўнай хады падзей. Ён зусім не вінаваты ў тым, што большэвікі, а ні хто іншы, паспяваюць ісці ў нагу з падзеямі.

Так думаў прафесар, працягваючы перарваную было з’яўленнем Пілацеева і Ягуплы сваю работу, а ў гэны час Пілацееў развітаўся з Ягуплам, калі яны вышлі на дарогу за балотам, і накіраваўся дадому. Але дадому ён не пайшоў, а хутка звярнуў з дарогі на хутар да Мірона Сапуна.

У Міронавай хаце, калі прышоў туды Пілацееў, было ўжо некалькі чалавек. Былі абодва Каты: Ермалай і Халамей, быў Давыдзюк Ахрэм, быў Сапун Арцём і Мікіта Шкробат і яшчэ трое ці чацвёра мужчын, якіх Пілацееў бачыў упершыню.

— Убачыў я ў вас агонь у хаце і парашыў зайсці, — сказаў ён.

— Будзьце ласкавы, дзякуем, што зайшлі, — азваўся з ложка гаспадар. — Грэйцеся, сядайце.

Мужчыны, якія сядзелі на лаўцы каля стала, адсунуліся, саступаючы месца Пілацееву, але ён не пайшоў да стала, а сеў на зэдліку, які запрапанавала гаспадыня. І калі ён сеў, у хату зайшоў Шкробат Тарэнта. Таму што ў хаце было каля дзесятка мужчын, Тарэнта не здзівіўся. Жыла Шапятоўка ў гэтыя дні ўся аднымі думамі, і мужчыны шапятоўскія кожны вечар схадзіліся па некалькі чалавек у той або іншай хаце і да позняга часу праседжвалі, заняўшыся гаворкамі пра калгас. Тарэнту мужчыны спаткалі ветліва, хоць і былі крыху здзіўлены ягоным з’яўленнем і далі яму месца каля самага стала. Кот Халамей пасунуўся далей за стол на кут і паказаў рукой на месца каля сябе.

— Сядай, Тарэнта, пасядзі, усёроўна свята ў нас цяпер суцэльнае: ходзім, гаворым, а рабіць, мусіць, нехта будзе.

— Рабіць будзем, як у калгас сыйдземся, — сказаў Сапун і сам ні з таго, ні з сяго зарагатаў. Тарэнта на яго зірнуў, пасля на Пілацеева і нахіліўся да Халамея.

— Хто гэта такі? З раёна?

— Пэўне-ж. Іх цяпер не разбяры-бяры колькі ходзіць.

З ложка абазваўся гаспадар на сапуновы словы.

— Гэта табе не хаханькі, Мірон, — сказаў ён. — Колькі там таго асталося, і вясна. Рабіць хочаш, ці не хочаш, трэба будзе, але як рабіць будзеш, як? Ты мне пра гэта скажы. Мы, таварыш дарагі, — звярнуўся ён да Пілацеева, які сядзеў непадалёку ад яго, — змучыліся зусім ужо ад такіх думак, галовы пагубілі, розум страцілі.

— Гэтага не варта рабіць, — азваўся Пілацееў. — Розум заўжды патрэбен, ці ў калгасе, ці без калгаса будзеце, а да вясны-такі недалёка.

— Недалёка, — згадзіўся Кот Халамей. — І пара ўжо нам неяк цвёрда сваё слова сказаць, каб і людзей не мучыць, бо ходзяць яны да нас кожны дзень угаварваць, і каб самім нешта рабіць.

— Думаеш, адчэпяцца? — Мікіта махнуў рукой. — І не спадзявайся лепш на тое, во што.

— А я можа запісацца хочу, навошта-ж ім адчэплівацца?

— Запісацца? — здзівіўся Мікіта. — Хай мае ворагі туды пішуцца. — Азірнуўся на Пілацеева і ўсміхнуўся. — Хай толькі таварыш не падумае пра нас чаго нядобрага.

— Гаварыце, што хочаце; гаварыць нікому не забаронена.

— Каб хоць ведаць, як яно там у другіх людзей з гэтым, выказаў сваё пажаданне Кот Ермалай, які ўвесь час моўчкі сядзеў за сталом, на самым куце. — Калі ўжо ўся Расія, людзі вы мае добрыя, запісваецца, тады яно не так страшна было-б і нам папісацца. А так страшна. І пісацца страшна, як-бы на паншчыну тую ідзеш, і не пісацца яшчэ страшней. Бо ўжо лепш памерці, як у Салаўкі тыя ехаць. Не разбярэш тут, куды лепш кінуцца, ці ў пельку, ці ў пяцельку. Як паслухаеш, што вакол робіцца, то лепш не жыў-бы, здаецца…

— Баюся я, — перабіў Ермалая Ката Пілацееў, — што, калі і будзе калгас у вас, ці доўга ён пажыве. Маем мы такія ўжо ў Крыму, на Каўказе, дзе ўжо сеюць. Папісаліся, плугі знеслі, бароны, коней звялі ў агульныя хлевы і ўсё, здавалася-б, добра, улада мясцовая супакоілася, задаволена, што справа ідзе да парадку, а пасля глядзяць, ды толькі дзівяцца: выехалі калгаснікі сеяць кожны на свой шнур. Пакуль начальства бегала туды-сюды, людзі сеяць пачалі кожны на сваім і калгасу як і не было ніколі. Баюся я, што і ў вас такое здарыцца.

— І разышліся? — перапытаў Ермалай Кот.

— Так, разышліся, Цяпер да восені будуць чакаць.

— А да восені ці мала яшчэ што можа быць, — падхапіўся Мікіта. — А што ты думаеш, каб і ў нас так, а?

— Ты вось надумайся! — За ўвёсь час Тарэнта абазваўся ўпершыню. Не падабалася яму, што такая гаворка ідзе, але нікому ён пярэчыць не стаў, пакуль не загаварыў брат. — Лепш памаўчаў-бы, — параіў ён Мікіту. — Не хочаш пісацца, не пішыся, за горла цябе туды не пацягнуць.

Больш ён нічога не сказаў за ўвесь час, пакуль сядзелі мужчыны ў міронавай хаце.

Дома Тарэнта Шкробат, як лёг у пасцель, доўгі час ляжаў моўчкі дагары тварам, з падкладзенымі пад галаву рукамі, а пасля перавярнуўся на бок і, мосцячы сабе падушку, голасна дакончыў думку, з якой ляжаў да гэтага:

— Гм.., надумаліся, у круцельства пайшлі, нібы нехта жарты з імі ладзіць…

Жонка яшчэ не спала. Яна пачула, што сказаў муж, але не зразумела сказанага і перапытала. Тарэнта ў апошнія часы стаў, як ніколі, маўклівым. Прычыну гэтай маўклівасці жонка ўгадвала. На гэны раз, пакуль Тарэнта ляжаў моўчкі, яна таксама маўчала, ведаючы, што ён не спіць, і чакала. Таму так і ўхапілася за ягоныя словы, спадзявалася пагаварыць з ім, але ён змоўк, лёг плячыма да яе і больш не сказаў ніводнага слова. І жонка так і не зразумела, да чаго адносіліся ягоныя словы пра круцельства.

ПАДЗЕЯ ДЗЕВЯТАЯ

За акном клуба высокія, гонкія хвоі, а за іхным веццем зусім па-веснавому чыстае неба. Унізе пад хвоямі голая ад снегу зямля, так даўно нябачаная, не кранутая, яшчэ нічыімі нагамі. За хвоямі ў лажбіне лапіка пачарнелага стапнеўшага снегу. Снег плямамі і ў нізіне каля зараснікаў, якія відаць Мілоўскаму з клубнага акна. Ён пазірае туды і слухае, як падаюць за акном на пясок з клубнага даха кроплі вады. Апошні снег растае.

Над хвоямі праносіцца мяккі веснавы вецер. Верхавіны хвой гойдаюцца і то засланяюць сабою неба, згортваючы вецце, то паказваюць яго. Зусім вясна. Мілоўскі прыпамінае час, калі ён упершыню трапіў у Шапятоўку ў дзевятнаццатым годзе. Побач з ім сядзіць Кастусь Шкробат і новы для гэных месц, нізкарослы, круглатвары, Каплан Мішка. Так па-даўняму, па-комсамольскаму часу заве яго Мілоўскі.

— Памятаеш наш сход у гумне? — нахіляецца Мілоўскі да Кастуся, а з другога боку нахіляецца Каплан. Ён хоча паслухаць, пра што будзе ісці гаворка. — Усёроўна, што нелегальны сход быў, а цяпер якія справы ў вас! І каб у такіх умовах не асіліць пытання з калгасам? А не мы будзем! Праўда?

Кастусь моўчкі ўсміхаецца ў знак згоды.

— І да чаго ён вярзе такое, я не разумею? — Мілоўскі ківае галавой на Лёйку, які гаворыць да сходу. Тады Каплан адсоўваецца ад іх, бярэ аловак і алоўкам бразгае па пустой шклянцы.

— Праўда-такі, — кажа ён, згаджаючыся з Мілоўскім. — Не да толку твая прамова вялікая, канчай.

— Я яшчэ не сказаў галоўнага, не прыспешвай, — агрызаецца Лёйка, горбячыся над сталом, пазіраючы на Каплана, пасля на Мілоўскага і Кастуся прыжмураным левым вокам. — Не такія справы, таварышы, каб не гаварыць пра іх.

Па ўсяму відаць, што ён недалюблівае Каплана, які змяніў яго, як сакратара шапятоўскай партячэйкі, прыехаўшы ў вёску дваццаціпяцітысячнікам. Гэта пракрадваецца і ў словах Лёйкі, калі ён хоча папракнуць Каплана, што той, па сваёй рабочай звычцы, не зусім правільна падыходзіць да вырашэння сялянскіх пытанняў.

— Што рабочаму здорава, то мужыку, можа, і смерць, — кажа ён, ківаючы галавою. — Спяшацца трэба не тут, а ў справе.

— Ого! — дзівіцца нехта. — Лёйка за тэмпы.

— А такі правільна мы зрабілі, што сакратарства ад яго вызвалілі, — з іроніяй кажа да Кастуся Мілоўскі. — Блытаны ён.

— А ўсё-такі канчай зноў звоніць алоўкам аб пустую шклянку Каплан. — Або кажы, якія твае прапановы.

— Прапановы я скажу, як дойдзе да іх чарга.

— А цяпер пра што-ж ты гаворыш?

— Варта было-об слухаць, то і разумеў-бы, — яшчэ больш прыжмурвае Лейка вока ад узбуджанасці.

— Ну, ведаеш, гэта глупства. — Каплан падымаецца з-за стала і, пакуль Лёйка маўчыць, звяртаёцца да сходу з прапановай спыніць спрэчкі і адразу абмяркоўваць спіс тых, каго думае вызначыць сход для раскудачвання.

— Справа тут зусім ясная, — звяртаецца ён да сходу. — Не за гарамі вясна. На гэта разлічваюць і кулакі, ведучы сваю работу супроць калгаса. Іхны разлік дацягнуць да вясны і сарваць арганізацыю калгаса. Калі мы будзем і яшчэ цацкацца з імі, мы-такі і калгаса не створым, і сяўбу сарваць можам. — Сядай, таварыш Лёйка, — звярнуўся ён, змеціўшы, што той усё стаіць і чакае, калі яму дадуць дагаварыць да канца.

— Ты што-ж, не дасі гаварыць мне больш? — пытае Лёйка.

— Не дам-такі. Няма патрэбы ў гаворцы.

На сходу прабягае лёгкі смех і, аскаліўшыся на сход, Лёйка ківае галавой і садзіцца, не гаворачы больш ні слова.

— Мы свядома сабралі-такі сумесны сход комуністаў комсамольцаў і калгаснікаў, каб на сход беднаты прыйсці ўжо з зусім цвёрдымі прапановамі і не нарабіць памылак. На бюро ячэйкі мы мелі гутарку пра гаспадаркі абодвух Катоў, — гаворыць Каплан. — Адзін з іх быў у пана за аканома, а другі, аказваецца, служыў ураднікам. Потым пра Давыдзюка Ахрэма, былога старасту, які ўвесь час меў парабкаў, і па той-жа прычыне пра Мікіту Шкробата. Вось і ўсё.

— Нешта-ж дужа мала, — кінуў Лёйка.

— Як гэта мала? — не зразумеў яго Каплан. — Маеш яшчэ каго за кулака, называй.

— І назаву. Тых назаву, каго на бюро называў.

— А-а! — Каплан махнуў рукой. — Гэта не важна, я запамятаў. Таварыш Лёйка меў сваю думку яшчэ пра чатыры гаспадаркі. Ён, спадзяюся, скажа, а цяпер давайце абмяркоўваць названых і, калі мы каго прапусцілі, давайце дададзім.

Сход нейкі момант маўчыць. У некаторых з прысутных на тварах разгубленасць, у некаторых узбуджаная зацікаўленасць, а што-ж будзе? Пакуль сход маўчыць, з-за стала падымаецца Лёйка. Ён не спяшаецца. Ён хітравата прыжмурвае сваё левае вока, пазіраючы на прысутных, калыша плячыма, якія падтрымлівае сагнутымі рукамі, абапёршыся імі аб стол, і пачынае гаварыць наўмысле прыцішаным голасам.

— Каго мы павінны раскулачыць? — пытае ён, кідаючы погляд на сход, а пасля на Каплана і адказвае: — усіх тых, хто з’яўляецца ворагам калектывізацыі. Дык ці ў нас, — ён яшчэ больш сцішае голас і шматзначна пакалыхвае плячыма, — толькі чацвёра такіх? А дзе Сапун Мірон, у якога кулакі, як нам вядома, сходы свае праводзілі? А дзе Піскун Арцём, які ім падпявае, як і Мірон. А дзе, — голас Лёйкаў увесь час мацнеў, пасіляўся, — а дзе, пытаю я вас, нарэшце, Шкробат Тарэнта, самы ўпарты антыкалгасны элемент, з каторага прыклад бяруць сераднякі? Дзе яны? Вось якая мая думка, таварышы, што на бюро была, і каторую я прашу абмеркаваць, наколькі яна шкодная.

Лёйка сеў.

— Такі шкодная, — сказаў Каплан. — Не ведаю, як у адносінах да Сапуна і Піскуна, гэта сход скажа: таварышы іх лепш ведаюць, а ў адносінах да Шкробата Тарэнты зусім няправільная прапанова. Шкробат серадняк, у мінулым беззямельны. Ён чамусьці не ідзе ў калгас, але ён не сказаў нідзе ніводнага слова і супроць калгаса.

— А ты хочаш, каб ён яшчэ і слова сказаў? Ты яму ў нутро зірні, чаму ён маўчыць, якія ў яго мыслі?

— Мыслі ягоныя няхай пры ім застаюцца, — Шкробат Тарэнта не кулак і не вораг, такіх людзей няма чаго ў варожы лагер сілай піхаць, таварыш Лёйка. Гэта наш чалавек. І не трэба забывацца на Шкробатава мінулае.

Пакуль перакідваліся словамі Каплан з Лёйкам, Кастусь Шкробат сядзеў сам не свой. Ён то разгублена пазіраў на прысутных, густа чырванеючы, то схіляў галаву над сталом, клаў яе на сціснутыя ў кулакі рукі і пазіраў у стол перад сабою. Ён не ведаў, што-ж сказаць яму? Трэба было-б сказаць што за бацьку, але ці добра-ж яму бараніць бацьку? Хоць чаму-ж нядобра, калі ніякіх падстаў няма для таго, каб не бараніць? Ён то і павінен, як ніхто іншы, разумець, што робіцца з бацькам, і павінен сказаць пра гэта. Бясспрэчна-ж, бацька не вораг. Калі быў-бы ворагам, ён не пасароміўся-б сказаць гэтага. У яго хапіла-б на гэта партыйнай смеласці. Гэтак-жа лавінна хапіць яе і на тое, каб сказаць, што бацька не вораг. І Кастусь збіраецца прасіць слова. Ён уздымае галаву з рук, зноў аглядае сход, кідае разгублены погляд на Аксану, але пачынае гаварыць Лёйка.

— Я прашу даць сходу абмеркаваць маю прапанову, — патрабуе Лёйка, — а не ўгаварваць мяне тым, што вядома мне ці не вядома.

— Давайце абмяркоўваць і толькі без лішняй гарачнасці, — прапануе Каплан. — Мілоўскі схіляецца да Каплана і нешта гаворыць яму. Пасля гэтага Каплан падымаецца і просіць, каб гаварылі калгаснікі, і першаму дае слова Сузону.

Сузон ад печы, дзе ён сядзеў, ідзе да стала.

— Адносна Піскуна Арцёма я нічога сказаць не магу. Яго раскулачваць няправільна будзе. Пра Мірона Сапуна іншае скажу. Парабкоў то ён не меў як-бы, але хто ў яго хлеб пазычаў, той ведае, той папарабіў на яго. Той пяць дзёй за пуд касой махаў для яго, не разгінаючыся, або сем дзён за пуд жаў. Праўду я кажу? — Сузон махнуў адной сваёй рукой да астатніх калгаснікаў.

— Правільна. Мірон яшчэ хітрэй за Давыдзюка. Возьмеш у яго, то ён табе ўжо не спусціць.

— Мірона трэба ў той спісак.

— Першага яго трэба. Яго паслухаць — горш за ўсякую контру.

— Ну, што я казаў? — кідае, ухмыляючыся, Лёйка і пазірае на Каплана, пасля на Мілоўскага і міргае яму.

— Тут ты, здаецца, такі правільна гаварыў, — кажа да яго Мілоўскі. — На тое і сход, каб падправіць і цябе, і нас.

Сузон, пакуль выказваюць сваю згоду з ім калгаснікі і пакуль перагаварваецца Мілоўскі з Лёйкам, маўчыць, а пасля гаворыць пра Тарэнту Шкробата.

— Тарэнта сапраўды некалі чалавекам быў, хай мне сын ягоны даруе, Сузон кідае погляд на Кастуся, — а сёння ён з той дарогі сышоў. Па становішчу свайму, я так скажу, ён, безумоўна, не кулак, а па прагнасці да хутара як ёсць кулак. За хутар ён, як клешч за цела, трымаецца. У калгас, як бачыце, не ідзе, хоць рэжце, не ідзе. Кінуць яго на хутары, цераз год, два, як піць даць, акулачыцца. І хоць яго, можа, і не зусім правільна будзе раскулачваць, але паказаць яму яго месца не зашкодзіла-б. Я так прапаную, што яго трэба ссадзіць з хутара і выселіць куды пад лес.

Лёйка зноў павярнуў твар да Мілоўскага.

— Ну?..

— А тут тваё ну і не да месца. Комуніст ты, а такія пытанні аб людзях вырашаеш зусім па-дзяцінаму, пад настроем. Нельга так лёгка Шкробатам кідацца, раз лёс ягоны ў нашых руках. Ён наш чалавек.

— Можа быць і ваш, толькі не мой. Лінію партыі я не горш іншых ведаю.

Хутка за гэтым Мілоўскі ўзяў сабе слова. Калгаснікі, якія выступілі пасля Сузона, і комуністы, і комсамольцы згадзіліся з ім, што да чатырох, якія вызначыла бюро ячэйкі, трэба вызначыць да раскулачвання і Мірона Сапуна, але ніхто не згадзіўся з прапановай адносна Шкробата Тарэнты, і пра гэта гаворыць Мілоўскі.

— Зусім правільна, — згаджаецца ён з калгаснікамі. — Мірона Сапуна трэба дадаць да тых, а Шкробат наш і яго, дзядзька Сузон, пакуль што няма ніякай патрэбы зганяць з хутара. Трэба з ім па-іншаму зрабіць. Нам з ім пагаварыць трэба начыстую. Таварыш Буднік, як ад’язджаў, раіў нам зрабіць гэта, ўзяць і пагаварыць з ім начыстату, як і што, а мы гэтага пакуль што не зрабілі. І Кастусю Шкробату, — Мілоўскі зірнуў на яго, — варта было-б больш увагі звярнуць на бацьку.

— Я і пра Кастуся Шкробата пагавару, — перабіў Мілоўскага Лёйка.

— Гэта ты на партбюро пагаворыш, пагаварыць трэба, праўда, не так, як ты збіраешся гаварыць, а пакуль што справа нё толькі яго аднаго тычыцца.

Лёйка ўвесь час перабіваў Мілоўскага, не згаджаўся з ім, і ў канцы сходу настойліва патрабаваў, каб Тарэнта Шкробат быў дададзены разам з Міронам Сапуном да тых, хто будзе падлягаць раскулачванню. Таму так і здзівіла Мілоўскага тое, што ён пачуў ад Лёйкі ўвечары пасля сялянскага сходу.

На сялянскім-жа сходзе адбылося такое, што было нечакана і для Лёйкі, і для Мілоўскага з Капланам.

Як і ва ўсе разы, сяляне сходзіліся павольна. Ужо даўно былі ў школе комсамольцы і комуністы, даўно прышлі і тыя з сялян, хто запісаўся ў калгас, а рэшта прыходзілі па-аднаму, ды і то заглядалі ў школу і зноў выходзілі на двор, або аж на вуліцу і збіраліся купкамі. Адна такая купка сабралася каля Каплана, а другая каля Івана Пятровіча. Там ішла ажыўленая гаворка. Сяляне трымалі сябе не па-звычайнаму, былі болыш, як звычайна, гаваркімі, і Каплан, угадваючы нешта новае, хутка пайшоў, каб падзяліцца сваімі ўражаннямі з Мілоўскім.

Мілоўскі з прафесарам, якога прывяла на сход Аксана, ды Кастусь Шкробат сядзелі ў школе. Акурат, калі зайшоў туды Каплан, да іх далучыўся і Лёйка з Ягуплам. А за гэтым у школу адразу зайшлі яшчэ чалавек трыццаць сялян, сярод якіх быў і Іван Пятровіч. Пакуль сяляне з гоманам размяшчаліся па лаўках, Іван Пятровіч стаяў у дзвярах, праціраючы шкелцы сваіх акуляр, пасля асцярожна надзеў іх, агледзеў памяшкане школы і падышоў да Каплана.

— Сёння, здаецца мне, будзе нешта новае, — сказаў ён. — Нешта людзі нашы зусім як-бы не тыя.

Гэта «не тое» адчуў і Мілоўскі і ўсе іншыя адразу, як пачаўся сход. Было яно і ў узбуджанасці, з якой абіраўся прэзідыум сходу, і ў маўклівасці, з якой сход слухаў выступленні Каплана Мішкі і Аксаніна. Аксана сёння абавязкова хацела гаварыць. Ёй хацелася, каб паслухаў яе выступленне Міхаіл Палікарпавіч, і, урэшце, асабліва прагучэла яно ў дружных воплесках пасля аксанінага выступлення.

— А такі час ужо вырашаць ці так, ці гэтак, — падняўся адразу пасля аксаніных слоў Арцём Піскун і, прабіраючыся да прэзідыума, палез рукой сабе за пазуху. — На новае ўсякі не так смела ідзе, таму і мы ўпіраліся, не хацелі, думалі пагавораць з намі таварышы і адыйдуцца. Аж яны ўсур’ёз нас арганізаваць хочуць. А калі так, адпірацца няма чаго, нам не блага жадаюць, вось я і падаю сваю заяву ў калгас. — Ён дастаў з-за пазухі паперку, на якой была напісана заява, паклаў яе на стале перад Капланам і разгладзіў далонню.

— Правільна! — крыкнуў нехта.

— А ты не думай, Арцём, што адзін ты такі разумны.

Сяляне пачалі падымацца з месц, прабіраючыся да стала з заявамі, пасля пачалі перадаваць іх цераз другія рукі і некалькі хвілін чуваць было, як шамацяць у іхных руках чацвяртушкі нязмятай яшчэ паперы, вырваныя з дзіцячых школьных сшыткаў. Калі дайшла да стала і апошняя, Каплан узяў усе заявы ў руку, прыўзняў, іх над сталом і паказаў сходу. — Шэсцьдзесят дзве заявы пададзена, гэта нядрэнна, — сказаў ён.

А Лёйка падняўся з месца, на якім сядзеў, шырока растапырыў далоні і запляскаў. За ім запляскаў і ўвесь сход.

— Бачылі, прафесар, што мы накруцілі тут? — падміргнуў Лёйка Міхаілу Палікарпавічу, прыжмурваючы левае вока. — Вы, мусіць, не верылі, што ў нас нешта з гэтага выйдзе.

— Чаму не верыў? — здзівіўся прафесар. — А калі-б нават і не верыў, то цяпер бачу і веру.

У прафесара быў прыўзняты настрой. Тое, што адбылося на сходзе, здзівіла і абрадвала яго. Праўда, ён не зусім верыў у магчымасць калектывізацыі, але ён ніколі не хацеў, каб спробы калектывізаваць сялян скончыліся няўдала, бо самыя простыя меркаванні гаварылі аб большай выгадзе калектыўнай працы, і адзінае, што яго палохала, гэта сялянскі індывідуалізм, які, як думаў прафесар, будзе раз’ядноўваць сялянства і ўнутры самога калгаса. А цяпер прафесар зусім шчыра разам з усім сходам пляскаў таму, што адбылося.

Мілоўскі ў часе воплескаў падняўся і пайшоў да Каплана, каб нешта сказаць яму, а пасля вярнуўся на месца і тое-ж сказаў Кастусю і Аксане, а пасля і Лёйку. За гэтым адазваў Івана Пятровіча да стала і са спіску, які даў Іван Пятровіч, выпісаў сабе прозвішчы асобных сялян, і перадаў сваю паперку Каплану.

Сход папляскаў, пагаманіў, чакаючы, што-ж будзе далей, змоўк адразу, калі Каплан падняў руку, каб супакоіліся.

— У нас, як вы ведаеце, — сказаў Каплан, — калгас, хоць і маленькі, ужо ёсць і мае сваё праўленне. Праўленне заўтра-ж разгледзіць усе заявы, а пасля адразу-ж возьмемся за працу. Сёння давайце на гэтым наш сход скончым. Комуністаў і комсамольцаў, ды наступных грамадзян, — Каплан прачытаў прозвішчы, выпісаныя Мілоўскім, — прашу астацца яшчэ на гадзінку, каб тое-сёе абмеркаваць.

— Беднату? — здзіўлена запытаў хтось з задніх радоў.

— Так, сход беднаты.

— А якая-ж бедната цяпер, — абазваўся той-жа голас, — раз мы ўсе калгаснікі?

— Нічога, таварышы. Беднякі-ж сёння яшчэ не перасталі сад таго беднякамі быць, што ў калгас запісаліся.

— Значыць і ў калгасе не будзе роўнасці?

— Значыць будуць там беднякі і сераднякі?

— Толькі кулакоў не будзе, а беднякі і сераднякі будуць. Пра гэта мы, таварышы, пагаворым, а зараз можаце ісці, хто вольны.

Сход пачаў неахвотна разыходзіцца. Відаць было, што многія такога звароту справы не чакалі і выходзілі нездаволенымі. Гэта ўгадвалася па маўклівасці, з якой многія выходзілі са сходу, і па гоману, які хутка падняўся на школьным дварэ. Услухаўшыся ў гэты гоман, Лёйка адышоў ад акна да стала, ля якога стаялі Мілоўскі з Кастусём.

— Дарэмна ты зараней карты раскрываеш, — сказаў ён Каплану.

— Якія карты?

— А пра кулакоў, што іх не будзе ў калгасе, ваявы-ж падалі і яны?

— Па-твойму прыняць іх у калгас трэба?

— Прымаць не трэба, а падумаць, як лепш зрабіць, не пашкодзіла-б. Я вось яшчэ не ведаю, што вы тут, — ён паказаў рукой на сялян, якія засталіся на сходзе беднаты, — будзеце рабіць?

— Будзем разглядаць кулацкі спісак.

— Я так і думаў! — як-бы абрадваўся Лёйка.

— Што, што? — падаўся бліжэй да Лёйкі здзіўлены Мілоўскі. — То ты хацеў, як мага больш раскулачваць, а то, здаецца, запрапануеш і гэтых не чапаць.

— Так, і запрапаную, і лічу гэта зусім правільным.

— Як-жа-ж гэта? Ці ты думаеш, што, падаўшы заяву ў калгас, кулакі перасталі быць кулакамі?

— Я нічога не думаю, але я ўлічваю канкрэтныя абставіны.

Мілоўскі зарагатаў. — Эдорава ты ўлічваеш, — сказаў ён. — Добра такі, што мы парашылі склікаць сход беднаты зараз-жа, вельмі добра.

— Ты зубы не скаль, таварыш Мілоўскі, — агрызнуўся Лёйка. — Я ў палітыцы жартаваць не прывык і катэгарычна патрабую, каб сёння пытанне аб раскулачванні не разглядаць. Калгаса заўтра-ж не будзе, калі вы зробіце гэта. Я патрабую перанесці гэтае пытанне ў райком.

— Глупства! — Мілоўскі змяніў тон на сур’ёзны. — У райкоме мы пра гэта пагаворым, бясспрэчна, а цяпер я прашу, таварыш Каплан, каб ты ад імя бюро ячэйкі забараніў Лёйку падымаць гэтае пытанне на сходзе беднаты.

— Хочаце рот закрыць? Пабачым яшчэ каму райком рот закрые.

— Калі таварыш Лёйка выступіць са сваёй прапановай на сходзе, гэта паставіць яго па-за радамі партыі.

— Аж так? — Лёйка кінуў на Мілоўскага злосны погляд.

— Так, — падтрымаў Мілоўскага Каплан. — Я папярэджваю цябе зусім афіцыйна. Усякія гутаркі скончаны. Людзі сходу чакаюць.

— Што-ж, я памаўчу. Знішчайце тое, што зроблена, маёй віны ў гэтым не будзе; я, што трэба, сказаў.

— Добра, пасля пагаворым.

Калі Каплан пачаў гаварыць пра раскулачванне, сход змоўк у трывожным напружаным чаканні. Цішыня, якая ўсталявалася на сходзе, заразіла агульным настроем напружанага чакання і прафесара. Ён блукаў поглядам па тварах сялян, жадаючы адгадаць іхныя думы, прымаюць яны словы Каплана, ці не прымаюць. Стала крыўдна, што ўрачыстасць, якая зусім яшчэ нядаўна панавала над сходам, якую ўсе прысутныя віталі, змяняецца незразумелым яму, наўрад ці канечне патрэбным і цяжкім.

— Цяжкая гэта справа, — кажа ён да Ягуплы, які моўчкі сядзіць побач і разгублена міргае вачыма. Ягупла адказвае нешта невыразнае, і прафесар парашае да канца маўчаць, каб пасля самому дома паспрабаваць разабрацца ва ўсім, што ўбачыць за гэны вечар, і ён зноў углядаецца ў твары сялян.

— Вось табе і на! — зрываецца з вуснаў аднаго немаладога ўжо селяніна. — Усёроўна, як угадалі.

— Што ўгадалі? — пытае яго Каплан.

Селянін, відаць, незадаволены тым, што вызваўся гаварыць, але адпірацца няма як, і ён дагаварвае:

— Вядома, што ўгадалі. Угадалі акурат, каго раскулачваць.

— Яшчэ ці ўгадалі-ж? — кідае яму адзін з сялян. — Шкода, што цябе яшчэ сюды не ўставілі.

— Мяне, як мяне, а цябе, можа, і варта было-б туды.

Па сходу прарваўся рогат. Селянін усміхнуўся, загінаючы пальцы на левай руцэ, пераказаў прозвішчы, якія назваў Каплан.

— Можа, хіба Мірона ці варта? — сказаў ён, — а за тых, раз такая палітыка, раз так трэба, я нічога не скажу.

— Такі-ж і Мірон, — запярэчыў яму Мікода Жук. Хіба не вы яго кожны год абкошваеце ды абжынаеце? Нябось, ён не напінае так на свой пуп з касой, як ты. Не адышоў ад іх Мірон.

— Ды не адышоў, — згадзілася некалькі чалавек.

Але больш ніхто нічога не сказаў, і ў прафесара склалася ўражанне, што сяляне не дагаварваюць таго, што думаюць. Гэтае ягонае ўражанне падмацавалася, калі некалькі чалавек з прысутных не падалі сваіх галасоў за раскулачванне, хоць не галасавалі і супроць. Адчуваючы сябе некалькі разгубленым, прафесар, як скончыўся сход, адразу-ж развітаўся і пайшоў дадому. Пайшоў ён адным з першых. За ім сабраўся пайсці і Тарэнта, але Тарэнту гукнуў да сябе Каплан.

— Ты заявы не падаў сёння? — запытаў Каплан.

— А ты хіба не глядзеў, хто падае?

— Такі не глядзеў. А можа падаў?

— Я не авечка, каб за табуном хадзіць.

— Цябе варта было-б трошкі абстрыгчы, падкараціць воўну, можа-б рахманейшым стаў.

Гэта сказаў Лёйка. Тарэнта Лёйку нічога не адказаў, але адказаў Мілоўскі:

— Ні таго, каго трэба, збіраешся ты стрыгчы, таварыш Лёйка.

Тарэнта зірнуў на Мілоўскага, жадаючы разгадаць, усур’ёз ён гаворыць, ці з хітрасцю, і супакоіўся.

— Для гэтага мяне і клікалі? — запытаў ён. — Мне спаць пара, заўтра рабіць трэба.

— Клікаў я не для гэтага, — адказаў яму Каплан. — Хацеў-бы я з табой неяк спаткацца, каб пра тое-сёе параіцца нам.

— Раіцца табе са мной няма чаго, без мяне ты ведаеш, што рабіць. А ўгаварваць мяне не спрабуй. — Тарэнта ўсміхнуўся.

— Ну, і бацька-ж у цябе, — сказаў Каплан да Кастуся. — Ніяк пад яго не пад’едзеш.

— Спрабаваў і я, — адказаў Кастусь, — таксама нічога не вышла.

— А вы і не спрабуйце. Прыдзе пара, сам прыду да вас. Ну, я і пайду, некалі мне.

— А ўсёж-такі, як-бы нам параіцца з табой?..

— Калі захочаш, параішся.

Тарэнта пайшоў. Хутка і зусім апусцела памяшканне школы, але шапятоўцы доўга не спалі ў гэту ноч. То там, тоту?т можна былі пачуць чые-небудзь крокі 1 разгледзець постаць чалавека.

Гэткую постаць чалавека невысокага росту можна было змеціць той начы адразу, як пагас у школе агонь, каля мікітавай хаты, а пазней на дарозе да хутара Ермалая Ката. На хутары ў Ермалая Ката позняга госця як-бы чакалі. Як толькі абазваліся ў дварэ сабакі, вышаў гаспадар. Ён подбежкам пайшоў да форткі, упусціў госця ў двор і павёў яго за сабою ў хату. У хаце за гэтым у лямпе падбольшылі агонь і праз акно можна было з двара бачыць, як стаяць каля стала і гаспадар, і госць. Госць так і не сеў, пакуль быў у Ермалая Ката, а потым сам Кот апрануў кажух і вышаў разам з госцем на дарогу за свой двор. Там яны разышліся і Ермалай Кот, спяшаючыся, моцна тупаючы нагамі аб умёрзлую зямлю, здымаючы час ад часу шапку, каб абцерці ўспацелую лысіну, ішоў да службовага камбінацкага пасёлка, дзе жыў нямецкі інжынер Эрнст Пецольд. Непадалёку ад камбіната Кот напаткаў Мікіту Шкробата, які, гэтак-жа спяшаючыся, ішоў да Тарэнты, разлічваючы, што той яшчэ пасля сходу не спіць.

Тарэнта толькі што лёг, як захадзіўся на дварэ сабака. Ён падняўся і падышоў да акна. Па дварэ, супакойваючы сабаку, падбіраўся да акна Мікіта. Здагадаўшыся, чаго прышоў Мікіта ў такую пару, Тарэнта ўпусціў яго ў хату і, не апранаючыся, як быў у ніжняй бялізне, стаў каля печы.

Мікіта стаяў перад Тарэнтам, задыхаўшыся, з расхрыстанымі поламі кажуха. Шапкай ён выціраў з твара пот. Ёй стаяў плячыма да акна і Тарэнта ледзь мог разгледзець ягоны расплюснуты твар, які хаваўся ў шэрсці касматага каўняра і ў цяню ад абвіслых ускудлачаных валасоў.

— Ты быў там на сходзе? — запытаў Мікіта. — Ведаў і не зайшоў сказаць, што брата загубіць збіраюцца. Добра, штё хоць чужыя людзі сказалі.

— Я-ж ведаў, што скажуць, чаго-ж мне было ісці.

— Ведаў? Ты, можа, і даўно ўжо ведаў што, а маўчаў. Яно заўжды, пакуль свой спагадае, дык чужы пашкадуе. І тут так. Думалі, што паны нас мучылі, аж яно паны мучылі, ды жыць давалі, а свае душаць і апошнюю кашулю здымаюць. Ці тут гэны твой? Можа схадзіў-бы, папрасіў…

— Няма яго, не прыехаў.

— Што-ж будзе? Божа мой, божа мой! Бег-жа я з-за гэтага; на гэта спадзяваўся. А можа ў ячэйкі папрасіў-бы, усё-ж сын твой там у іх? Ці, можа, каб ты запісаўся, можа за гэта не чапалі-б?

Што ты плявузгаеш?

А куды-ж мне кінуцца, да каго? Я-ж не пабягу мо’ да пілацееўскага сына, як Ермалай.

— Да якога пілацееўскага сына? — здзівіўся Тарэнта.

— Да якога-ж? Служыць-жа можа на камбінаце, хіба не бачыў, як сядзеў тады ў Мірона? Пану, нябось, і пры большэвіках няцяжкі хлеб…

— Гэта хіба ён быў? — перабіў Тарэнта.

— А то хто-ж?.. Ты толькі не скажы таго дзе, во што, — раптам схапіўся Мікіта, зразумеўшы, што нагаварыў чаго не след было.

— Гэта ўжо, як я захочу, зраблю.

— Я-ж зусім тады прападу… Сашлюць. Ён не па свайму прозвішчу жыве.

Тарэнта шкадаваў брата, хоць і не любіў яго і ніяк не мог запамятаць даўняга таго, як Мікіта выгнаў з двара Паўла. Але тое, што ён пачуў ад Мікіты, абудзіла ў ім пачуццё пагарды, якое жыло ў ім у тыя даўнія часы.

— Думаў, хоць пад старасць чалавекам станеш, а ты і цяпер бегаеш за імі, ліжаш… дзе твая галава была? — крыкнуў Тарэнта. — Ты думаў, куды ты лезеш? А цяпер бяжыш, каб я ячэйку прасіў! Такі варта вас, такіх, пасадзіць, варта, а не толькі параскулачваць.

Мікіта спуджаны змоўк, а пасля адумаўся, што сказаў-жа ён пра Пілацеева толькі брату і пасмялеў.

— Ідзі, скажы ім, пасадзі брата, во што… Можа падзякуюць.

— Рук мараць не хочу, а то можа і пасадзіў-бы. Ты-ж садзіў некалі. Аднаго брата ўтапіў, а другога пасадзіў быў…

— Каб ты так на сваю лаўку садзіўся, як я цябе садзіў, во што.

— А ўжо-ж, каб-жа так.

— Ну, ідзі, пасадзі…

— Без мяне пасадзяць, калі варта будзе.

— А я думаў, пасобіць брат, выратуе…

— Я цябе да Пілацеева не слаў, чаго-ж ты ў мяне ратунку шукаеш? Думаў, што можна будзе хоць у чым заступіцца за яго, а ён з Пілацеевым хэўру павёў, калгасы разбураць узяўся… У-у-у, дурніцы кавалак! Што, я за цябе сваю галаву падстаўлю, або што? Хлопчык ты, не разумееш? Ідзі вось лепш сам раскажы ім пра Пілацеева, то, можа, раскулачаць, ды хоць у Салаўкі не сашлюць. А я ўмешвацца ў твае справы не буду, хадзіць за цябе прасіць, не буду.

На гэтым яны і разышліся. Мікіта паспрабаваў яшчэ папракнуць Тарэнту, але, не дачакаўшыся ад яго ані слова, пайшоў, а Тарэнта, як запёр за ім дзверы і вярнуўся ў хату, нейкі час моўчкі стаяў каля печы, пасля злосна плюнуў у качарэжнік, мацюгнуўся і вярнуўся на сваё месца ў ложак.

ПАДЗЕЯ ДЗЕСЯТАЯ

Такое яснае і такое цёплае сонца ўпершыню за ўсе апошнія дні сакавіка. Памяшканне лабараторыі запалонена сонцам. Яно на падлозе, на даўгіх, вузкіх сталах. Ягоны блеск на шкляных прыборах і на медных частках апаратуры і на бялявых валасах жанчыны, якая стаіць перад крыху здзіўленым прафесарам. Жанчыне гадоў трыццаць шэсць. У яе высокі ледзь-ледзь пакаты лоб, на якім гады паклалі двума лёгкімі зморшчынамі свае сляды. Складка зморшчын і паміж брывей.

Прафесар толькі што ад работы і ён здзіўлена пазірае те на жанчыну, то на Паўла Андрэевіча, якія так нечакана з’явіліся ў лабараторыю.

— Мой вельмі даўні і вельмі добры сябра, Ліда Міхайлаўна Земянкова, — гаворыць Буднік, звяртаючыся да прафесара. А калі прафесар бярэ яе руку і называе сваё прозвішча, Буднік павяртае твар да яе. — А гэта прафесар Галынскі, Міхаіл Палікарпавіч, пра якога я табе расказваў. — Вы прабачце, Міхаіл Палікарпавіч, — звяртаецца ён да прафесара, — але я вельмі часта ўспамінаў вас там.

— Добрым словам ці дрэнным? — усміхаючыся, пытае прафесар.

— Павел Андрэевіч пра вас толькі добрае гаварыў,  абазвалася Ліда. — І мне вельмі прыемна было гэта чуць, бо вас, прафесар, я ведала яшчэ па Пецербургу.

— Вось як? — дзівіцца прафесар. — Ну, я вельмі рад. Я ўсё трапляю на людзей, якіх сустракаў некалі, якія мяне ведаюць, — зірнуў ён на Будніка.

— Шанцуе імнена гэтае, — сказаў Буднік. — Ліду Міхайлаўну я апошні раз бачыў толькі ў трынаццатым годзе. калі не лічыць зусім выпадковай хвіліннай нашай сустрэчы ў дзевятнаццатым годзе.

— Значыць, спаткаліся вы цяпер у Берліне?

— Так. Ліда Міхайлаўна працавала ў нашым прадстаўніцтве. Я зусім збянтэжыўся, пазнаўшы яе, вачам сваім не паверыў. Наша пісьмовая сувязь перарвалася ў дваццаць другім годзе, з той пары я пра Ліду Міхайлаўну чуў толькі што-ні-што самым краем вуха.

— Гэта вельмі цікава, — кажа прафесар. — Я-ж, прабачце, дагадваюся, што вы кахалі друг друга яшчэ і ў трынаццатым годзе.

Прафесар пазірае на іх з хітраватай ветлівай усмешкай і яны абменьваюцца поглядамі і таксама ўсміхаюцца.

— Здаецца так, — згаджаецца Буднік з словамі прафесара.

— Амаль што так.

— А цяпер Ліда Міхайлаўна назусім да нас?

— Так, назусім, назаўжды.

— Тады я вельмі рад. Спадзяюся, што цяпер Паўлу Андрэевічу больш не трэба будзе шукаць выпадковага спаткання з вамі.

Яны ўсе трое ўсміхаюцца, стоячы сярод лабараторыі, і прафесар раптам хапаецца, што не запрасіў гасцей сесці.

— Прабачце, — просіць ён. — Зусім я запамятаў. Прывык у лабараторыі больш на нагах быць, чым сядзець, дык і вас не пасадзіў. Сядайце-ж хоць зараз.

— Дзякую, Міхаіл Палікарпавіч. — Мы ўсяго на адну хвілінку да вас. Я што-ні-што прывёз з замежных, у прыватнасці з белаэмігранцкіх газет, падумаў, што вас цікавіць, як яны пра нас пішуць, і захапіў іх з сабой. Вось. — Буднік дастаў з паруфеля пачку газет і перадаў яе ў рукі прафесара. — І пакуль што бывайце. Іншым разам мы прыдзем на больш часу, каб агледзець вашу станцыю.

— Прашу, прашу, буду вельмі рад.

— А я вас прашу на Першае мая да нас на камбінат. Будзем даваць наша першае святло і першую партыю прадукцыі.

— Я абавязкова буду.

На гэтым прафесар з сваімі гасцямі развітаўся. Адразу, як пайшлі госці, ён узяў газеты, якія даў Павел Андрэевіч, і пайшоў з імі ў свой габінет. Стоячы над сталом, ён гартаў газеты адну за другой, пакуль што праглядаючы іх, шукаючы, на чым-бы спыніць увагу. І адзін за другім прабягаў поглядам загалоўкі, мяркуючы, што пасля прачытае ўсё. Гэта была не звычайная цікавасць да газет, Гэта была цікавасць да іншага свету, які ляжаў па той бок мяжы. Нешта падобнае на пачуццё, якое было ў прафесара, калі ён збіраўся ў сваё падарожжа за мяжу, тая-ж прыўзнятай зацікаўленасць пытаннем: «А што-ж там?» І тое-ж жаданне ў чужым, у далёкім праверыць тое, што вакол яго.

Прафесар перагортвае газеты. За мяжой ён бачыў іх і чытаў. Тут і «Последние новости», і «Дни», «Берлинер Тагеблат», і венская «Арбейтэр Зонтаг», парыжская «Матэн» і англійская «Таймс» ды іншыя, пачынаючы ад соцыял-дэмакратычных і канчаючы белаэмігранцкімі. І тое, што газеты розныя і што багата іх, радуе прафесара. Ён мае магчымасць пабыць сёння ў асяроддзі, дзе вельмі вялікая рознагалосіца. Гэта акурат тое, што падабаецца прафесару. Ён пачуе голас і адных, і другіх і ў гэнай рознагалосіцы знойдзе тое, што яго цікавіць. І, задаволены гэтым, прафесар мосціцца на крэсле і схіляецца над газетай з артыкулам вядомага французскага сенатара пра ягонае падарожжа па Совецкаму саюзу. Краіну, у якой жыве прафесар Галынскі, французскі сенатар заве «краінай парадоксаў». Гэта цікава, і прафесар уважліва прачытвае артыкул, радок за радком.

Ад аднаго артыкула ён пераходзіць да другога. Ён ніколі амаль з такой цікавасцю не чытаў газет. Змест іхны як-бы наўмысля падабраны. Пасля артыкула французскага сенатара ён чытае ў «Последних новостях» справаздачу пра, сход рускіх эмігрантаў у Парыжы. Змест справаздачы прыпамінае яму тое, што ён часта чуе ў словах Пілацеева: злосць і бездапаможнасць. Прафесар думае пра змест газет, якія даў яму Буднік. Раптам прыходзіць думка, што Буднік падабраў газеты наўмысля. Інакш чаму-ж ён адразу-ж прывёз іх? Але для чаго ён гэта зрабіў? Ведае пра абшчэнне прафесара з чалавекам таго лагера? Можа дагадваецца пра наяўнасць аналагічных думак у прафесара і наўмысля даў газеты, каб, знайшоўшы тыя-ж думкі там, ён зразумеў, чые яны? Ха-ха! Прафесар зусім не крыўдуе за гэта. Калі так, гэта вельмі хітра і разумна прыдумана. І калі-б Буднік прызнаўся ў гэтым, ён з удзячнасцю паціснуў-бы ягоную руку. Яго радуе і некалькі ільсціць яму гэная клапатлівасць з боку Будніка, буднікава жаданне захаваць яго, так або інакш карыснага для ягонай справы.

Час ад часу прафесар адрываецца ад газет і ходзіць па габінету з гэнымі мысяямі. Яны цяпер не пакідаюць яго. Вяртаючыся да газеты, ён знаходзіць у надрукованым мыслі, якія не раз наведвалі і яго, і пачынае смяяцца. Ён зусім шчыра рагоча над, сабою і раптам згортвае газеты. У іхным рознагалоссі задужа багата такога, што адно на адно падобна. Збіраючыся дадому, ён думае, ці несці з сабою туды газеты, і кладзе іх у шуфляду стала, а з сабою бярэ толькі нумар «Последних новостей», з намерам: паказаць Ягуплу, калі ён выпадкам прыдзе, справаздачу пра сход рускіх эмігрантаў.

Ягупла прышоў да прафесара надвячоркам, яшчэ да захаду сонца. Быў Ягупла нечым асабліва ўзбуджаны на гэны раз і не сеў, калі запрасіў прафесар, а пачаў хадзіць па пакоі. Доўга хадзіў моўчкі, кідаючы абрыўкі незразумелых прафесару сказаў.

— Сядайце, Сувон Іванавіч, — прапануе яшчэ раз прафесар, а я пайду закажу чай.

Чай? Як уважае прафесар, ён таксама з ахвотай вып’е шклянку чаю, а сядзець ён не можа, як не можа, агулам, у апошнія дні знайсці сабе месца. У чым справа? Што такое здарылася? А хіба прафесара не хвалюе тое, што робіцца хоць-бы толькі тут у апошнія часы? І хіба прафесар не думае яшчэ і пра ўсю краіну?

— Вы гаворыце пра раскулачванне?

— Так. — Ягупла мае на ўвазе тое, што цераз пару дзён аавінна адбыцца ў Шапятоўцы і што, напэўне-ж, адбываецца па ўсіх месцах.

— Але-ж гэта няўхільная справа, — супакойвае Ягуплу прафесар. — Я згодзен з вамі, што гэта жорстка, але вы памятаеце пазаўчарашні сход? Самі сяляне апраўдваюць гэную жорсткасць у адносінах да сваіх суседзяў. Гэта ўсё-ткі робіцца ў інтарэсах таго, што павінна зрабіць лепшым жыццё ўсіх. Я ніколі не апраўдваў неразумнай жорсткасці, ніколі. Але калі заўтрашні дзень для ўсіх будзе больш сытым, больш шчаслівым і больш разумным, я схілен апраўдаць гэта.

— А калі будзе не так? А калі ўсё гэта толькі зусім непатрэбная жорсткасць, Міхаіл Палікарпавіч? — пытае спыняючыся на сярэдзіне пакоя, Ягупла. — Я-ж паэт, я, так сказаць, жывы сведка гісторыі, я павінен сказаць слова праўды. Калі паэты не скажуць праўды пра свой час, гісторыя жорстка адпомсціць ім. Наступнае пакаленне людзей абзаве іх хлусамі і баязліўцамі.

Прафесар прыпамінае, як часта ў працягу ўсіх гэных год, калі ён прыглядаўся да таго, што рабілася вакол яго, ён думаў, што праўда ў тым, што думае ён, а не ў тым, што робіцца. І цяпер, слухаючы Ягуплу, ён не можа стрымацца, каб не ўсміхнуцца.

— А чаму вы думаеце, што праўда, якую павінны вы сказаць як паэт, не павінна згаджацца з тым, што ёсць? — пытае прафесар. — Бо, калі заўтрашні дзень будзе лепшым, наступнае пакаленне апраўдае ўсё, што робіцца ў нашы дні. І тады яно можа не апраўдаць толькі нас з вамі, якія не хочуць згадзіцца з сёнешнім.

— Але хто давядзе мне, што заўтрашні дзень будзе лепшым? Прафесар зноў усміхаецца? Ягупла, няхай Міхаіл Палікарпавіч прабачыць яго, зусім не бачыць падстаў для смеху. Для яго ва ўсім гэтым вялікі трагізм. Міхаіл Палікарпавіч ведае ягонае мінулае, і яму няма чаго хавацца. Ён будзе гаварыць тое, што думае. Ён быў некалі не зусім добрым прыяцелем большэвікоў. Ён лічыць, што ў семнаццатым годзе большэвікі змаглі перамагчы толькі таму, што ў прыватнасці інтэлігенцыя была дужа інертнай і не цікавілася тым, што робіцца, у той час, як ёй-бы і трэба была ўзяць у свае рукі лёс Расіі і зрабіць яе сапраўды шчаслівай. Але гэтага не здарылася. Большэвікі выкарысталі інертнасць інтэлігенцыі і з-пад яе рук узялі ўладу. Пасля інтэлігенцыя паверыла, што пачынаецца нешта новае і пайшла да іх. Мы адмаўляліся ад вельмі дарагога, — кажа Ягупла, — дзеля неіснуючага, і я ўсвэдамляю гэта толькі сёння. Цяпер позна. Сіла на іхным баку. Тэорыямі класавай барацьбы яны раз’ядналі і апошнюю сілу — сялянства, і сёння сялянсіва вугаль, які яны кідаюць у топку паравіка, на якім едуць. Прафесар думае, што гэта толькі фантазія паэта? Сялянства жыве лепш, чым да рэволюцыі? У яго больш зямлі? Але што будзе з ім заўтра? Прафесар думае пра гэта? А потым, калі прафесар так ужо хоча, ён зусім не жадае, каб праўда была абавязкова на ягоным баку. Ён нават хацеў-бы ў дадзеным выпадку памыліцца. Так-так, бо сёння яшчэ ён зусім шчыры прыяцель большэвікоў. Але ён-жа паэт! Ён жывы сведка сваіх дзён, і блуканне ўпоцемках, у няведанні — гэта найвялікшая трагедыя ягоная і ягоных калег. Ён таксама хацеў-бы бачыць заўтрашні дзень лепшым, але пакуль што ён бачыць перад вачыма сцяну, глухую сцяну і не ведае, што будзе за ёй. Можа і нешта лепшае, можа. Але што, калі не? Што, калі за сцяной бездань?.. Не, не, ён не можа быць спакойным у такія часы. І калі-б гэта было толькі ягонай уласнай трагедыяй, але-ж гэта трагедыя цэлага пакалення людзей…

Крыху прыгорблены, высокі, ён ходзіць па пакоі, трымаючыся левай рукой за гузік пінжака. На пальцах левай рукі даўгія, наўмысля загадаваныя пазногці. Відаць, яго трывожыць зуб. Ён часта падносіць ла рота руку і, засоўваючы ў рот палец, пазногцем калупае ў зубах. Выняўшы палец, з рота, падносіць яго да воч і разглядае, на момант прыпыніўшыся, пасля зноў бярэцца за гузік і ходзіць ад сцяны да сцяны.

Ягупла неяк смешна перастаўляе ногі, высока ўздымаючы іх, як-бы ідзе па вадзе, ці баіцца за што зачапіцца нагамі. Калі ён падымае ногі, пад вострым кантам добра выгладжаных штаноў выпукляюцца калені ягоных ног, а калі спыняецца, ног за штанінамі не адчуваецца і прафесар прыпамінае, як ён бачыў Ягуплу каля возера голым. Тонкі, каслявы, з валасатымі нагамі, згорблены стаяў ён тады над вадой і прафесар смяяўся, што з’яўленне такога чалавека магло напалохаць яго. Гэны вобраз паўстае і цяпер ва ўяўленні прафесара і, слухаючы, як Ягупла гаворыць пра сцяну, за якой чалавецтва чакае бездань, ён не можа стрымацца, каб не засмяяцца. Яму смешна, калі Ягуплла гаворыць пра трагедыю цэлага пакалення. Каб стрымаць сябе, прафесар бярэ з кішэні газету, якую прынёс дадому, і дае яе Ягуплу.

— Пачытайце вось гэта, — паказвае ён пальцам на дзве калонкі справаздачы рускіх эмігрантаў. — Гэта даволі цікава. Я сам здолен часам разважаць так, як разважаеце сёння вы, але гэта даволі смешна. Прабачце, але так. І мне значна больш падабаецца, калі вы гаворыце пра неабходнасць рабіць сваю справу незалежна ад усяго. У гэтым значна больш здаровага сэнсу, чым у тэорыях аб трагедыі чалавецтва. Чытайце, а я пайду-такі папрашу падаць чаю, а пасля пайду ў лабараторыю.

Аб лабараторыі прафесар сказаў наўмысля. Вельмі даўно ўжо прафесар працуе над праблемай прыгатавання з торфу пластычных мас. Апошнія вынікі ягоных работ даюць падставы спадзявацца, што шуканні блізяцца да канца. Апошнія дні ён думае толькі пра гэта, усё яшчэ баючыся хоць каму выказаць свае надзеі. Чаканне запоўніла яго цалкам, і адсюль у апошнія часы ў яго жаданне быць больш часу ў адзіноце. Усё іншае яго хвалюе толькі нейкі час і праходзіць, губіцца ў памяці, астаючыся па-за кругам мыслей, якімі ён жыве. І таму, каб пазбавіцца сёння ад Ягуплы, ён парашае схітрыць з ім і ідзе з ім з дому, каб пасля не прыкметна вярнуцца назад.

Вярнуўшыся дадому, Міхаіл Палікарпавіч у калідоры спаткаўся з Пілацеевым. Пілацееў стаяў каля акна, абапёршыся локцем на падаконнік, і чакаў яго. Павітаўшыся з прафесарам, Пілацееў зайшоў за ім у пакой. Такое з’яўленне Пілацеева перад ноччу ўстрывожыла прафесара. Адразу знік настрой, з якім ён варочаўся дадому, пакінуўшы Ягуплу. Прафесар не хацеў-бы бачыць Пілацеева. Ён агулам у апомнія часы думаў, што лепш было-б зусім не сустракацца з ім. Іхныя адносіны склаліся не так, як пра тое думаў прафесар. Ягоную абыякавасць, абыякавасць да разважанняў Пілацеева, Пілацееў, відаць, вытлумачыў, як прызнанне ягоных поглядаў, як згоду з ягонымі разважаннямі і пачынаў злоўжываць цярпеннем прафесара, мяркуючы, відаць, што прафесар гэта пачынаў разумець, — або яны павінны перарвацнасці. Іхныя адносіны акурат былі на мяжы, за якой, прафесар гэта пачынаў разумець, — або яны павінны пераравацца, або прафесар, зусім не жадаючы гэтага, можа апынуцца ў стане, у якім быў некалі ў Петраградзе, жадаючы пазбавіцца ад якога, ён паехаў працаваць сюды на тарфяную станцыю. Апошнія падзеі, да якіх Пілацееў ставіўся не абыякава, наблізілі іхныя адносіны да гэтай мяжы.

Увайшоўшы ў пакой, прафесар парашыў, што распранацца ён не будзе, каб паказаць гэтым Пілацееву, што ён невольны. Не ведаючы, чаго прышоў Пілацееў, ён разгублена паглядаў на яго. Пілацееў заўважыў разгубленасць прафесара і паспрабаваў супакоіць яго.

— Я да вас толькі на адну хвіліну, — сказаў ён. — Ну, што, Міхаіл Палікарпавіч, вы апраўдваеце палітыку вашых гаспадароў? Ці не? Мне гэта вельмі важна ведаць…

Прафесар абрадваўся, што гутарка пачалася так. Значыць усё можна будзе скончыць сёння-ж, зараз-жа.

— Так, я апраўдваю тое, пра што вы гаворыце, — адказаў прафесар.

— Вы апраўдваеце рабаўніцтва і здзекі над сялянствам? Вы былі, здаецца, вялікім гуманістам?

— Здзекаў над сялянамі я не бачу. Адабраць у пяці багатыроў іхную маёмасць, не зусім справядліва нажытую, гэта не значыць здзекавацца над сялянамі Я апраўдваю гэта зусім свядома.

— Вось як? — Пілацееў паспрабаваў усміхнуцца. — Я пачынаю не пазнаваць вас, прафесар Галынскі. Мне ўвесь час здавалася, што вы крыху інакш глядзелі на такія рэчы. Вы, можа, верыце і ў іхны комуністычны рай?

— Хочаце, каб я адказаў вам? — Прафесар стаў перад Пілацеевым з глыбока засунутымі ў кішэні паліто рукамі. — Я не ведаю, ці будзе заўтра рай, але я, Адам Феакціставіч, — прафесар паспрабаваў змягчыць тон гутаркі, — ведаю, што людзі ў большэвіцкай дзяржаве хутка не будуць нават ведаць, што такое голад, жабрацтва, беспрацоўе, сіроцтва. Так, так! Я не ведаю, ці будзе гэта рай, але гэта будзе зусім не тое жыццё, якога хочаце для Расіі вы. Вы цягніце Расію назад. І я рад, што з гэтага нічога не выйдзе!..

— Ха-ха-ха!.. — Пелацееў, рагочачы, адкінуўся на спінку крэсла. — Прафесар, староннік чыстай дэмакратыі, стаў большэвіком? Ха-ха-ха! Я зусім не пазнаю вас, прафесар. Вы гаворыце так, нібы чытаеце тэзісы Комінтэрна. Не так даўно вы разважалі па-інакшаму. Чым-жа яны так дагадзілі вам, прафесар Галынскі? — ён пазіраў на прафесара, крывячы твар злоснай усмешкай.

Апошнія словы Пілацеева скранулі прафесара з месца. Ён вызваліў рукі з кішэнь паліто, падаўся бліжэй да Пілацеева і паказаў рукой на дзверы.

— Вон! Вы нягоднік!.. Я дужа шкадую, што не выгнаў вас у першы-ж дзень. Я не ведаў, што вы такі нягоднік…

Пілацееў раптам змоўк, адхінуўся ад спінкі крэсла і, не верачы таму, што чуе, падняўся на ногі. Прафесар падаўся да дзвярэй і адчыніў іх.

— Прашу, мне некалі…

— Дык вось як? — толькі і мог сказаць Пілацееў. Потым прыпыніўся ў дзвярах і, спрабуючы іранічна ўсміхнуцца, кінуў:

— Цяпер прафесар напіша данос?

— Гэта, пэўне, ваша спецыяльнасць. — Падышоў, і, не паспеў Пілацееў павярнуцца плячыма да дзвярэй, зачыніў іх.

Цераз дваццаць мінут пасля гэтага прафесар быў на сваім месцы ў лабараторыі. Стораж, які часта бачыў прафесара ў памяшканні лабараторыі, не здзівіўся ягонаму позняму з’яўленню і моўчкі перадаў яму патрэбны ключ.

— Калі што, я буду ў сваёй каморцы, — сказаў ён.

— Добра.

Прафесар лёгка падняўся на другі паверх, пакідаючы за сабою шоргат ног. Потым прайшоў даўгім калідорам, у якім асабліва выразна ў такую пару аддавалася рэха крокаў. Гэта крыху супакоіла і калі ён зайшоў у лабараторыю і зачыніў дзверы, па прывычцы замкнуўшы іх за сабою, тады адчуў асаблівае задавальненне ад таго, што вызваліўся ад блізасці Пілацеева і, каб хутчэй зусім запамятаць на яго, пачаў рыхтаваць да работы апаратуру.

ПАДЗЕЯ АДЗІНАЦЦАТАЯ

З памяшкання лабараторый прафесар вышаў а шостай гадзіне ранку. Ён замкнуў хімічны габінет, дзе прабыў ледзь не ўсю ноч, і ключа сторажу не аддаў. Ключ ляжыць у кішэні. Ён нашчупвае яго пальцамі рукі.

Над высокім ганкам будынка лабараторыі вісіць электрычны ліхтар. На ганку відна, а прафесару хочацца ісці ў цемру і ён ідзе па дарозе за круг, да якога дасягае святло ліхтара.

Ідучы, ён слухае роўны, мяккі гул электрастанцыі і чалавечыя галасы, якія даходзяць з двара каксавальнага завода.

Міхаіл Палікарпавіч не думае пра тое, куды ідзе. Пальцамі левай рукі ён намацвае ў кішэні цяжкі, вялікі ключ ад дзвярэй хімічнага габінета. Дзверы габінета замкнёныя. Яшчэ ніхто не ведае аб тым, што гэтай ноччу яму, урэшце, пасля бясконцых шуканняў, удалося знайсці спосаб прыгатавання пластычных мас з торфу. У габінеце на стале ён пакінуў тое, што стала вынікам доўгіх ягоных шуканняў. Шуканні скончаны і цяпер можна паблукаць вось так. Прафесар развінае перад сабою пустыя рукі, адчуваючы ў руках незвычайную лёгкасць.

Па абодва бакі дарогі, кудой ідзе прафесар, ён угадвае ў цемры за канаўкамі кавалкі тарфяных цаглін. Тарфяны пыл ён угадвае пад нагамі па таму, як мякка ступаюць на дарогу ногі. На прасторах балота стаіць штабелямі здабыты торф. Гэта дзесьці за цемрай яшчэ не адышоўшай начы. І там-жа велізарныя запасы яго пад мяккім насцілам імхоў. У прафесара ледзь-ледзь пабальвае галава. Боль цісне на скроні. Час ад часу ён сплюскае вочы, і боль сціхае.

У доме, перад ганкам якога прафесар спыняецца, усе яшчэ спяць: ніводнага аганька ў вокнах. Ён адчыняе дзверы ў калідор і ідзе да чацвертых дзвярэй з правага боку. У дзверы паціху стукае. Раз, потым яшчэ і яшчэ. Адказвае на ціхае пытанне «хто там», чакае, пакуль два разы паварочваецца ў дзвярным замку ключ і ідзе ў адчыненыя дзверы насустрач прыемнай цеплыні і ціхаму жаночаму голасу.

Пасля цёмнага калідора ў пакоі відней і ён добра бачыць жанчыну, якая стаіць у белым сярод пакоя. Ён бярэ яе рукі, якія жанчына трымае перад сабою на ўзроўні грудзей і цалуе адну, потым другую.

— З добрым ранкам, — кажа ён, пазіраючы ёй у твар, хоча разгледзець яе вочы. — Павіншуйце мяне.

— Няўжо-ж? Міхаіл Палікарпавіч! — Яна вызваліла свае рукі з ягоных, узяла яго за локці рук і пачала трэсці іх. Няўжо-ж? Міхаіл Палікарпавіч! Хутчэй распранайцеся і расказвайце, вось так.

Сама сцягвае з ягоных плеч паліто, а пакуль ён вешае паліто, ідзе і садзіцца на канапе, падкурчыўшы пад сябе ногі.

— Значыцца толькі што? — пытае яна. — Якая радасць! А як абрадуецца Павел Андрэевіч. І ўсе. Ух! Не ведаю, што і зрабіць вам за гэта.

— Пацалуйце мяне, — жартуе ён і кладзе сваё рукі ёй на плечы. Рукамі адчувае цяплынь яе цела. Яна, трымаючыся за рукавы ягонага пінжака, падымаецца насустрач яму, становіцца на каленкі і пальцамі рук блукае па ягоных руках.

— Міхаіл Палікарпавіч! Дарагі. Ды вас тысячу раз за гэта пацалаваць можна. І больш…

Цяплынь яе рук ён адчувае ў сябе на шыі. Сваімі рукамі абдымае яе за плечы, туліць яе да сябе, пасля бярэ далонямі рук яе галаву, некалькі раз цалуе яе твар, пасля адхінае яе галаву і, трымаючы яе ў сваіх далонях, пазірае ёй у вочы.

— А гэта ўсё-такі вельмі добра. Аксана, — кажа ён. — Яшчэ некалькі гадоў і мы будзем рабіць з гэтага цікавейшыя рэчы: і дамы, і складанейшую апаратуру. Вельмі многае. Ад прастога гузіка да складанейшых дэталей для машын. Я вельмі рад.

— А як я рада! А як абрадуюцца ўсе! Міша! Ды ты-ж не ўяўляеш, што будзе! — і не заўважыла, што ўпершыню яго назвала так проста. А яго гэта абрадвала і ўсхвалявала. Ён абдымае яе, хіліць да сябе, цалуе яе ў твар, шыю і прыкрытыя лёгкай кашуляй грудзі, бярэ яе на рукі і нясе да ложка.

Пазней Аксана, па-дзіцячаму скурчыўшыся пад коўдрай, ляжыць на ложку, на якім сядзіць, трымаючы яе плечы і галаву на сваіх далонях, Міхаіл Палікарпавіч.

— Ага, я ледзь не запамятала. Райком урэшце дазволіў Кастусю паехаць адсюль. Ён настойліва прасіў аб гэтым.

— Я рад. Ён таксама, значыць, вельмі моцна кахае вас… Гэная ноч у мяне нейкая асаблівая. Так-так. Вось і я хацеў сказаць. На камбінаце працуе нямецкі інжынер Пецольд. Гэта не Пецольд, гэта сын Пілацеева. Ён учора ўвечары быў у мяне. Я не ведаю, што ён хоча зрабіць, але ён вялікі нягоднік.

— Пілацееў? — Аксана здзіўлена падымае галаву. — Сын былога нашага пана?

— Так.

— Аб гэтым трэба зараз-жа сказаць Паўлу Андрэевічу.

— Так, так, трэба сказаць зараз-жа. — І Міхаіл Палікарпавіч кідае погляд на акно, за якім пачынаецца веснавы ранак.

---