Праз гады (1936)/II

← I

II Раман Аўтар: Платон Галавач 1936 год

III →

Прапануем да спампаваньня!

II

ПАДЗЕЯ ПЕРШАЯ

трымаўшы свежае папаўненне на месца згубленых на пазіцыі, батальён, пасля некалькіх дзён адпачынку, ноччу зноў рушыў у акопы, пакідаючы за сабою ў тылу напалову разбуранае сяло. З сяла, перапоўненага лазарэтамі і казакамі, выходзілі падбадзёранымі, адчуваючы за сабою жывых людзей. Але бадзёрасць знікла, як апынуліся ў некалькіх кілометрах ад сяла сярод поля. Знік размераны цвёрды крок і ногі затупалі блытана і нясмела, кожны ішоў, як яму было ямчэй. Салдаты зараслі бародамі. На тварах загар і пыл. На гімнасцёрках гразь, перамешаная з потам. На кожным шынель у скатку, паходны мяшок за плячыма, кацялок каля папружкі і на плячы на рамні вінтоўка. Шкробат бачыць іх побач з сабою, вакол сябе, адчувае іх локцямі сваіх рук. Шмат каго з старых акопнікаў ён ведае. Яны ідуць разам, купкамі, вылучаючыся сярод новых. Іх не дужа багата. Большасць іх засталася пасля баёў забітымі на полі ці ў нямецкім палоне, як хадзілі ў атаку, а шмат хто папаў адтуль у лазарэт. Старыя акопнікі ведаюць, куды ідуць, і, занятыя сваімі думамі, крочаць маўкліва, як цені. Маўклівасць іхная перадаецца навічкам і палохае іх. Адтаго Сузону, які ідзе поплеч са Шкробатам, здаецца задужа цяжкой і вінтоўка, і паходны мяшок, і кацялок, які матляецца каля папружкі і злёгку дзынкае, стукаючыся аб гузікі на рукаве гімнасцёркі. Яны гнуць Сузона да зямлі, скоўваюць плечы і ўсё цела, таму і рукі і ногі як быццам-бы звязаныя. Рукой ён стрымлівае кацялок, каб не звінеў, і, каб не адставаць, стараецца ўвесь час ісці ў нагу з Тарэнтам Шкробатам. Угары зоры патанулі ў святле поўнага месяца. Аблітае месяцавым святлом, усё наўкола застыла, і ў напружанай блакітавай цішыні крокі салдацкія, цяжкія і няўпэўненыя, званчэй, як заўжды. Яны палохаюць. Здаецца, хаваецца дзесьці паблізу страшная, неразгаданая небяспека і хочацца, каб крокі былі цішэйшымі.

— Кажаш цяжка жывуць? — Шкробат гаворыць у поўголаса, павяртаючы галаву ўправа да Сузона. — Там цяжка, а тут яшчэ горш: ідзі вось, падстаўляй галаву пад кулі. Я ўжо чацверты раз гэтак вось іду ў акопы. Пакуль што цэлы, а заўтра можа заб’юць…

Сузон маўчыць, але крокі ягоныя робяцца яшчэ больш нервовымі, збіўчывымі. Шкробат бачыць, як блішчаць на ягоным твары кроплі поту. Ён кранае яго за рукаў гімнасцёркі на плячы і адчувае, што гімнасцёрка вільготная ад поту.

— Спакайней ты ідзі, а то зусім заморышся.

— Калі-ж дужа цяжка…

Шкробат прыпамінае, як яны, чатыры дні таму назад, выпадкова спаткаліся. Рэзервную роту, у якой быў Сузон Каляда, прыслалі на папаўненне. Рота прышла надвячоркам і спынілася на вясковай вуліцы. У гэты час ад фронта ў напрамку да дывізійнага лазарэта везлі параненых. Везлі даўгім абозам і на казённых вайсковых і на сялянскіх фурманках. Цяжка параненыя ляжалі па-двое на калёсах. Якія маглі сядзець, сядзелі па-шэсць, па-сем чалавек, Хто мог ісці, ішоў пешшу. Салдаты з рэзервнай роты натоўпам сталі каля дарогі, па якой праязджаў абоз. У гэты час на пярэдняй фурманцы з параненым здарыўся прыпадак. Ён пачаў кідацца з калёс, ірваў на сабе перавязку і біўся аб калёсы. Селянін, які вёз параненага, спыніў, фурманку і пабег з крыкам, шукаючы сястру. За пярэдняй фурманкай спыніўся і ўвесь абоз. Тады салдаты падышлі да самых вазоў, палахліва аглядаючы параненых. Сузон стаяў каля самых калёс. На калёсах ляжала двое. На галовах у іх чырвона-бурыя павязкі, кроў, змешаная з пяском. На другім возе, што побач, параненыя сядзяць з абвязанымі тварамі, з падвязанымі рукамі.

— Дай, зямляк, закурыць.

Сузон дрыглівай рукой, спяшаючыся, выняў з кішэні кісет з табакай і, перагнуўшыся цераз калёсы, на якіх ляжалі параненыя, падаў табаку. А калі ў другі раз сагнуўся над калёсамі, каб узяць ад параненага кісет, раптам адчуў, як знізу схапілі яго загрудкі нейчыя рукі. З хрыпам, спрабуючы падняць з саломы абвязаную, абмазаную крывёю галаву, паранены скачанелымі пальцамі ўхапіўся за сузонаву гімнасцёрку, а поглядам нерухомым, ашклянеўшымі вачыма, упёрся яму ў твар. Скачанелыя пальцы курчыліся, камячылі ў жменях гімнасцёрку, падбіраючыся вышэй да горла. Спіну абдало холадам, і, спуджана ўскрыкнуўшы, Сузон ірвануўся з рук параненага і адскочыў ад калёс. Бледны, як палатно, ён увесь дрыжэў, не валодаючы сабою, калі пачуў раптам знаёмы голас.

— А ты, зямляк, не бойся. Бач, і сам спужаўся і яго ледзь не ўдарыў. Яшчэ не такое ўбачыш…

Твар у салдата, які гаварыў, загарэлы, запылены і русая невялікая барада. Сузон, прыгледзеўшыся, пазнаў салдата.

— Тарэнта? А я вось спужаўся…

Ён азірнуўся на параненых. Абоз зноў крануўся і паехаў далей.

— Каб толькі такое бачыць. — Тарэнта махнуў рукой, — гэта-ж яшчэ хоць жывыя, перавязаныя…

У той вечар яны разам вячэралі, запіваючы варам без цукру, і Тарэнта слухаў Сузонава апавяданне пра жыццё ў даўно пакінутай Шапятоўцы. Дзень за днём ён прыпамінаў перажытае, прыпамінаў знаёмых і пра кожнага распытваў, дома ён, ці на вайне. І хоць чатыры ўжо месяцы прайшло, як быў Сузон у Шапятоўцы, расказанае ім было такім новым і блізкім, што здавалася Шкробату зусім нядаўна бачаным на свае ўласныя вочы.

Рота, з якой прыбыў Сузон, прышла на папаўненне батальёна, у якім служыў Тарэнта, і яны разам ужо ідуць у акопы.

— Памятаеш, — пытае Шкробат, — тады мы ў астрозе думалі, што горай няма жыцця ўжо. Аж яно ёсць, вось дзе яно. Хай-бы ж цяпер узялі ды ў астрог заперлі… Сядзеў-бы, ды знаў-бы, што жывы будзеш, а то, бач, бухаюць, спакою на іх няма…

Наперадзе чуліся гарматныя стрэлы. Яны то змаўкалі зусім, то грымелі рэдка, па-аднаму, то разам цэлымі залпамі. Як змаўкалі гарматныя стрэлы, тады выразна чуліся вінтовачныя, І зноў, то залпамі, то адзінкамі. Зрэдку ляскаталі кулямёты. Пасля ўсё змаўкала і над полем панавала напружаная блакітавая цішыня і ў ёй блытаныя, стомленыя крокі салдат.

Хутка ўбачылі наперадзе былую вёску. У вёсцы не засталося аніводнай будыніны. Толькі шкілетамі ў баку ад вуліцы, дзе былі гумны, тырчэлі голыя чорныя азяроды, а па баках вуліцы бялелі, пры месяцавым свята, уцалелыя печы. Печы стаялі пасярод абвугленых, недагарэўшых галавешак.

— Бачыш, чаго нарабілі? — Шкробат паказвае рукой на вогнішча. — А людзі кінулі ўсё, рынулі і паўцякалі, каб хаця самім выратавацца. Я вось думаю цяпер, што можа і лепш зрабіў, што Сібір тады кінуў. А то пяўся-б, пяўся-б і ўсёроўна пайшоў-бы на вайну, нічога не нажыўшы для сябе. А так, калі жыў буду, можа і пажыву яшчэ, бо цяпер-то ўжо хоць што, ды новае будзе ў парадках, не можа быць, каб так сабе людзі столькі пакутвалі… Не можа быць, каб цяпер зямлі не далі тым, хто на фронтах нацерпіцца столькі… гэта ўжо, як хочаш, але толькі так быць не можа, як было… А ты, часам, нічога не чуў пра настаўніка? Ніхто не гаварыў?

— Не, нічога не чуў.

— Мусіць саслалі на катаргу…

Угары ў паднябессі, асветленыя месяцам, непрыкметна — праплывалі кавалкі хмар. Яны праходзілі пад месяцам, на момант хаваючы яго, і тады па зямлі павольна сунуліся іхныя мутныя цені. Пад ценямі змеціў Сузон за вёскай, што каля кустоў, пры дарозе мітусяцца постаці людзей. Калі падышлі бліжэй, разгледзеў каля кустоў коней, зайпрэжаных у санітарныя двуколкі. З дарогі з-за кустоў прыязджалі двуколкі, і тады санітары здымалі з іх параненых і клалі на зямлю.

— Параненыя!.. — Сузон палахліва ўздрыгануў і падаўся ў бок ад дарогі, штурхаючы ў бок і Шкробата. Параненыя ляжалі на зямлі, чакаючы перавязкі і цяжка стагналі.

— Недалёка фронт, — сказаў Шкробат. — Параненых адтуль на руках выносяць, а сюды падвозяць на конях. Тут перавязачны пункт. Хутка мы спынімся, акопы хутка.

Як-бы для таго, каб пацвердзіць ягоныя словы, зусім блізка прагрымела некалькі вінтовачных стрэлаў. Пачалі сустракацца коннікі і пехацінцы, якія рушылі ад пазіцыі ў тыл, шукаючы бліжэйшага штаба. Гэта і была жывая сувязь штаба з фронтам. Хутка прыехаў коннік да камандзіра батальёна і пэрадаў загад. Батальён раз’ядналі па ротах і ротамі ў паасобку павялі наперад. Рота, у якой былі Шкробат і Сузон, хутка прышла ў сад і моўчкі размясцілася там пад дрэвамі. Яшчэ ротны аддаваў загад узводным, яшчэ вылучалі дазоры, а стомленыя салдаты, расклаўшы шынялі, клаліся на мураву пад яблыні і засыналі.

Над усім пануе мёртвая цішыня. Цішыня нараджае страх, палохае. Сузон моўчкі ляжыць са Шкробатам і прыпамінае час, калі іхную роту разам з іншымі высылалі на фронт. Вайна, фронт, параненыя і забітыя — усё гэта было далёкім, нерэальным, усё гэта было цяжка ўявіць. І таму ні пра смерць, ні пра раны не думалася, калі крануўся ноччу эшалон са станцыі, пакінуўшы за сабою пабляднеўшыя ў белаватай імгле туманаў жоўтыя і чырвоныя агні семафораў. Эшалон мінаў перагон за перагонам. На станцыях усё менш і менш сустракалася штацкіх. Станцыі былі перапоўнены салдатамі. Пасля досвіццем, эшалон прышоў на станцыю, пра якую гаварылі, што яна спалена нямецкімі аэрапланамі. Нехта крыкнуў у вагоне аб гэтым і ўсе кінуліся з вагона, каб зірнуць на разбітую немцамі станцыю. Побач з чыгункай тырчэлі з руін рэшткі цагляных сцен. На сценах, праваліўшыся ў сярэдзіну, вісеў пакручаны жалезны дах. Побач са сценамі высокія абвугленыя ствалы тапалёў з голымі чорнымі сукамі.

Сузон прыпомніў тую станцыю, калі ўбачыў перад вачыма цяпер разбураныя будынкі былога мястэчка… Тут, каля саду, відаць быў вінакураны завод. Завод разбіты. Уцалелі толькі яго бакавыя сцены, і над сценамі, перарэзваючы наўскасяк зорнае неба, раскарачыўшыся на ўсю шырыню іх, высокія кроквы.

Сузон ляжыць жыватом на зямлі, углядаючыся ў далячынь за сад, дзе, па яго думцы, немцы, і не можа, баіцца пакласці на мяшок галаву і заснуць.

Досвіткам за садам падняўся белы густы туман. Салдат разбудзілі і пагналі з саду ў акопы. Як ішлі цераз сад, Сузон убачыў яшчэ, што ў садзе ляжаць павыварочваныя з карэннем дрэвы. У садзе былі ямкі, вырытыя знарадамі, і ў ямках, пасля нядаўнага дажджу, стаяла поўна вады. За дрэвамі ўправа відзён быў, з белымі акяніцамі, дом. Дом быў зусім някрануты, толькі без шыб у вокнах. Шыбы павыпадалі, як разрываліся ў садзе знарады. Непадалёк ад акопаў, дзе канчаўся сад, каля куста ляжаў забіты салдат. На ім шынель у скатку, кацялок, невялічкая рыдлёўка. У мураву ўшчаперыліся ягоныя скурчаныя пальцы. Як праходзілі каля забітага, Сузон адчуў, як задрыжэлі ногі і па-незвычайнаму абрадваўся ён, калі ўвайшлі ў акопы. Цяпер ён змог разгледзець, што наперадзе, перад акопамі, за калючым дротам цячэ невялікая рака. Рака цячэ паўз самае мястэчка, і побач з ракою, то выходзячы за мястэчка, то туляючыся да самых мэстачковых старых, разбураных будынін, цягнуцца акопы.

Калі ўзышло сонца, тумай з рэчкі сышоў, і Сузон убачыў управа ад сябе на рэчцы разбураны мост. Сярэдзіна маста правалілася і апала ў ваду, і ў ваду апаў, зачапіўшыся краямі за сваі, канец маста, які выходзіў у бок мястэчка.

— Галавы, глядзі, не высунь, — папярэдзіў Сузона Шкробат, і Сузон палахліва прыгнуўся, асядаючы на дно акопа. Седзячы, прыхінуўся плячыма да дошчак, якімі былі абабіты акопныя сцены. Але як толькі сеў ён, з боку немцаў пачуліся вінтовачныя стрэлы. Спачатку адзінкамі, пасля гусцей і гусцей. Стралялі злева. Тады па акопах забегаў узводны. Па акопах ад салдата да салдата папоўз загад нарыхтавацца да стральбы. Салдаты таропка паднімаліся з месца і, зараджаючы вінтоўкі, станавіліся да бойніц. Над акопам праляцелі са свістам, свідруючы паветра, першыя нямецкія знарады і разарваліся далёка за акопамі. Пасля, намацваючы лінію акопаў, знарады пачалі падаць бліжэй, уздымаючы ў часе разрываў цэлыя горы зямлі, жудасны грукат і звон і танклявы свіст, які пакідалі за сабою, адлятаючы ад месца разрыву жалезныя аскабалкі знарадаў. Перапалоханыя салдаты ўжо даўно стаялі, як прыкаваныя, прытуліўшыся да акопнай сцяны, і стралялі за раку, але ўсё часцей і часцей яны азіраліся назад, заміраючы ў жудасным чаканні, што чарговы знарад упадзе ў акопы. А знарады клаліся ўсё бліжэй і бліжэй. За плячыма ў салдат блукала па полі смерць. Яна не спяшалася прыйсці ў акопы, адкуль насустрач ёй час ад часу пазіралі людзі шырока раскрытымі, палахлівымі вачыма. Закружыўшыся ў віхорных скоках, яна насілася над полем за акопамі і папярэджвала аб сваім прыйсці. Вось яна зусім ужо блізка. Ужо аскабалкі чыгуну звіняць над самымі галовамі. Яшчэ момант і перад вачыма ў салдат узнялася чорная сцяна пяску і дыму і сыпанула зямлёй у акоп. Пасля яшчэ і яшчэ. Чорны віхор з грымот, звону і свісту закружыўся над акопамі, перад вачыма ў перапуджаных салдат. Салдаты дрыглівымі рукамі падабралі з акопа вінтоўкі і з перакошанымі страхам тварамі палезлі з акопаў, а пасля, як хто, папаўзлі і пабеглі ад акопаў у тыл, за мястэчка, дзе зелянелі ў лагчыне густыя кусты алешніку. Сузон не памятаў, як ён вылез з акопа і пабег. Бег доўга, прыгнуўшыся да зямлі, трымаючы ў правай руцэ вінтоўку. Ззаду грымелі, разрываючыся, знарады і густа, з пераборамі, ляскаталі кулямёты. Над галавой, свідруючы паветра свістам, ляцелі знарады з рускай батарэі, але Сузон не спыняўся, бег, азіраючыся час ад часу па баках, каб не адарвацца ад другіх. Пасля лёг на зямлю і папоўз, бо так зрабіў салдат, які бег побач, крокаў на дзесяць ад яго. Спыніліся ў лагчыне і пачалі акапвацца. Акапаўшыся, праляжалі ў ямках да вечара, а тады, падагнаныя афіцэрамі, паўзлі зноў на старую пазіцыю. Стральбы не было. Зноў над усім панавала жудасная цішыня. Па полі, па якому раніцою беглі яны ад акопаў, хадзілі санітары і падбіралі параненых, а падабраўшы, неслі за мястэчка да дарогі. Тады і ўбачыў Сузон, як пранеслі санітары Тарэнту Шкробата. Неслі яго на шынялі, і тарэнтавы ногі, звісаючы з шыняля, бездапаможна матляліся над зямлёй, кранаючы яе заднікамі чобатаў. Пазнаўшы Шкробата, Сузон мятнуўся да санітараў, хацеў спыніць іх, але санітары таропка прайшлі міма. Наўздагон ім ён крыкнуў яшчэ, пытаючы ці жывы, але санітары не адказалі. І тады, адчуўшы сябе ў адзіноце, ахоплены страхам, што можа быць забітым, ці паоаненым, ён азірнуўся па баках, і спяшаючыся, папоўз да салдата, які ляжаў улева ад яго. Поўз, сударгава сціскаючыся, часта і цяжка дыхаючы, хапаючыся за зямлю дрыглівымі пальцамі.

На другі дзень Сузон быў паранены ў левае плячо і пасля перавязкі быў накіраваны з партыяй параненых у вёску, дзе змяшчаўся дывізійны лазарэт. Перад самай ужо адпраўкай, як ад’язджаў абоз, ён па дарозе падышоў да кіпяцільніка ў санітарным атрадзе. Там, нацэджваючы з кіпяцільніка ў баклажку сабе вады, напаткаў знаёмага… Гэта быў худашчавы, высокі мужчына ў акулярах, у санітарнай форме. Прыгледзеўшыся да яго, Сузон пазнаў былога земскага агранома Ягуплу, які жыў у Пілацеева.

— Я вас ведаю, — сказаў Сузон, неяк нечакана для сябе, абрадваўшыся, што напаткаў знаёмага. — Вы жылі ў нашых месцах у панскім дварэ.

Той адказаў на прывітанне і ўважліва ўгледзеўся ў сузонаў твар.

— Мяне вы наўрад ці пазнаеце, дзе там!..

— Чаму-ж? Ты з Шапятоўкі?

— Ага, А вы-ж як тут?

— Я ў санітарным атрадзе. — Ён яшчэ раз уважліва ўгледзеўся ў Сузонаў твар. — У акопах быў?

— Ага, паранены вось у плячо, — ён паказаў перавязанае плячо, адхінуўшы каўнер гімнасцёркі. — Са мной у акопах быў яшчэ той, калі памятаеце, самы высокі, Шкробат Тарэнта. Яго паранілі на дзень раней, чым мяне. Я не ведаю, ці жывы ён, бо, як неслі, без памяці быў…

— Гэта русы такі?

— Ага, ён.

— Нешта я яго не сустракаў тут…

— Дык можа памёр? — Сузон палахліва выпрастаўся і дапытліва зірнуў Ягуплу ў твар. З кранта назямлю цёк вар.

— Не ведаю. Крант закруці. Н-ну, бывай здароў, шчаслівай папраўкі. — Ён паднёс да казырка кончыкамі пальцаў руку і пайшоў у напрамку да лазарэта, а Сузон прыкруціў крант і моўчкі стаяў перад кіпяцільнікам, не ведаючы, што рабіць. Было жаданне пайсці следам за Ягуплам у лазарэт і папрасіць яго даведацца, ці жывы яшчэ Шкробат. Але па дарозе з вёскі рушыў ужо абоз, з якім павінен быў ехаць і ён. Калі абоз ад’едзе далёка, ён наўрад ці зможа пасля дагнаць яго, будзе перашкаджаць шпаркай хадзе рана. А прайсці пешшу ўсёй дарогі не хопіць сіл. І каб не астацца, ён пайшоў за абозам.

ПАДЗЕЯ ДРУГАЯ

З лясной дарогі вышаў чалавек і, кінуўшы сабе пад ногі мяшок, які нёс у руцэ, сеў на капец. З капца тырчэў новы дубовы слупок, на абцёсаным баку яго быў выпалены дзяржаўны герб. Слупок пагказваў мяжу паміж панскай зямлёй і шапятоўскай. Чалавек у старым шынялі. На нагах у яго салдацкія боты з нізкімі халявамі. На плячах, на шынялі шэрыя з сукна апалеты і на шэрай шапцы-кучомцы салдацкая кукарда. А за плячыма салдацкі паходны мяшок, поўна набіты рэчамі. Да мяшка прывязаны кацялок і бляшаная кварта. Як сеў чалавек, зняў мяшок з плеч і паклаў яго пад ногі сабе, побач з другім, а тады пацёгся, размінаючы плечы. Відаць, быў ён стомлены даўгой дарогай і рад быў адпачыць. Адпачываючы, разглядаў уважліва, што трапляла на вочы.

Перад вачыма далёка наперадзе злева відзен роўны рад тапалёў, якія цягнуцца абапал дарогі, што вядзе ад бальшака ў панскі двор. Правей ад тапалёў з-за ўзгоркаў тырчаць адзінкамі дрэвы і віецца каля дрэў слупкамі шызы дым. Чалавэк дагадваецца, што за ўзгоркамі хаты. У хатах у гэтую пару пачынаюць тапіць печы. Яшчэ правей палявая прастора, шапятоўская і панская зямля. Па полі дзе-нідзе рассяліліся хутарцы. Чалавек хоча прыпомніць, дзе тут чый хутар, але погляд ягоны затрымліваецца на самым блізкім хутары, што непадалёк ад лесу. На пясчаным узгорку, над самым краем балотца, што зарасло нізкім хвойнікам і алешнікам, стаіць непакрыты хлеў-трысцен; чацвертая сцяна з жэрдак. І на жэрдкі, якія ляжаць на сцянах пад кроквамі, накіданы яловыя лапкі. Імі і прыкрыты хлеў. Побач з хлевам маленькая хатка, да якой прыстаўлены высокія нахіленыя жэрдкі. Так зрабіў гаспадар каля хаткі сенцы. І больш ніякіх будынін. Двор не агарожаны.

Пакуль чалавек разглядаў хутарскія будынкі, з лесу, заплікаючы шынель на гузікі, вышаў ягоны спадарожнік. Ён прысеў поплеч з першым. Ён на багата ніжэй за першага і драбней у целе. Як і першы, ён у салдацкай адзёжы. Пусты левы рукаў ягонага шыняля запіхнуты ў карман.

— Бач, рассяліліся! — першы махнуў у бок поля рукой, паказваючы на хутары.

— А такі пераехалі некаторыя, — згадзіўся другі. — А чый-жа гэна хутар?

— Ці ты забыўся? Ці ты не пазнаў ганорыкавай хаты?

— Дык гэта сымонаў хутар? А дзе-ж яго гумно?

— Вунь там мусіць, — паказаў першы рукой у бок за хату, дзе тырчэў голы стажар.

— Пад’ехалі людзі, — сказаў другі. — Вунь, як пад’упалі з-за гэтых хутароў, ды з-за вайны. Як цяпер і жыць?..

— Хто пад’упаў, а хто і падняўся, ды яшчэ і як. Мы вось там зямлю крывёю палівалі, а Давыдзюк тут панаваў…

— І Мікіта ваш…

— І Мікіта панаваў, іх вайна не ўкусіла.

— Не пайму я, што цяпер будзе з усяго таго: ні то вайна, ні то мір, і ніхто нічога не ведае, як будзе з зямлёй…

— Чаму ніхто не ведае? Цяпер, брат, таго не будзе, што было. Цяпер ён так не паздзекуецца, як тады, — пэршы пагразіў кулаком у бок да панскай сядзібы. — Тады гэта людзі пайшлі не ягоную адбіраць, а каб сваёй хаця не аддаць, і то ён казакаў вытрабаваў, наздзекваўся з людзей. Вось няхай цяпер гэта зробіць! Цяпер калі пойдзем ужо, дык і сваю назад адбярэм і ягоную возьмем і казакаў не прывядзе, не будзе адкуль прывесці.

— А каб і прывёў, дык-бы людзі, пабачыўшы смерць, не цырамоніліся-б з імі доўга…

— Цяпер не тое… Цяпер, Сузон, зямля будзе. Не можа быць, каб зямля нашай не была. Людзі-ж цяпер за яе зубамі ўшчаперацца, ды не дадуць. Ого! зямля… Я, бывала, у акопах сяджу, пазіраю на поле ды думаю, што ў мяне вось сваёй зямлі няма. Думаю, а ў самога аж слёзы бягуць ад крыўды, за што, думаю, пакуты я прымаю тут… Цяпер таго не можа быць. Без зямлі нам і жыць няма чаго. Гэта тады жылі, баяліся, чакалі нечага, на нешта спадзяваліся, думалася, а можа як-небудзь выб’ешся, раз ішло яно ўжо так па парадку аж ад бацькоў самых. А пачынаць нанава ўсё — няма як нам. У нас адны рукі голыя, а то дык і рук няма, — ён зірнуў на спадарожніка, у якога левы рукаў быў запхнуты ў карман шыняля. — Купляць нам зямлю хіба за кукіш толькі… Не-е! Цяпер яе купляць ніхто не будзе. А інакш за што-ж ваявалі? Цяпер, брат, парадак не той будзе, не стары рэжым…

Гаворачы, чалавек падняўся, ускінуў на плечы сабе мяшок і, пачакаўшы спадарожніка, пайшоў з ім па дарозе да ўзгорка, над якім уздымаўся слупамі шызы дым.

— Ну, а як бывае ды не дадуць зямлі, а? Як-жа тады?

— Чаму не дадуць?

— Ну, а хто-ж яго ведае? Зямля-ж яна панская, усё-ж такі нейкі закон на яе будзе мусіць.

— Ну, канешне-ж, будзе рээволюцыйны закон. І тады вось няхай паспрабуе ён не даць!

— А як бывае, закон не такі будзе?

— Як гэта не такі? А які-ж іншы закон быць можа цяпер? Што-ж гэта, стары рэжым, ці што? Ты ўжо аб гэтым не гавары. Якія-к яшчэ законы іншыя? Рэволюцыя яна тут уся, у зямлі. Законы цяпер сам народ пісаць будзе, а не міністры, як пры цары. А ў народзе скрозь аднакава. Народ супроць сябе выдаваць законаў не будзе… Я вось газеткі з сабой каторы месяц ужо нашу, каб сваім, як прыеду, пачытаць.

Чалавек шырока крочыць па вільготнай зямлі, пакідаючы на ёй глыбокія сляды. Спяшаючыся паспяваць за ім, ідзе Сузон. У твар ім дуе з-за ўзгорка, ад ракі, вільготны вецер.

— Паноў гэтых, — чалавек паказвае рукой у бок сядзібы, — як ветрам ліст з зямлі знясе. Годзе ім панаваць.

— А я ў гэта мала ўнікаў, — кажа другі. — Як адрэзалі руку, дык пра іншае што і думаць не мог. Што-ж я без рукі? Хіба можна ў гаспадарцы без рукі? Тут і дзве рукі маеш, ды ніяк не наробішся, а з адной што-ж я зраблю? — скардзячыся, выстаўляе Сузон наперад сваю адну руку і трымае яё перад сабою, растапырыўшы пальцы, як-бы дзівіцца, што задужа малая ў рукі далонь.

— Неяк пражывеш, чаму-ж…

— Гібець буду, а не жыць…

І адразу ў першага знік настрой добры, з якім ішоў ёй усю дарогу. Ідучы, нёс пачуццё радасці, што вось застаўся жыць, а цяпер ідзе дадому, ідзе як-бы і назусім ужо, а дома сустрэне жонку, дзяцей, адпачне і ад дарогі даўгой і ад вайны. Думаючы пра ўсё гэта, ён ані разу не падумаў пра тое, як жывуць дома без яго. Адтаго, як загаварыў Сузон пра сваю руку, бядуючы, як давядзецца жыць, тады перад вачыма паўстаў вобраз цеснай, нізкай хаты з голымі паліцамі, на якіх, відаць, даўно ўжо не ляжаў печаны хлеб. «І чым яны толькі жывуць там?» — гэтае пытанне паўстала перад ім нечакана, першы раз за ўвесь гэты дзень.

Цераз некалькі мінут яны ішлі па шапятоўскай вуліцы. Вуліца за гэтыя гады змянілася мала. Хто-ніхто выбраўся на хутар і цяпер сяліба пуставала. На некаторых сялібах не было ўжо хат, але стаялі яшчэ неперавезенымі то хлевушок які, то варыўня, то клець. Прайшоўшы яшчэ нейкі час, яны папрашчаліся. Сузон пайшоў далей па вуліцы, а той, што заставаўся, дрыглівай рукой адкінуў з-за колічка вароты і ўсхвалявавы, спяшаючыся, пайшоў у хату. У хаце поўзмрок, ужо вечар і чалавек доўга не можа разгледзець, ёсць хто ў хаце ці не. Толькі ўжо, як скінуў з плячэй мяшок і паклаў яго на лаўку, ды на яго кінуў шапку, тады ўбачыў, што з кута ад палка ідзе да яго рослая высокая дзяўчына.

— Тата!

Дзяўчына ўскінула на ягоныя плечы свае рукі і кранулася цёплай шчакой яго твара, а ён узяў яе за плечы і за паясніцу і пацалаваў у губы.

— А дзе-ж маці? Кастусь дзе?

— Мама кросны тчэ ў Давыдзюка. Ахрэміха парадзіха, дык нанялі маму, каб да фэста саткаць. А Кастусь кароў яшчэ не прыгнаў. У дзядзькі пасе. Я пабягу маме скажу, што ты прыехаў. Дзяўчына схапіла з жэрдкі старую мультановую хустку з брыжамі і, ускінуўшы яе на галаву, бягом пабегла з хаты цераз двор у вуліцу, а бацька тымчасам скінуў з сябе шынель і павесіў яго на крук над лаўкай. Цяпер, застаўшыся адзін у хаце; ён пачаў аглядаць яе. Голы, не засланы абрусам стол. Той-жа палок, прыкіданы старымі коўдрамі і розным рыззём з адзёжы. Нізкая, збітая з гліны печ. Насупраць печы, каля сцяны, услон. На ім вядро драўлянае, а каля вядра з лубка каробка, і ў ёй некалькі печаных бульбін. Над усім нізкая столь, а ўнізе ўсё тая-ж гліняная падлога, ужо няроўная, выбітая нагамі. Над галавой за бэлькамі шамацелі прусы. Прусы поўзалі і па сцяне.

Стоячы пасярод сваёй хаты, чалавек адчуў цяпер, што яму няма куды больш ісці, не трэба ісці, што дарога скончана і ён дома, у сваёй уласнай хаце. Дзесьці далёка засталася вайна, перапоўненыя салдатамі эшалоны, лазарэт, і вось ён вольны, сам па сабе, нікому, не падуладны чалавек. Захацелася хутчэй і паўней адчуць гэную вольнасць. Для гэтага трэба было пайсці да людзей і гаварыць з імі. Пакуль не было людзей, не было ўпэўненасці, што ўсё, чым жыў гэтыя тры гады, скончана. Было адчуванне нястачы ў нечым вельмі важным і патрэбным.

У гэты час у хату, задыхаўшыся, убегла дачка і схапіўшы нахаду з галавы хустку, шыбанула яе на жэрдку. — Зараз прыдзе мама. Я ёй сказала, што так нехта прышоў, не сказала, што ты. — І шырока радасна ўсміхнулася ды запляскала ад захаплення далонямі. Вось цікава будзе.

За ёй усміхнуўся і бацька.

— Ну, як-жа вы хоць тут?

А вось так. — Марыля (так звалі дзяўчыну) развяла рукі, паказваючы імі хату, усю адразу, маўляла, вось і ўсё, чым жывём. За акном на дварэ мільганула постаць маці. Марыля, як убачыла яе, зноў запляскала далонямі і стала ў куце каля палка. — Ты-ж маўчы толькі, — сказала яна да бацькі. — Няхай яна цябе пазнае.

У хаце было зусім цёмна. Маці ўвайшла ў хату, і як прычыніла за сабою дзверы, разгублена спынілася на момант, а тады пайшла да стала, каля якога сядзеў мужчына.

— Тарэнта! Ты гэта! Божа-ж ты мой!.. — кінулася на шыю мужу, які падняўся насустрач ёй з лаўкі. Пасля, выціраючы фартуком вочы, усміхнулася. — А яна-ж не сказала, што ты прышоў.

Марыля зарагатала.

— Мне цікава было, ці пазнаеш ты тату.

— Ну вот, каб яшчэ не пазнаць… — жонка замітусілася па хаце, расклала на комінку агонь, стол заслала абрусам і пачала гатаваць вячэру. Управіўшыся каля вячэры, села на ўслон з другога канца стала і тады толькі асмелілася запытаць, ці надоўга прышоў дадому муж.

— А ўжо зусім. Хай без мяне ваююць, я наваяваўся за тры тады. Дый вайне мусіць хутка канец, усе салдаты з фронта паўцякаюць хутка.

— Ну, а як-жа галава ў цябе? Ці не баліць з таго? — абрадваная словамі мужа, яна паднялася і пайшла да яго. Рукой адной абаперлася на стол і, схіліўшыся да мужа, далонню другой рукі, павяла па яго твары. Спыніла руку як намацала пальцамі на ілбе ў яго ямінку. — Божа-ж мой! Без вока мог застацца…

— А каб троху ніжэй, дык і не было-б вока.

І ад радасці, што жывы муж і што засталося цэлым ягонае вока, захацелася ёй пакласці мужу на плечы рукі, цалаваць яго і галасіць ад радасці. Але саромілася і яго і дачкі і толькі сказала перад тым, як адыйсці:

— Тарэнтачка… божа-ж ты мой…

— А дачка падышла да бацькі і таксама пальцамі памацала на ілбе ў яго ямачку, пакінутую ранай.

— А як-жа куля? — запытала яна.

— Куля ўвайшла тут, а вышла вось дзе. — Бацька сваёй рукой намацаў яшчэ другую яміну на галаве. Тады і дачка і маці заўважылі, што маленькая мясцінка на галаве ў бацькі не зарастае валасамі, а вакол яе пучок зусім белых валасоў. І яшчэ, ведучы па яго галаве далонню, перабіраючы пальцамі ягоныя валасы, жонка прыгледзелася да прыкметна серабрыстых, пасівеўшых. — І сівых валасоў ужо багата ў цябе, — сказала яна і яшчэ раз правяла па галаве рукой.

— А ты хіба памаладзела за гэты час? — ён усміхнуўся.

— Так і я памаладзэла, акурат…

У гэты час у хату прышоў і Кастусь. Ён скінуў з плеч світу, паклаў яе на запечак і туды-ж паклаў лапці, якія разуў яшчэ, відаць, на дварэ. Як паклаў лапці, стаў каля комінка і пачаў углядацца ў бацьку.

— Ідзі-ж хоць прывітайся з бацькам. — Маці стаяла непадалёк ад стала і ўсміхалася абрадаваная, што сабралася ў хаце ўся сям’я.

— Тата? — Кастусь здзіўлена зірнуў дапытліва ў бок, дзе сядзеў бацька, і пайшоў да яго.

Ці вучыўся-ж ты хоць гэтую зіму?

— Вучыўся, а як-жа.

— Мы з Марыляй ужо рабілі ўсё, каб хоць яму як вучыцца.

— Цяпер-та ўжо лягчэй будзе ў навуку пайсці, — сказаў бацька. — Цяпер навука для ўсіх будзе. Рэволюцыя ўсім дзверы адчыніць… Цяпер можа за рэзолюцыяй і зямлі як сваёй прыдбаем, будзе на чым жыць, тады вучыся сабе, можа куды і вышэй падасіся.

— Каб-жа ж зямля… — жонка глыбока ўздыхнула: — Божачка-ж ты мой. Рабіла-б, здаецца, ад цёмнага да цёмнага, не цягалася-б па людзях. А то як прыдзе лецейка, дык і цягнешся дзень у дзень, ды ўсё не на сваё, усё на чужое…

— Некалі і на сваё пойдзеш, не ўсё-ж нам па чужому хадзіць.

— Каб-жа ж таго дачакацца мне…

Тарэнта падняўся і ўзяў з лаўкі свой мяшок. Адвязаў ад мяшка кацялок і кварту, а пасля паклаў яго на стол і пачаў развязваць. Да стала падышлі Кастусь з Марыляй і сталі поруч з бацькам, а маці адышла, падклала на комінак свежай лучыны і вярнулася на сваё месца, толькі не села, а стала на ўслон каленам і нахілілася над сталом, абапёршыся на яго локцямі. Бацька развязаў мяшок і выцяг з яго акопную салдацкую рыдлёўку. — Дзяржанне можна будзе зрабіць, — сказаў ён, перадаючы рыдлёўку ў рукі сыну. — Яна хоць малая, але ўскапаць ёю ўсё можна.

— Дзіва што можна…

За рыдлёўкай дастаў няношаную салдацкую гімнасцёрку і штаны. Гімнасцёрку ўзяла ў рукі жонка, разгарнула перад вачыма над сталом.

— Зусім-жа яшчэ новая, няношаная.

— Няношаная.

— На святы тату добра будзе.

Яшчэ дастаў дзве пары падношанай бялізны і пару новай. Пасля выцяг новую зусім шапку-кучомку.

— Добра будзе Кастусю на зіму.

Кастусь абрадвана ўзяў шапку, надзеў яе на галаву, і адплікнуўшы адгарнуў яе верх і закрыў ім патыліцу і вушы. Шапка была вялікай, кастусёва галава зусім схавалася ў шапцы, налязае шапка ажна на вочы.

— Троху мусіць велікаватая толькі? — бацька пазірае на Кастуся, а той рукой адпіхае непаслухмяную шапку ўгару з ілба. — Не, нічога будзе, трошачку толькі велікаватая.

— А гэта вось боты старыя, — кажа бацька, выцягнуўшы з мяшка зношаныя, са збітымі абцасамі, ссохлыя боты. Перад тым як перадаць іх жонцы, круціць у руках, разглядае. Трэба будзе абцасы падбіць, ды дзёгцем памазаць, і будзе добра табе, — гаворыць ён да жонкі і перадае боты ў яе рукі.

— Зносіш і сам, не вэльмі яны мне спатрэбяцца, па хаце тупаючы… — Але боты ўзяла і агледзела іх гэтак-жа, як рабіў муж.

— Ідзі, Марылька, падкладзі лучыны, — загадала маці і пачала збіраць са стала рэчы, а Тарэнта згарнуў мяшок і таксама аддаў яго жонцы.

— Пасаг вам прынёс, — сказаў ён.

Хутка ляглі спаць. Перад сном жонка дастала з сундучка пару чыстай бялізны.

— На, перадзенься, а то з дарогі… Толькі ты, мусіць, прывык да панскай, а тут пачосная. — Жонка засмяялася і, пакуль распранаўся муж, затушыла на комінку галавешкі, якія не паспелі дагарэць. Пасля ўпоцёмку, кладучыся спаць, паклала руку на мужава плячо і далонню правяла па голай спіне. — Які ты худы, косці адны. Гаварыла шэптам. — Адны косці. І жывата зусім няма, бач, падцягнула як, адна яміна, а не жывот…

— А ў цябе не падцягнула? Ці можа ты нагадавала жывот тут без мяне, а?.. — сказаў гэта і абняў жонку, тулячы яе да сябе.

— А ты яшчэ што скажы. З кім-жа гэта я магла нагадаваць яго? Не да таго мне было тут…

Пазней, калі зморанае цела акволёла і вочы, сгомаеныя ўгляданнем у цемру, закрыліся ацяжалелымі павекамі, у галаве пачалі раіцца сны. Сны вярталі ў мінулае, у перажытае.

Цёмная ноч. Такая цёмная, што за пару крокаў нельга разгледзець чалавека, бачыш толькі, як мітусіцца ягоная постаць. Чорна ўнізе, дзе нябачныя лужыны вады і глыбокая гразь, размокшая ад дажджу гліна, грузкая і ліпкая. Чорна і ўгары, дзе навісла густая дажджлівая хмара. Яна вісіць над самымі галовамі і бесперастанку лье цэлымі струменямі халоднай зады. Ужо прамоклі шапка, шынель, ужо няма на целе аніводнай сухой ніткі. Стомленыя ногі шлёпаюць па лужынах, поўных вады. Гліна наліпае на чобаты і робіць іх да немагчымага цяжкімі, ледзь паднімаеш нагу. На плечы цісне мокры, ацяжалелы мяшок. Сырыцы рэжуць плечы. Хоць-бы на адну хвіліну спыніцца, пастаяць. Але трэба ісці. Трэба, карыстаючыся цемрай, адыйсці на наступную пазіцыю. І ад усведамлення таго, што ісці яшчэ далёка, хочацца кінуцца на зямлю, хоць гразь там, хоць вада, і, закрыўшы шынелем голаў, ляжаць, ляжаць без канца, Але наўкола замкнутым кругам гойдаюцца перад вачыма чорныя гарбатыя постаці і дакучліва, не змаўкаючы, шлёпаюць па гразі ацяжалелымі нагамі.

Раптам за плячыма ўзвілася ракета і разарвалася высока ўгары, брызнуўшы ў цемру асляпляючым зыркім святлом. За ёй яшчэ і яшчэ ў розных месцах. Пасля з-за небасхілу, рассоўваючы цемру, падняўся высока ў неба велізарны слуп святла. Момант адзін ён хістаўся, стоячы проста над зямлёй: было падобна, быццам людзі натоўпам паднялі гэты гіганцкі слуп і хочуць паставіць яго моцна на зямлі, каб стаяў ён нерухома і асвятляў зямлю. Яшчэ хіснуўся слуп у адзін, у другі бок, на момант замёр нерухома, ўстаўшы над зямлёй, а пасля павольна пачаў падаць на зямлю, схіляючыся над небасхілам. З гэтым вынырнуў з-за небасхілу другі слуп святла і, то скрыжоўваючыся, то рассоўваючыся па баках, яны захадзілі па-над зямлёй. Нехта страшны працягнуў з-за небасхілу даўгія свае вогненыя рукі і абмацвае імі зямлю, чагосьці шукае на ёй. Вось ён узмахнуў рукою над галовамі шчыльнай рухавай масы згорбленых ценяў, што ідуць па гразі ў цемры, і цені міжвольна прыгнуліся да зямлі, убіраючы глыбей у плечы галовы. Пасля абедзве рукі павольна зблізіліся, як-бы збіраючыся абняць гэты строй ценяў, і захадзілі па строі, абмацваючы кожнага ў паасобку. Цені дадахліва замітусіліся і, яшчэ не даслухаўшы каманды, мятнуліся ў бакі па полі і пабеглі наперад, стараючыся ўцячы ад страшных, усёвідушчых рук. Але ўцячы нельга было. З-за небасхілу адзін за другім паляцелі шыпучыя клубкі агню. Яны падалі ззаду, наперадзе, з бакоў, сярод самай гушчы мітуслівых згорбленых людскіх ценяў і з грукатам, са звонам ірваліся, засланяючы сабою свет. Каб уцячы ад іх, каб выратавацца ад смерці, ён, Шкробат Тарэнта, салдат сто трыццаць сёмага Сімбірскага палка, кінуўся на зямлю рукамі ў грузкую, ліпкую гліну і папоўз па ёй, месячы яе каленямі ног, цягнучы за сабою па гліне без меры цяжкія свае ногі. Вакол яго падаюць палымнеючыя клубкі, разрываюцца, шыбаюцца ў цемру кавалкамі чалавечых цел, а над усім поўзаюць даўгія, страшныя вогненыя рукі. Ён паўзе, нясмела паглядаючы цераз плячо ўгару, і не заўважае, як перад вачыма вырастае плот. На плоце, перакінуўшы нагу цэраз нагу, сядзіць чалавек і, скалячы на яго знізу з-пад абвіслага чэрапа з ашчэранага рота зубы, пляскае далонямі вялых абвіслых рук, як-бы смеючыся над ім. Ён кідаецца ў бок, але з зямлі раптам падымаецца чалавечы шкілет, акурат такі, як бачыў ён некалі ў адным з гарадоў у магазіне, і ракам паўзе на яго, пазіраючы ў твар яму нерухомымі ямінамі з чэрапа. Ускрыкнуўшы, ён кідаецца ў другі бок, але і адтуль паўзе гэткі-ж самы шкілет. Тады, каб нічога не бачыць, ён нацягвае на галаву шынель і кідаецца тварам у гразь. І тады чуе яшчэ, як ціха пляскаюць абвялыя далоні мерцвяка, што сядзіць на плоце. Каб не чуць іх зусім, ён усё больш і больш нацягвае на галаву шынель і рыецца галавою ў мяккую гліну палявой дарогі.

— Тарэнта, Тарэнта! Божа-ж мой! Чаго-ж ты… Устань!..

Праснуўшыся, ён бачыць, што не ляжыць на ложку, а стаіць на ім каленкамі, зарыўшыся галавой у падушку. Галава захутана коўдрай. Пад коўдрай горача і няма чым дыхаць. Скінуўшы з галавы коўдру, ён садзіцца на ложак і бачыць, што на ложку сядзіць побач спалоханая жонка. Яна трымае сваю руку на ягоным плячы і ён адчувае, як дробна і часта дрыжыць усё яе цэла.

— Божа-ж мой, што з табой? Тарэнтачка!..

— Нічога… — ён прыпамінае сон і, ўсё яшчэ не вызваліўшыся ад страху, уздрыгвае…

— Што гэта? Можа запаліць на комінку?..

— Нічога… не трэба. Хочу піць. — Ён падняўся, пайшоў па хаце да ўслона, дзе стаяла вядро з вадою і доўга, цяжка глытаючы яе, піў з кварты ваду. Пералежаная рука дрыжэла, і дрыжэла ў руцэ кварта, бразгаючы аб зубы. Напіўшыся, ён зноў моўчкі лёг: — Кладзіся, — сказаў ён да жонкі, — чаго-ж сядзіш? У мяне гэта сон… а часамі, як і не сплю, дык такое перад вачыма ходзіць… Ляж, спі…

Жонка лягла, паправіўшы коўдру, і дрыглівай рукой абняла мужа за плечы, тулячыся да яго грудзей, а пасля пачала моўчкі, ласкава гладзіць рукой яго, стараючыся супакоіць.

Раніцой назаўтра Тарэнта зайшоў да Мікіты, але перакінуўся некалькімі словамі з ім і пайшоў дадому. Дома, на сваім дварэ, не ведаў, за што ўзяцца. Хата старая, спарахнелая. З ёй нічога не зробіш, яе не наладзіш, яе лепш не чапаць. Гэткі-ж стары і хлеў. І ў хляве ўся тарэнтава маёмасць: худы, кашлаты конь. Тарэнта адчыніў вароты і каня з хлева выгнаў на двор. — Ідзі хоць пабадзяйся троху па кустах. — Прычыніў хлеў і пагнаў каня ў вуліцу, а адтуль на прагон. Як загнаў каня ў зараснік, зайшоў да Сузона. Двор сузонаў быў усё гэткім-жа, як тры гады таму назад, аде хата яшчэ больш прынізілася да зямлі.

У хаце было цэсна і накурана. На лаўцы каля самага стала сядзеў зусім незнаёмы чалавек, немалады ўжо: год так пад сорак сем; побач з ім сядзеў Мікода Жук, далей Сымон Ганорык. А з другога боку каля стала сядзеў стараста поплеч з Сузоніхай. Перад імі непадалёк ад стала стаяў сам Сузон і, размахваючы рукой, апавядаў пра фронт. Правая яго рука то выпроствалася на ўсю даўжыню, то адыходзіла ў бок, то згіналася, падымаючыся ўгару з тым, як ён гаварыў, а следам за ёю куксай варушыўся пад гімнасцёркай пакінуты каля самага пляча кавалак левай рукі і ад гэтага баўтаўся каля ягонага боку пусты рукаў гімнасцёркі. Змеціўшы гэны рукаў, Тарэнта доўга не мог адарваць ад яго погляду. Рукаў прыгадаў яму абвіслыя рукі мёртвага салдата, якога ён бачыў у сне.

— Ты ім пра вайну не расказвай, не пужай іх, няхай лепш яны пра сваё раскажуць. — З гэтымі словамі Тарэнта падаў усім прысутным руку.

— А чаму-ж, няхай расказвае, нам паслухаць цікава.

— Каб цябе, Ахрэм, у акопы на поўгода, можа-б тады не было цікава. Цікавасць тут бач якая? — ён паказаў на сузонаў пусты рукаў. — Тут хочацца, каб хаця як запамятаць на яе, а табе цікава.

— Цікавасць, правільна, што малая, — умяшаўся ў гутарку настаўнік. Гэта і быў той незнаёмы чалавек, што сядзеў каля самага стала. — Цікавасць шкодная. Ненавідзець трэба вайну. І я таму за большэвікоў галасаваць буду, калі давядзецца, што яны першыя супроць вайны, так-так, першыя лозунг міру абвясцілі.

— І пра зямлю ў іхнай праграме так як след сказана. У самы раз мужыку гэтая партыя.

— А на маё меркаванне, Іван Пятровіч, — стараста ў тутарцы ўвесь час звяртаўся толькі да настаўніка, для мужыка самай падхадзяшчай будзе партыя эсэраўская, я так паняў з газет, калі вы чыталі…

А ты за якую партыю, Тарэнта, а?

— Я? Чорт іх там разбярэцца, якая з іх лепшая самая. Чуў я і тых, і гэтых.

— Ну?

— А пайду за той, якая жыць мне дасць. Больш мне нічога ад іх не трэба…

— Хо-хо! Нічога яму больш не трэба, толькі жыць. Яно, брат, у гэтым і ёсць усё.

— Тарэнта за большэвікоў будзе, — сказаў Мікода.

— Шчэ не ўгадаў, можа акурат і за эсэраў.

— А ну іх усіх да мацеры! Вы мне раскажыце вось лепш, як жывяцё, як у вас тут? Можа краналі ўжо зямаю ягоную? — Тарэнта кіўнуў галавой у бок да акна.

— Як гэта краналі?

Ну, як? Ці-ж ты думаеш, што яна яму ўся так і застанецца? Ну, гэта годзе. Годзе, мы без зямлі насядзеліся… Рэволюцыя недарма рабілася. Гэта да рэволюцыі вы так жылі, — раптам напаў ён на Давыдзюка, — што над сваім братам-мужыком насміхаліся, у адну дудку з панам ігралі і не было на вас справядлівасці нідзе. А цяпер будзе…

— Што-ж гэта я табе зрабіў такое, што ты на мяне напаў?

— Мала што ты мне зрабіў?.. усе вы рабілі…

— Ну, то Тарэнта за большэвікоў будзе, — зноў сказаў Мікода. — А зямлі пакуль што не чапалі, чакаем, як яно там, які закон будзе.

— А другіх законаў і быць не можа, як такія. Якія-ж яшчэ могуць быць законы?

— Вось тады і пойдзем браць зямлю. Тады ўжо і сваю назад адбярэм і ягоную возьмем.

Ад Сузона Тарэнта пайшоў у поле. Трэба было паглядзець каня, а да ўсяго цягнула пахадзіць, падзівіцца на месцы, у якіх даўно не быў. Каня ён хутка знайшоў у зарасніку. Зараснік быў паміж хутарамі Сапуновым і Піскуновым. Атрымаўшы ў хутары зараснік, ні Сапун, ні Піскун кустоў не выцярэблівалі. У зарасніку пачалі пасвіць сваіх коней ды цялят, куды ганялі іх з вёскі, бо ні той, ні другі яшчэ на хутар не перабраліся, а ўжо за імі пачалі пускаць туды сваіх коней і іншыя. І цяпер, калі ў зараснік прышоў Тарэнта, тут пасвіўся не адзін яго конь. Але з усіх коней пазнаў ён толькі гнядую мікодаву кабылу і старога сапуновага чорнага каня. Конь смутным стаяў каля куста і доўга заблытваючы ў галлі няроўную сваю рэдкую трыву, цёрся шыяй аб куст. Цёрся злосна, настойліва і ад злосці, што гнецца куст, тупаў патрэсканымі капытамі. Тарэнта пастаяў і адагнаў каня ад куста. Той праскакаў некалькі крокаў і спыніўся каля маладых ялін і зноў, выцягнуўшы голаў, пачаў церціся шыяй. Непадалёк ён напаткаў яшчэ коней. Было іх двое: высокія, худыя, з аблезлымі шыямі, з рэдкім валоссем на хвастах. Такіх можна бачыць у войску. Калі яны падаюць, калі робяцца здольнымі толькі на тое, каб хоць насіць худое сваё цета, іх збываюць сялянству, беручы за іх добрых, моцных коней. Так, пэўне, папалі яны і да шапятоўцаў. Ад коней Тарэнта пайшоў у поле. На колішняй мяжы, дзе была яшчэ іхная бацькава паласа, расла груша-дзічка. Расла яна над самым ярам на ўзгорку і шырокім шатром раскінула над узгоркам калючае сваё вецце. Вецце шуміць лісцем ад ветру, які плыве па-над полем. У полі стаяць на ўзгорках, раскіданыя адзінкамі, хутарскія будынкі. На многіх няма стрэх. Вакол іх шэрая пустэча поля, кінутага пад аблог, і лапікі жыта, што выспявае, і зялёныя лапікі ярыны.

Над полем носіцца восеньскі вецер і аплывае ўдол за полем, дзе глухой сцяной стаіць балотны хвойнік. Хвойнік на балоце расце на купінах. Ён там куртаты, нізкі і напалову сухі. Не паспеўшы ўзрасці, ён падсыхае ў галлі, гніе ў карэнні і ападае ў мох, які засмоктвае яго на самае сваё дно. Мох на балоце тусты, спорны. Ён вырастае хутка і разрастаецца шырока. Выростваючы, паўзе з балота на шапятоўскія сенажаці, густа аплятаючы прыбалотны край іхны бурым сваім кажухом, а мятлюжкі, пажарніца ды асака пачынаюць адыходзіць далей у глыб сенажацей, назаўжды пакідаючы, свае ранейшае месца імхам, хвашчу і бабкам.

Ранняй вясной стаіць балота непрыступнай зялёнай цытадэллю над нерухомымі вадзянымі прасторамі. Улетку раніцай і ўвечары стаіць над балотам густая тумановая заслона. Улетку балота, дзе сушэй, часта гарыць. Тады цэлыя тыдні стаіць над балотам, аплываючы з ветрамі за небасхіл, воблака дыму.

Увосень, як пачынаюцца частыя ў гэтых месцах дажджы, дробныя і спорныя, з балотнага дна, з-пад імхоў, уздымаецца вада і затапляе прывычныя свае берагі. Рос на балоце лес. Бацькі дзядоў шапятоўскіх звалілі высозныя дубы, ёлкі, алешыны і зрабілі з іхных ствалоў кладкі, каб хадзіць за балота рабіць на панскае поле. Кладкі аселі на балотнае дно, зараслі мохам, і цяпер не ўсякі ўмее намацаць іх пад вадой, пад імхамі сваёй нагой.

Позна ўвосень і зімой на балоце выюць ваўкі. Стаямі блукаюць ваўкі па балоце, часта выходзячы адтуль за здабычай, і ў такія часы часта павольнай рыссю перабягаюць усю шапятоўскую вуліцу. Крокі ў ваўкоў частыя і, цяжкія і восеньскай ноччу з хаты выразна чуваць, як бяжыць іхны табун па вуліцы і, тулячыся да аконных шыб, людзі доўга і дапытліва ўзіраюцца ў вулічную цемру. Выюць ваўкі на балоце ў даўгія зімнія ночы і тады, калі высока ўгары над хвойнікам стаіць поўны месяцаў круг, і тады, калі кружацца над балотам сумятлівыя снежныя завірухі.

Тарэнту хочацца пайсці да балота. Ён думае, што вось прышоў з вайны, прышоў, калі добра ўсё абыйдзецца, як-бы зусім. Трэба пачынаць жыць. Але дзе-ж пачынаць? Усё жыццё ён насіў у сабе ўзгадаваную мару пра зямлю, пра жыццё на сваёй уласнай зямлі. За тры гады, якія прабыў ён у салдацкіх казармах, у набітых людзьмі эшалонах, у акопах і ў лазарэце, мара выспела, вырасла ў вялікую сілу, якая і вяла яго за сабою. Яна, гэная сіла, прывяла і дадому. Як ішоў дадому, усё здавалася ясным, прастым: прыйсці і пачынаць жыць па-новаму, не так, як жыў да вайны.

А прышоў вось дадому і зразу адчуў адсутнасць нечага вельмі важнага. Гэтым важным была зямля. Нехапала яе. А значыць даводзілася пакуль што пачынаць жыццё такое-ж, як было некалі. Гэтага не хацелася. І не хацелася з гэтай прычыны ісці дадому на свой двор. Не было там да чаго рук прыкласці.

І ён стаяў на ўзгорку, пад грушай, заняты сваімі думамі, не заўважаючы, як праходзіць час. Апамятаўся, як зарыкалі на дарозе каровы. Набліжаўся вечар. Пастухі гналі кароў з пашы дадому. На дарогу вышаў акурат насустрач статку і, спыніўшыся каля дарогі, здзівіўся. Сярод статку ён не ўбачыў аніводнага вала. У статку ішоў у самай сярэдзіне толькі адзін рослы рабы бугай. Ішоў ён спакойна і ўпэўнена, ведаючы, што ніхто яго не патрывожыць, і сумаваў, што няма з кім пабіцца. Адтаго, змеціўшы новага чалавека ў нязвычнай адзежы, ён стаў на раскарачаных нагах, схіліў да зямлі кароткую сваю галаву, чмыхнуў, раздуваючы ноздрамі дарожны пясок, і зароў буйна і задзірыста, б’ючы сябе цяжкім хвастом па крутых, сытых баках, падкідваючы ўгару з зямлі нагамі пясок. І адразу каровы адыйшліся ў бакі, абганяючы яго, а маладыя бычкі захадзілі вакол яго, нюхаючы раздутымі ноздрамі паветра.

Пастух падышоў і ляснуў пужкаю, разганяючы маладых, пасля шлёгнуў пугай бугая.

— Што-ж гэта, Ярома, у тваім статку валоў няма?

— Валоў?.. Гм… Ён валоў захацеў. Ты глянь колькі кароў засталося, а ні то валоў. Усе там! — Ярома махнуў некуды ў прастор рукой.

— Вайна паела?

— Яна ўсё паела: і валоў, і хлеб, і людзей.

— Вайна хутка скончыцца, Ярома.

— І я чуў, што скончыцца, годзе ўжо.

— Ну, а як ты жыць цяпер думаеш, Ярома? Зямлю думаеш браць?

Зямлю? А дзе-ж я яе вазьму, тую зямлю? Дый на што яна мне, да чаго? — ён зірнуў на свае рукі. — Носам я яё не ўзару…

— Ну, канём узарэш, каня купіш, хлеба-ж у цябе цяпер больш, чым ва ўсіх…

Які там хлеб?.. І сіл у мяне на зямлю няма ўжо.

— А я вазьму сабе зямлі, я яшчэ пажыву. Вось, брат, жыў-жа я, як і ты, ні кала, ні двара, а цяпер хоць пажыву як людзі…

— То ўжо хіба чуваць што пра зямлю? — запытаў пастух.

— Яшчэ пакуль нічога не чуваць. Але-ж справа тут ясная. Зямлі цяпер павінны даць, каб на зіму чалавек мог ужо і пасеяць тое-сёе… Так, брат, цяпер пажывем можа троху і мы, як людзі, не ўсё-ж нам гібець. Як ты думаеш, Ярома, пажывем?

— Табе чаму-ж не пажыць, раз зямлі дадуць, ты яшчэ не зломак.

— Ды не зломак яшчэ, — згадзіўся Шкробат і зірнуў на сябе, як-бы хацэў пераканацца ў сваёй яшчэ вялікай сіле.

Дома Шкробат накалоў лучыны, занёс яе ў хату і ўже да ночы больш нікуды не пайшоў з сваёй хаты. Так быў пражыты першы дзень яго пабыўкі, а за ім бясконцым ланцугом пацягнуліся другія дні, падобныя на гэны, запоўненыя працай на панскіх сенажацях і напружаным чаканнем, што ў адзін з іх будзе ўрэшче знойдзена тое, што шукае ён усё сваё жыццё. У гэтым чаканні прайшоў і канец жніўня. І можа-б доўгі яшчэ час нічога не змянілася-б у жыцці шкробатавым і ў жыцці шапятоўцаў, каб не трапіла нэяк Тарэнту Шкробату ў адзін з дзён пабыць у Пагулянцы ў воласці.

ПАДЗЕЯ ТРЭЦЯЯ

Уволасці, у зборным пакоі, калі зайшоў туды Тарэнта, каля стада цэлым натоўпам стаялі сяляне. За сталом на шырокім даўгім услоне сядзеў салдат. Ён нешта чытаў. Чытаў голасна і павольна, так што кожнае слова запаміналася:

— «У сучасны момант, — чытаў ён, — на месцах будуць утвораны прымірыцельныя земляробчыя камеры для добраахвотнага пагаднення паміж сялянамі і землеўласнікамі…

… Пытанне пра арэнду зямель, якія пустуюць; таксама спешна распрацоўваецца. У імя агульнага парадку прашу кіравацца пастановай Часовага ўрада і не ўстанаўляць самавольна падабенства законаў».

Тарэнта пачуў толькі канец прачытанага. Ён стаяў нерухома на месцы, як укапаны, але нічога не зразумеў і таму, як змоўк салдат, пачаў праціскацца да стала.

— Ты, зямляк, пачакай — амаль крыкнуў ён, змеціўшы, што салдат згортвае паперку, з якой чытаў, і мерыцца пакласці яе ў адварот рукава. — Я ў гэтым нічога не разабраў…

Мужчыны прапусцілі Тарэнту да стала, чакаючы пачуць яшчэ нешта, і зноў згрудзіліся вакол стала шчыльным кальцом.

— У чым ты нічога не разабраў? — запытаў салдат. Ён сядзеў усё гэтакі-ж спакойны на сваім месцы, а перад ім, схіліўшыся над сталом, стаяў Тарэнта. Рукой адной Тарэнта ў стол упёрся, а другую працягнуў да салдата, паказваючы на ягоную паперку. — А што ты тут хацеў разабраць? — запытаў салдат. — Ды ці ты гэтага не чытаў? З вясны-ж яшчэ, здаецца, на сцяне вісела, мог-бы і прачытаць.

— Я таго не ведаю, дзе яна вісела, а ты яшчэ раз прачытай, дай разабрацца ў тым, што напісана.

— Разабрацца ў гэтым — лёгка разбярэшся, калі галаву маеш, — сказаў салдат і падняўся з-за стала, трымаючы ў руцэ паперку. Вясной пачалі дзе-ні-дзе мужычкі панскую зямлю браць, засяваць. Думалі, раз рэволюцыя, раз цара скінулі, дык зямля і іхная…

— А чыя-ж зямля?

— Ну, вось і ён, аказваецца, акурат гэтак-жа думае.

— А ты не жартуй! Ты хто такі будзеш?

— Хто я, гэта, зямляк, справа не такая важная. Важна, што міністр Шынгароў мужычкоў такіх да парадку заклікае, абяцаючы ўсё па закону зрабіць. Ну, а гэта вядомая рэч…

У Тарэнты ад цеснаты і ад напружання на ілбе выступіў пот. Ён зняў з галавы шапку і шапкай выцер лоб. — Ты скажы, як-жа з зямлёй, раз ён закон абяцае, а браць не можна. Які-ж тады закон?..

— А вось які закон: цара скінулі, а паны ды падпанкі розныя засталіся. Дык што-ж ты думаеш, што яны табе самі, ды яшчэ па закону зямлю аддадуць? Ім абманіць мужыка пакуль што трэба, вось і цягнуць ды абяцанкамі яго кормяць. Маўляў, сам не бяры, мы вось камеру ўтворым, а вы там тады ўжо з панамі і згаворыцеся, ці вас згавораць, якую зямлю вам пан у арэнду здасць, ды за якую цану здасць.

— Як гэта ў арэнду? — думка працавала напружана і шпарка, стараючыся ўлавіць сэнс у тым, што гаворыць салдат. Гэта трэба было зрабіць як мага хутчэй, бо адчуваў Тарэнта, як з незвычайнай шпаркасцю разбураюцца планы, якімі жыў ён гэныя месяцы пасля рэволюцыі, як знікаюць надзеі, вынашаныя ў адзіноце, правераныя ў гутарках і спрэчках са сваімі аднадумцамі. Усё было зусім прастым, выразным. Ён і думкі не дапускаў, што з зямлёй можа быць неяк інакш, не так, як гэта ўяўляў сам ён. — Ты пачакай, — папрасіў ён салдата. — Пра якую-ж арэнду ты гаворыш? Якая-ж арэнда, раз зямлю народу перадаць павінны?

— У вас пан ёсць? — запытаў салдат замест адказу.

— Ёсць. Пілацееў у нас.

— Зямлі ў яго сколькі?

— Удоб’я тысячы чатыры, ды балотнай…

— А ў вас ува ўсіх сколькі?

— У нас і палавіны таго няма.

— Дык чаму-ж гэта ты думаеш, што ён аддасць вам зямлю па сваёй волі?

— Ды не ён аддасць, улада аддасць.

— А ўлада чыя-ж? Твая, ці ягоная? Ты вось салдат, і я салдат, ведаем як на фронце было. Пакуль не сарвалі з яго каторага эпалеты, пакуль не пырнулі таго-сяго штыком, дык хоць і рэволюцыя, хоць і свабода, а ён усё ў морду меціўся нашаму брату. І тут тое-ж самае. Цара скінулі, а князі ды абшарнікі засталіся: Львоў, Гучкоў, Мілюкоў, Шынгароў… Нябось твайго прозвішча няма сярод іх? Ад ім аднаго і хочаццаў каб хаця зямлі як не аддаць. Яны закон абяцаюць, а які-ж, як ты кажаш, закон можа быць? Калі-б хацель зямлю аддаць, дык закон на гэта лёгка напісаць, думаць тут багата не трэба вельмі. А вось яны думаюць, думаюць, каб як хітрэй выкруціцца, каб не аддаць зямлі. Яны табе арэнду падсунуць, можа балота тое, што казаў, прададуць…

— Так… — Шкробат стаяў насупроць салдата, абеімі рукамі ўпёршыся ў стол. Пад правай рукой, заціснутая ў пальцах, ляжала на стале шапка. На ілбе і на шчаках пад вачыма буйнымі кроплямі выступіў пот. — Так, сказаў ён яшчэ раз, стараючыся ўлавіць у салдатавых словах самае галоўнае, — а што-ж тады рабіць?

— Браць зямлю трэба. Ты на фронце быў?

— Ну?..

— Салдацкія камітэты на фронце бачыў? Дык вось свае такія камітэты ўтвараць трэба і браць зямлю і даваць яе тым, у каго няма, у каго мала. Па другому тут няма чаго думаць, другога ты і да смерці не дачакаешся. Я, землякі, гэта не для добрага слова кажу, не для таго, каб пагаварыць толькі. Сам я салдат Ізмайлаўскага палка. Вясной у нас таварыш Ленін быў. Таварыш Ленін салдат прасіў, як перадавых з сялян, пасабіць сялянству разабрацца ў палітыцы. Я ад палкавога камітэта прыехаў, вось дакумент мой. — Салдат адхінуў палу, шыняля, дастаў з кішэні дакумент і, разгарнуўшы, паклаў яго перад сабою на стол. — І таму я не ад свайго імя гавару і не сваімі словамі, а словамі таварыша Леніна. Цара сёння няма ў Расіі, але пануюць капіталісты і абшарнікі, у іхных руках улада, а не ў руках народу, а трэба, каб знізу і да верху, ад тваёй вёскі глухой, рукой паказаў на Тарэнту, — да Піцера, каб улада належала Советам рабочых, салдацкіх, батрацкіх і сялянскіх дэпутатаў. Толькі такая ўлада і перадасць зямлю. Я прыехаў сюды пасабіць вам, паколькі я сам з тутэйшых месц. І табе, зямляк, на сябе справу трэба ўзяць. Дадому прыедзеш і збірай сваіх, камітэт выбірайце, ды няхай камітэт і забірае зямлю… А чакаць няма на што, справа — ясная. Тут справа такая цяпер, што ці мы зямлю возьмем і засеем з восені, ці паны нас абкруцяць… Вось і ўсё. — Салдат узяў са стала дакумент і падаў Тарэнту.

— Гэта точна, што ты ізмайлаўскага палка, — сказаў Тарэнта, аддаючы дакумент назад. Ён узяў са стала шапку і зноў шапкай выцер успацелы твар. Пасля надзеў шапку і пайшоў ад стала да дзвярэй. Але каля дзвярэй спыніўся зноў.

— Ну, а замацаваць за кожным як-жа тую зямлю, калі, скажам, мы яе ўзялі-б?

— А так і замацоўвайце камітэтам. Галоўнае каб пасеяць на зіму, а вясной разбярэцеся, да вясны ўся наша ўлада будзе, а не іхная…

Не даслухаўшы, што яшчэ скажа салдат, Тарэнта вышаў з воласці, адвязаў ад плоту каня і, нікуды больш не заязджаючы, паехаў дадому. Было адно жаданне, як мага хутчэй даехаць дадому, пагаварыць з Мікодам і нешта рабіць, рабіць хутчэй, бо, здавалася, прапусцяць яны яшчэ колькі дзён і тады ўсё загіне. Распалены гэткімі думкамі, ён старанна шморгаў за павады, падганяючы каня і пахвілінна тузаў яго пад бакі ботамі. Ад такой неспакойнай язды балелі ногі. Конская спіна рэзала, было цвёрда сядзець на ёй і Тарэнта раз-по-раз саскакваў з каня і цягнуў яго за повад за сабою, мераючы дарогу шырокімі, крыху нервовымі крокамі.

Да Шапятоўкі пад’ехаў Тарэнта, як зусім змерклася. Словы салдатавы не выходзілі з галавы. Яны хвалявалі, хацелася як мага хутчэй пераказаць іх і іншым. Таму, як прыехаў на свой двор, зайшоў толькі ў хату, каб паказацца, і зараз-жа пайшоў да Мікоды. У мікодавай хаце, як прышоў ён туды, плячыма да дзвярэй стаяў нехта ў салдацкай гімнасцёрцы і гаварыў амаль зусім падобнае да таго, што чуў Тарэнта ад салдата ў воласці. Ужо Тарэнта гатоў быў падумаць, што прыехаў такі салдат і ў Шапятоўку, як той павярнуўся тварам насустрач яму, і Шкробат пазнаў Міхалку Хвойчыка.

— Вось табе і на! — сказаў Тарэнта, вітаючыся з ім. — Я толькі думаў што от прыеду і здзіўлю іх, сказаўшы што, аж і ён тое самае гаворыць.

— А ты дзе-ж што пачуў такое?

— Вось пачуў-жа, у воласці.

Тады ўсе, хто быў у хаце, прыціхлі, далі Тарэнту расказаць пра пачутае. Усё, што казаў Хвойчык, было цікавым, дражніла жаданні, якія цэлымі гадамі насілі яны ў сабе, але здавалася яно чамусьці далёкім, пэўне таму, што здалёк прыехаў і прывёз усё гэта Хвойчык. Але калі пачулі тое-ж самае ад Тарэнты, калі пачулі ад яго, што пра гэта, не хаваючыся, гаварыў салдат, які мае спецыяльныя дакументы, які для гэтага і прыехаў ажна з Петраграда, тады ўсё гэта паўстала ў новым, іншым святле.

Першым пасля Тарэнты абазваўся Мікода.

— Ага? — сказаў ён, — значыць і па другіх месцах людзі гэтак-жа думаюць? Ну, то няма чаго баяцца і нам. Як ты думаеш, Іван Пятровіч? — звярнуўся ён да настаўніка.

— Як я думаю? Думаць можна на розны лад, але справа такая, калі быць праўдзівым: поўгода прайшло, як рэволюцыя адбылася, а сяляне ўсё яшчэ чакаюць сваёй долі, ім усё яшчэ прапануюць пачакаць. Вось тут і законнае пытанне, ці варта чакаць? І чаго дачакаешся?

— Калі-ж тут чакаць ужо? Сеяць трэба!

— Правільна! Якое тут чаканне можа быць?

— Ды і не мы адны, урэшце, такое робім, усе так робяць.

Пасля гэтага яны доўгі час яшчэ раіліся, скучыўшыся каля стала. Было гэта неабходна, каб замацавацца на згавораным, бо от так у гутарцы ўсё здавалася больш ясным і поўным.

Назаўтра пад поўдня сабралі на сузонавым дварэ людзей. Збіралі самі, без старасты, і збіралі не ўсіх, а толькі тых, у каго зусім няма зямлі, ды ў каго яе мала. Аднак на збор прышлі ўсе.

— Сышліся мы па вялікай справе, — сказаў Тарэнта, як сабраліся. На дварэ восень, людзі пасеялі амаль, а мы ўсё нечага чакаем, гледзячы на пілацееўскую зямлю. А я думаю, што чакаць няма чаго, раз рэволюцыя поўгода таму назад як была. Зямля народная павінна быць.

— А дзе-ж закон? — вытыркнуўся наперад стараста. Па якому-ж гэта праву ты зямлю возьмеш?

— Зямля народная, гэта ясна, для гэтага і рэволюцыя была і пакуль там нехта да закона дадумаецца, нам сеяць трэба, нам няма чаго чакаць. А як і што будзе, пра тое нам раскажа Іван Пятровіч. Рукой паказаў на настаўніка, які стаяў побач.

Настаўніка слухалі з вялікай увагай і не адзін чалавек не запярэчыў, калі настаўнік запрапанаваў скласці камітэт, назваўшы прозвішчы Шкробата Тарэнты, Мікоды Жука, Хвойчыка Міхалкі, Сузона Каляды, Ганорыка Сымона і сваё. За гэтым некалькі хвілін маўчалі. Настаўнік перапісаў на паперы прозвішчы камітэтчыкаў і падаў паперу бліжэйшым, каб на ёй распісаліся.

— Гэта правільна, — пахваліла настаўнікаву выдумку некалькі галасоў, — каб пасля не казалі, што мы нічога ведаць не ведаем…

— Каб, калі ўжо давядзецца адказваць, дык усім, а не аднаму каму.

— А калі я не згодзен на такое? — запытаў стараста. Яго ўраз падтрымаў Мікіта і яшчэ некалькі чалавек.

— То цябе ніхто і не просіць. Я, хлопцы, пра гэта і сказаць хочу. Зямлю мы таму дадзім, у каго яе няма, ды ў каго мала. А табе, Ахрэм, ды Піскуну, ды Сапуну, ды Мікіту нашаму, то, я думаю, няма чаго даваць, хопіць з іх і той, што маюць.

— Дык то-ж свая! — закрычаў Мікіта. — Якое-ж ты маеш права пра тую зямлю гаварыць, упікаць мне той зямлёй? Га? Ён ні дась!..

— Ага, а як-жа, асэсар то такі!

— Дык вы-ж падпісаць паперы не хочаце?

— Папера сваім чарадом, а зямля сваім чарадом.

— Гэта то ўжо не так.

— А мы можа той зямлі і браць не будзем, не дужа на яе пагалімся, але толькі ў такой справе праўда павінна быць. — Стараста загаварыў спакайней. — Не тое, што вы яе возьмеце, а другім не дасцё. Хто дасць ці не дасць, гэта справа яшчэ далёкая, але мы можа яе і самі браць не будзем…

— Дык чаго-ж вы крычыцё тады?

— Бо ты-ж дужа крычыш, голас падняў свой.

Тарэнта зірнуў згары на мікітаў твар…

Нешта ты расхадзіўся сёння. Можа лепей было-б, каб памаўчаў?..

Мікіта нешта буркнуў і адышоў да старасты.

— А цяпер, Іван Пятровіч, можа зразу і пойдзем, — запрапанаваў Тарэнта. — Непарадку ў нас ніякага не будзе: зробім мы ўсё чын-чынам, як след.

З гэтым і пайшлі. Пайшлі спачатку толькі камітэтчыкі; мужчыны Заставаліся нейкі час на сузонавым дварэ, пасля неяк само так вышла, усе як былі, пайшлі вуліцаю ўслед за камітэтчыкамі.

Хутка з дарогі Тарэнта звярнуў на поле і пайшоў да двара нацянькі. Зрабіў ён гэта не таму, што ісці так было значна бліжэй, а таму, што хацелася перайсці поле, якое цераз нейкі час будзе можа і ягоным. Пра гэта і думае ён цяпер. Прагна аглядаючы вачыма поле, мяркуе ён, дзе было-б лепш узяць зямлю яму самому, ці то тут, бліжэй да дарогі, ці можа па той бок двара ад рэчкі, дзе і высокага поля троху ёсць, і нізіна ёсць. Заняты гэтымі меркаваннямі, ён маўчыць. Слухае, як мякка ступаюць ногі па жытнішчы — «Як пух, мяккая, — думае ён, — вырабілі людзі, сваю так не выраблялі». — Нагнуўся і рукой падняў з пожні камяк зямлі. Зямля сухая. Пальцамі расцёр яе і са жмені сыпануў па пожні, пасеяў. І з гэтым парашыў, што зямлю сабе возьме абавязкова каля рэчкі. Ён прыпомніў, як часта даводзілася быць каля рэчкі на паплавах. Улетку там жоўцень красак і густы сакавіты мурожны насціл. Як зморышся, пад сонцам косячы, хочацца тады ўпасці на густую мураву, схіліцца над самай вадой рэчкі і ліць яе губамі проста з ракі, піць доўга, аж пакуль не прагоніш дакучлівай смагі. А напіўшыся, легчы ў мураве тварам да зямлі і хоць некалькі хвілін ляжаць, раскінуўшы рукі, ляжаць так, каб увесь твар быў у травяной мякаці, каб дыхаць даўкімі пахамі чорнай ліпкай зямлі і каб вочы бачылі зусім зблізку, як сплялося ў зямлі травяное карэнне. Паляжаць так і тады перавярнуцца і легчы тварам дагары, каб над галавой была сінь нябёс, ды лахматыя атрускі белых далёкіх хмар.

— Трава ці расліна, скажам, каранямі, а чалавек і рукамі і зубамі за зямлю трымаецца, — гаворыць ён уголас, але ні да каго не звяртаючыся, і ідзе полем, мераючы яго шырокімі крокамі. — Усё з зямлі жыве. Усё за яе трымаецца і лішні ты чалавек на зямлі, калі не маеш свайго ўласнага месца на ёй, ці калі, скажам, цесна табе на такой вялікай планідзе, калі вузак твой шнур на ёй. Зямля таго любіць, хто цвёрда на ёй стаіць, хто шырокім крокам мерае на ёй сваю часціну… А тут столькі людзей без зямлі сядзелі, голадам душыліся…

Непрыкметна падышлі да панскага двара. У дварэ пачалі збірацца парабкі. Нехта папярэдзіў і аканома, што ідуць людзі, а ён адразу-ж папярэдзіў і паню. Таму, калі прышлі камітэтчыкі ў двор, пані з аканомам стаяла на верандзе, падрыхтаваная да нечаканай сустрэчы. На прывітанне камітэтчыкам яна адказала, ледзь кіўнуўшы галавою, трымаючыся з гонарам, які вынесла з пакояў.

— Мы па справе прышлі, — загаварыў з ёю Шкробат, — цэлым камітэтам. Ён узяў ад Івана Пятровіча паперу і паказаў ёй. — Пакуль пані чытала напісанае на папёры, нічога яшчэ не разумеючы, толькі смутна ўгадваючы ва ўсім гэтым нешта нядобрае для сябе, Шкробат маўчаў. Загаварыў зноў, як яна аддала назад паперу. — Справа наша аб зямлі. Зямлю мы, пані, ад цябе забярэм…

За плячыма ў абшарніцы стаяў, трымаючы ў руцэ шапку, аканом. Ён пахвілінна выціраў насоўкай лоб і палахліва паглядаў то на камітэтчыкаў, то на парабкаў, якія сышліся да веранды.

— Як гэта так вы забярэце зямлю?

— А так і забярэм, камітэтам, вобчаствам.

— Я вас пра гэта не пытаю, я пытаю, па якому гэта праву?

— Права ў нас ёсць, правы нашы рэволюцыя адкрыла, цяпер у вас правоў менш будзе.

— Калі вы будзеце грубіць, я адмоўлюся гаварыць з вамі. — Абшарніца хвалявалася і чырванела ад злосці.

— Гэта, скажам, як вам захочацца. Мы рабіць вам беспакойства ніякога не будзем, нам вы непатрэбны. Мы толькі сказаць прышлі, папярэдзіць, як гэта гаворыцца, што зямлю забярэм, каб у вас лішніх турбот не было.

— Вы, — абшарніца падалася на крок бліжэй да Тарэнты, — вы думалі над тым, што вы робіце?

— Гэта будзьце ўпэўнены.

— Мы не без галоў.

— Робім тое, што нам след рабіць.

Парабкі ўнізе зашапталіся. Хутка прышло чалавек сем сялян яшчэ, а за імі і ўсе, хто быў у Шапятоўцы на сходзе. Ішлі яны з гоманам, у якім вылучаліся задзірастыя жартаўлівыя галасы. Гэты гоман ды спакойныя галасы камітэтчыкаў напалохалі абшарніцу. Яна адчула сябе бездапаможнай. Пад горла падгарнулася камяком крыўда і злосць і перашкаджалі дыхаць. Ад гэтага закружылася галава, ногі акволелі, і яна не паспела пайсці ў пакоі, як была надумалася, а нясмела, хістаючыся, адышла назад, і апусцілася ў крэсла. Аканом падхапіў яе пад рукі і пасабіў сесці.

— Божа мой! — абшарніца рукой схапілася за грудзі, пасля паднесла руку з насоўкай да воч. — Божа мой, што-ж гэта такое?

— А ты, пані, дарэмна не расстрайвайся, — Тарэнта азірнуўся на сваіх. — Мы табе беспакойства ніякага не зробім…

Абшарніца адвяла ад воч насоўку і, трымаючы дрыглівыя рукі перад тварам, прастагнала:

— Божа! І яны яшчэ здзекуюцца. — Заплакала, але цераз хвіліну застукала кулакамі па крэсле.

— Вон! Вон з майго двара! — Схапілася з крэсла і злосная, чырвоная ад злосці, пайшла на мужчын, паказваючы рукой з веранды. — Вон! Я не хочу з вамі гаварыць, я не хочу бачыць вас.

З веранды падаліся былі тады сыйсці некаторыя. Падаўся назад Тарэнта і Мікода, а настаўнік разгублена адышоў у бок, і яна пайшла на Сузона, рукой, схапіла яго за гімнасцёрку на плячы адрэзанай рукі, хацела так павярнуць яго з веранды. І ўжо ўсе чакалі, што Сузон пойдзе ўніз, і ўжо настаўнік, баючыся, што абшарніца і яго возьме так за плячо, бокам падаўся ўніз, як адбылося нешта нечаканае. Сузон, як схапіла яго абшарніца за плячо, зразу разгубіўся быў, але калі шмарганула яна за рукаў і кранула пальцамі, уразіла нядаўна загоеную рану, раптам уздрыгануў увесь, збялеў і зразмаху сваёй адкінуў яе руку ў бок.

— Ты мяне не чапай! Рукамі не тузайся!.. Сука старая!..

У Сузона ў момант твар укрыўся кроплямі поту, шчокі пачалі падрыгваць.

Зірнуўшы ў твар яму, Пілацеіха падалася назад, ускрыкнула, як назваў яе сукой, і, уцякаючы ў пакоі, істэрычным голасам пачала крычаць, пагражаючы законамі. За ёй у пакоі падаўся і аканом. Цераз нейкі час ён вышаў адтуль, моўчкі прайшоў каля мужчын і загадаў фурману запрагаць коней. Хвілін цераз пятнаццаць Пілацеіха, хаваючы ў поглядзе пагрозу, прайшла да фаэтона, села і паехала з двара.

Пакуль адбывалася ўсё гэта, мужчыны маўчалі. Сузон стаяў сярод купкі мужчын і ўсхвалявана гаварыў, што яму ўжо надакучыла цярпець, што ён нічога не баіцца, хоць-бы і катаргі, што калі-б яшчэ Пілацеіха кранула, ён штурхануў-бы яе так, што аж паляцела-б. А камітэтчыкі раіліся, што зрабіць. Да іхнай гаворкі, крыху збянтэжаныя ўсім, што ўбачылі, прыслухоўваліся сяляне. Было сярод сялян і некалькі жанчын, тыя, у каго забралі мужчын на вайну. Самай бойкай сярод жанчын была ўдава Вера Заньковіч. Маладая, моцная, заўжды вясёлая, была яна сярод жанчын самай знатнай. І хоць, сабраўшыся дзе-небудзь пры лучыне, любілі бабы шапятоўскія пасакатаць пра Веру, пашаптацца пра тое, як яна на каго з хлапцоў зірнула, нават паганіць яе за тое, што вось яна дзе ні пойдзе, дык усюды ёй нешта весела, усё-ж любілі яе, любілі і за весялосць і за тое, што нікому і нідзе яна не пераступіць свайго. І цяпер, адчуваючы сябе роўнай сярод мужчын, яна першая падала параду камітэтчыкам, што рабіць.

— Хай сабе і едзе, думае, што нехта збаіцца яе. А вы бярыце там паперы якія, калі трэба, і мерайце зямлю, а няма папер, без іх. Усёроўна-ж пасадзяць вас, — усміхнулася яна, дражнячы, — нікуды-ж вы не падзенецеся.

— Ды яно і праўда, скажам аканому, каб пайшоў з намі, і будзем адбіваць участкі кожнаму па парадку.

— А каморнік-жа хто ў нас? — ажывіўся натоўп, падбадзёраны такім канцом.

— А навошта каморнік?

— Каморнік у панскую карысць мераў, а мы сабе самі.

— На-вока!..

— На крывую бярозу мяжу павядзем…

І з гэтым пайшлі. Мералі перш ад рэчкі. Непадалёк ад сядзібы канчалася паласа канапляніку. Паўз канаплянік і пайшлі камітэтчыкі, з сажонкай, якую зоабіў нехта ўжо на панскім дварэ. Як адмералі дзвесце сажняў, спыніліся і азірнуліся назад, ці далёка.

— Вузка, гані яшчэ.

— Гані, поля хопіць.

Калі ў другі раз спыніліся, тады забілі ў зямлю сыры, зацясаны тут-жа калок. Забіваў калок Мікода. Ён старанна біў па калу абухом сякеры і ўсё рукой спрабаваў, ці годзе біць, каб нялёгка было выцягнуць яго пасля з зямлі. І на поле, як і ў двор, прышлі ўсе шапятоўцы. Усім хацелася на свае вочы бачыць, што робіцца, дзе каму які ўчастак адаб’юць.

Забіў Мікода калок і, разагнуўшыся, запытаў:

— Дык чыя гэта мяжа будзе?

— Ага, каму-ж гэта запішам?

На запытанне ніхто не адказаў. Па тварах ува ўсіх прабегла разгубленасць. Мужчыны пачалі хвалявацца, парываючыся і не асмельваючыся загаварыць. Гэткім-жа разгубленым стаяў моўчкі сярод усіх і Тарэнта Шкробат. Ён быў неспакойным. Вось-зось намерыцца загаварыць і нічога не скажа, усё пазірае то ў бок пад рэчку, то туды, дзе прыазёрныя сенажаці.

— Тарэнту запісаць трэба, — запрапанавала Вера, разгадаўшы ягоныя меркаванні.

— Яно можна і другому каму, — нейкім па-незвычайнаму ціхім голасам сказаў Тарэнта, — а можна і мне. — Апошнія словы сказаў зусім ціха.

— А чаму гэта, канешне, Тарэнту гэны кавалак? — запытаў нехта.

— А таму, што яму, — адказала Вера. — Вось не табе, а яму.

— Ну, гэта ты тут парадкі не ўстанаўляй, кыш на седала к пеўню!

— Каб-жа з цябе добры певень быў, а то грэбень у цябе абвяў зусім…

Мужчыны зарагаталі.

— Так і пішыце за Тарэнтам гэны кавалак, — карыстаючыся тым, што павесялелі ўсе, запрапанавала Вера яшчэ раз. — Ён у нас самы беззямельны, як ёсць.

— Ну, пішы там, Іван Пятровіч, — сказаў Мікода, — хай па яе хоць раз будзе.

— Яшчэ не раз па-мойму будзе, — агрызнулася, усміхаючыся, Вера, узяла з хвойчыкавых рук сажонку і пайшла з ёй паўз канаплянік, мераючы сажань за сажнем, пахвілінна павяртаючыся да іх тварам, укрытым усмешкаю. — Я сама сабе адмераю, — вытлумачыла яна свой учынак. — Не давяраю мужчынам, яны ўсё мяркуюць, каб як бабу абманіць.

— Дужа цябе абманіш.

— А ты паспрабуй Вера ўскінула насустрач Хвойчыку ўхмылку, падражніла ўхмылкай і пайшла наперадзе ўсіх з сажонкаю.,

— А чаму гэта ты сабе тут мераеш?

— Бо хочу ў Тарэнты суседкай быць.

— Упадабала хіба?

— Нё-ж цябе ўпадабаю, такога нягеглага!

І зноў адгукнуліся мужчыны рогатам. Участак, які адмерыла Вера, запісалі на яе імя. Сажонку Вера пасля гэтага перадала Хвойчыку.

— Ідзі мерай, мне ўжо хопіць.

Канчалі мераць на другі дзень, акурат у пару, калі з воласці вярталася Пілацеіха. Змеціўшы панскіх коней, сяляне зацікавіліся, ці не спыніцца фаэтон і ці не выйдзе з яго хто-небудзь з валасных, але фаэтон праехаў, не спыніўшыся, аж да сядзібы. На поле гэтак сама ніхто не прышоў. Аднак яшчэ цераз дзень у Шапятоўку прыехаў валасны старшына. Зайшоў ён да старасты, пасядзеў у таго, папалуднаваў і паехаў назад. А яшчэ цераз некалькі дзён даведаліся шапятоўцы, што Пілацеіха паехала ў Петраград да мужа.

Гэта былі першыя дні верасня, сонечныя, цёплыя, у якія звычайна ў гэтых месцах канчаюць сеяць азімае жыта. Але ў тысяча дзевяцьсот семнаццатым годзе восеньская сяўба зацягнулася ў Шапятоўцы на больш, як калі. І кожнага, хто трапляў у гэныя дні ў Шапятоўку, дзівіла, што сеюць усе разам. У некалькі дзён увесь прастор пілацееўскага поля чарнеў свежа-забаранаванай раллёй. Хутка раллю барознамі падзялілі на роўныя, пакатыя загоны, а яшчэ цераз некалькі дзён жыта ўзышло. Яшчэ з вечара, аглядаючы поле. Тарэнта часта згінаўся над загонам і прыглядаўся да зямлі. Зямля была голай. Дзе-ні-дзе выскальвалася травіна, але жыта яшчэ не ўзыходзіла. На паверхні загонаў дзе-ні-дзе ляжалі зерні, не прысыпаныя зямлёй. Зерні былі зусім яшчэ не крануты прарастаннем. Згінаючыся над загонам, Тарэнта то запіхаў зерне такое ў мяккую раллю, то клаў на зерне зверху камяк зямлі, каб пад зямлёй зерне хутчэй разапрэла і ўзышло. Назаўтра Тарэнта зноў прышоў на поле і не пазнаў яго. Было зусім яшчэ рана. Сонца падымалася над зямлёй з-за балота, кладучы на загоны мяккія, косыя свае промені. Па загону разам з сонцавымі променямі цягнуўся даўгі тарэнтаў цень, губячыся галавою ў далечыні каля рэчкі. Пазіраючы ўслед свайму ценю, Тарэнта змеціў, як змяняецца колер зямлі. Чым далей ад ног, тым мякчэй гэны колер, тым гусцей на ёй зялёнае, ледзь прыкметнае яшчэ адценне, а самы ўзгорак, густа асветлены сонцам, шчацініцца зеленаватай пазалотай.

«Узышло»! — Тарэнта застыў на месцы, пасля сагнуўся і сеў на карачках перад загонам, узіраючыся ў цёмна-шэрую зямлю. Ён сядзеў з прыкаваным да зямлі поглядам і, углядаючыся ў яе, шукаў на ёй нясмелых, ледзь прыкметных каліў маладога жыта. Вось яны, адно, другое, трэцяе… пятае… дванаццатае… яны зусім яшчэ непрыкметныя, кволенькія. Далей ад яго, асветленыя сонцам, яны больш прыкметныя, а перад вачыма Шкробат ледзь адрознівае іх ад зямлі. Шукаючы іх, ён водзіць па-над загонам рукою з выцягнутым пальцам. — «Вось… і вось… і вось яшчэ…»

Вочы доўга ўглядаюцца ў адно месца, пакуль палец кранаецца каліва, якое аказваецца маленькім кавалачкам ад травіны. Жытніх каліў мала, яны рэдкія, і вочы стамляюцца, шукаючы іх, але Тарэнта ўсё гэтак-жа сядзіць перад загонам на карачках. Здаецца, што ён бачыць, як узыходзяць новыя калівы. Пад лёгкім пакровам шэрых пясчын, ён адгадвае іх. Лёгка, ледзь-ледзь ён кранае пальцам пясчынкі, разгортвае іх і намацвае мякаццю пальца нежны востры канец жытняга парастка. Тады здаецца яму, што ледзь прыкметна варушыцца пясок вакол па загону, як хапае погляд, і вочы бачаць, як, пракалоўшы тонкую плеўку з пясчынак, вылазяць з зямлі новыя парасткі, якіх яшчэ не было.

— Узышло хіба?

Тарэнта паволі, адарваўшы погляд, уздымае голаў угару ад загонаў і бачыць перад сабой братаў твар. Брат таксама крыху сагнуўся над загонам, углядаючыся ў зямлю. — Жыта то тут добрае будзе, — кажа ён, — ’шчэ якое добрае.

Слухаючы яго, Тарэнта падымаецца з зямлі, выпростваецца.

— Што ты тут робіш? — пытае ён у брата.

— Пагаварыць з табой хочу, во што. Мне, канешне, зямлі той панскай можа і зусім не трэба, ні аб тым гаворка, ’шчэ невядома, што з усяго таго будзе, адз ты-ж брат, во што…

— Ну? 

— То на што табе поры чужых людзях гаварыць рознае, што таму, ці другому зямлі не трэба. ’Шчэ ці выйдзе што з той зямлі, я ні пра яе гаворку вяду, але нам-жа век разам жыць, во што. Мо’-ж не раз яшчэ за тым, ці за другім давядзецца паткнуцца ў двор, во што, дык можа і не варта было-б апастырацца.

— А што я табе такое, скажам, зрабіў, што так ты захадзіўся?

— А чаго-ж ты крычыш на людзях, што Мікіту зямлі не трэба? Яно можа і не трэба, гэта як я захочу, але чаго табе, канешне, крычаць пра тое, во што! ’Шчэ і вы той зямлёй ці пакарыстаецеся? Гэта мала што значыць, што нехта нейкі там набрахаў. Без парадку-ж яно не абыйдзецца, каб што захацеў, тое і зрабіў.

— Але чаго ты да мяне прыстаў як смала тая?

— Таму і прыстаў, што думаю, як брат родны, мог-бы ты і памаўчаць, во што.

— Дык-жа ты сам кажаш, што табе зямлі не трэба. Чаго-ж мая гаворка цябе так уразіла?

— Гэта мая справа, што я сам кажу…

— Ну, а то мая…

— Дык ты-ж можа брат мой? во што…

— А які-ж ты брат? Ты запамятаў ужо, як Паўла на той свет загнаў?.. На гэта ты ўжо запамятаў? Тады дык ён табе не быў братам? Тады ты з жандармам гэтым сваім круціўся, да паноў, як сабака, бегаў… Тады не бараніў, як брата ў астрог вялі, а можа Тарэнта падаўся бліжэй да яго, можа ты навёў тады стражнікаў? Нешта-ж ты па завуголлю бегаў, часам бачылі… Скажам, чалавек на катарзе не цераз цябе?.. А цяпер ты, як паноў напужалі, як жандармаў пабілі, спалохаўся? Я яшчэ да твайго швагера дабяруся, нідзе ён ні дзенецца…

Мікіту братава злосць напалохала не на жарт. Ён стаяў перад ім на багата ніжэйшы, баязлівы і часта лыпаў вачыма. Ад страху і ад крыўды, што страшыць родны брат, ён захваляваўся і спачатку не здолеў ніводнага слова сказаць, толькі цяжка дыхаў, пазіраючы ў твар брату; а як саўладаў з сабою і змог загаварыць, сказаў толькі адно:

— Я людзей не тапіў, стражнікаў не наводзіў, во што, і ты мне не ўпікай такім… ды падумай, можа яшчэ давядзецца чаго і да мяне патыкнуцца, — дадаў ён пасля кароткай паузы і, больш нічога не сказаўшы, пайшоў з поля.

Тарэнта на гэтыя словы змаўчаў брату, толькі ад злосці плюнуў сабе пад ногі, ды як папаўся пад ногі кавалак дзёрну, з усёй сілы адшвырнуў яго нагою ў бок. За гэтым, пастаяўшы яшчэ троху на месцы, пайшоў каля жыта да рэчкі. Да рэчкі ішоў па-незвычайнаму хутка, хоць спяшацца не было патрэбы, а як прышоў да рэчкі, лёг над берагам на мураве і, адкінуўшы ў бок шапку, каб не ўпала з галавы ў рэчку, намерыўся піць ваду. Аднак піць зразу не стаў, бо крануў рукой на самым беразе зямлю і з зямлі на ваду пасыпалася смецце. Пакуль сплывала смецце, ён ляжаў над вадой, углядаючыся ў спакойнае і павольнае цячэнне ракі, і слухаў як супакойваецца сэрца. Лежачы на зямлі, ён выразна чуў, як яно б’ецца, а піць пачаў, як зусім супакоіўся і як сплыло з вады смецце, і піў доўга, смагла, а пасля падняўся на коленкі і доўга выціраў рукою змочаны ў вадзе твар.

ПАДЗЕЯ ЧАЦВЕРТАЯ

Чалавек, які так моцна зацікавіў Тарэнту, прыехаў на павятовы сялянскі з’езд пад самы канец. У велізарным халодным памяшканні гарадскога тэатра дэлегаты сядзелі ў радах на крэслах і чакалі галасавання рэзалюцый. Былі тут і барадатыя дзядзькі ў баранніх шапках, у кажухах і ў армяках і былі, шмат хто, у салдацкіх шынялях; яшчэ не змененых на вясковую вопратку. У шынялі і ў салдацкай шапцы-кучомцы, толькі без кукарды ўжо, быў і Тарэнта. Ён сядзеў у адным радзе з салдатам, якога некалі яшчэ бачыў у воласці. На з’ездзе салдата гэтага Тарэнта сустрэў у гэты вечар, як уваходзілі ў тэатр і вельмі лёгка пазнаў яго. Разгаварыўшыся, яны селі ў адным радзе і цяпер былы салдат Ізмайлаўскага палка слухаў тарэнтава апавяданне пра тое, як яны бралі панскую зямлю.

І вось акурат у гэты час паўз іхны рад прайшоў высокі, шырокаплечы, малады яшчэ мужчына ў чорным штацкім паліце. Убачыўшы яго, Тарэнта здзівіўся, што ў твары гэтага чалавека дужа багата як-бы знаёмага. Ён быў упэўнен, што дзесьці бачыў яго некалі, але дзе, прыпомніць не мог. Можа і прыпомніў-бы, калі-б прыгледзеўся да таго чалавека ўважлівей, але чалавек прайшоўся цераз залу на сцэну. Цяпер, хоць і бачыў яго Тарэнта, пазнаць было цяжка, бо дужа далёка. Аднак, Тарэнта змоўк і ўважліва пазіраў на сцэну.

— Гэта таварыш Андрэй, — сказаў салдат, заўвакыўшы цікавасць, з якой Тарэнта разглядаў прайшоўшага чалавека. — Ён старшыня рэўкома. Ты яго ведаеш?

— Не ведаю, але мне здалося, што нібы я яго дзесьці бачыў.

Чалавек, якога салдат назваў таварышом Андрэем, прайшоў на сцэну і, клікнуўшы ад стала яшчэ двух вайсковых, адышоў з імі крыху ў бок. Там нешта сказаў ім і зараз-жа паказаў нейкую паперку. Вайскоўцы прачытай паперку і разам са старшынёй рэўкома пайшлі са сцэны за кулісы. Цераз момант адзін з іх вярнуўся і адазваў ад стала яшчэ чатырох чалавек у штацкім і іх таксама павёў за кулісы. Зацікавіўшыся тым, што робіцца на сцэне, салдат, які гутарыў з Тарэнтам, падаў яму на развітанне руку і сам пайшоў на сцэну. Паседжанне з’езда не пачыналася, і па зале перакатваліся ціхімі хвалямі гаворкі. Зала глядзела на старшыню, які кіраваў паседжаннем, і чакала, што ён скажа, а ён маўчаў, трымаючы ў руках званок, ды раз-по-раз аглядаўся назад за сцэну. Па таму, як нерваваўся старшыня, паглядаючы за сцэну, зала пачала адгадваць, што ёсць нейкая нечаканая навіна і яшчэ больш прыціхла. Поўная-ж цішыня ўсталявалася ў зале, калі з-за сцэны прышоў з другімі старшыня рэўкома і, не сядаючы на месца, аб нечым загаварыў да членаў прэзідыума. Гаварыў ён ціха, так што з залы не было чуваць ніводнага слова і члены прэзідыума слухалі яго, скучыўшыся, схіліўшыся галовамі да яго. Пагаварыўшы, ён разгарнуў у руцэ спісаную чарнілам паперку і паціху прачытаў яе. Як скончыў чытаць, дэлегаты, члены прэзідыўма, заківалі, у знак згоды з напісаным, галавою, а тады селі на свае месцы і зашапталіся. Калі сеў і той, каго ведаў цяпер Тарэнта, як таварыша Андрэя, з-за стала падняўся старшыня з’езда і даў слова аднаму з дэлегатаў для зачытання рэзалюцыі па дакладу аб бягучым моманце. Дэлегат падняўся, расплікнуў кажух і, не спяшаючыся, пачаў чытаць рэзалюцыю.

… «Кастрычніцкай рэволюцыяй, — чытаў ён, — нізрынуты Часовы ўрад, урад нашых векавых прыгнятальнікаў, капіталістаў і абшарнікаў, якім патурала кучка згоднікаў. Восем месяцаў гэтая кампанія, прадаючы справу рэволюцыі, вяла братазабойную вайну і гнала на ўбой, пад пагрозай смяротнай кары, дзесяткі тысяч салдат і рабочых. Бурнымі струменямі лілася братэрская кроў. У праклятай бойні знішчаўся цвет працоўнага народу. Усё маладое і здаровае чалавецтва аддавала свае жыцці, паліваючы крывёю, усцілаючы касцямі зямлю, у інтарэсах векавых прыгнятальнікаў, абшарнікаў і фабрыкантаў усяго свету. Працоўны народ, які вынес шматвяковае рабства царскай сваволі, працоўны народ, які больш трох гадоў пераносіў усе жудасці крывавай вайны, працоўны народ, які падняў штандар Лютаўскай рэволюцыі і скінуў ненавісны, згніўшы царызм, заплаціўшы за ўсё гэтае мільёнамі жыццяў і струменямі сваёй крыві, усё вынес на магутных плячах сваіх. Аднак, былыя прыгнятальнікі не пазбыліся сваіх мар пра тое, каб зноў забраць у свае лапы рабочых і сялян, увесь працоўны народ і задушыць справу міру, зямлі і свабоды. Яны займаюцца рознымі правакацыямі, арганізоўваючы белыя банды і палкі, каб кінуць іх са зброяй на працоўны народ, каб адабраць ад народу ўладу, зямлю і свабоду. Для гэтага яны фарміруюць нацыянальныя палкі, якія служаць апорай рабаўнічай буржуазіі, з’яднанай вакол беларускай рады. А таму мы, сяляне, дэлегаты сялянскага павятовага з’езда, прызнаючы ўладу сялян, салдат і рабочых — Советы сялянскіх, салдацкіх і рабочых дэпутатаў, давяраем і абяцаем поўную падтрымку Советам народных камісараў, якія стаяць на стражы заваяванняў рэволюцыі, як ісцінна народнай улады, якая толькі адна і можа даць справядлівы мір і братэрства народам.

Няхай жыве народная ўлада ў твары Советаў народных камісараў і Совет сялянскіх, рабочых і салдацкіх дэпутатаў!

Няхай жыве ўсеагульны дэмакратычны мір і братэрства народаў!

Няхай жыве рэволюцыя салдат, рабочых і сялян!»

У зале была напружаная цішыня. Нерухома сядзелі дэлэгаты з’езда, сяўхаючы рэзалюцыю. І калі старшыня запрапанаваў галасаваць за рэзалюцыю, падняліся рукі ўсіх, што сядзелі ад пярэдніх да самых далёкіх задніх радоў. І тады, як-бы ўзняты з месца гэтымі рукамі, з-за стала падняўся старшыня рэўкома.

— Мы толькі што, — сказаў ён, прагаласавалі рэзалюцыю, якой далі абяцанне Советам народных камісараў падтрымліваць іх да канца. Мы зрабілі гэта таму, што Советы сапраўдная народная ўлада, якая дала народу мір, зямлю і свабоду. Але гэтыя народныя заваяванні, здабытыя ў крывавым змаганні, ворагі народныя хочуць адабраць назад. Контррэволюцыянеры ўсіх нацый, што насяляюць Расію, не могуць прымірыцца з урачыстасцю рабочай і сялянскай рэволюцыі. З усіх бакоў яны збіраюцца на совецкую ўладу. Апошнія свае сілы збірае контррэволюцыя, каб даць яшчэ раз бой рабоча-сялянскай рэволюцыі. Слуга і апрычнік Мікалая другога, царскі жандарм Доўбар-Мусніцкі, па прыкладу здраднікаў Карнілава, Калэдзіна і Дутава, перайшоў адчынена ў стан контррэволюцыянераў і ўчора абвясціў, што польскі корпус з гэтага дня знаходзіцца ў стане вайны з рускім народам.

Абвяшчаючы нам вайну, гэты контррэволюцыянер спрабуе гаварыць ад імя польскіх салдат. Здраднік польскага народу, які раней пайшоў на службу да крывавага цара і за трыццаць срэбнікаў, стоячы на чале казакаў, расстрэльваў польскіх рабочых і сялян, сёння, падкуплены ворагамі народу, хоча зрабіць з польскіх салдат зброю і іхнымі рукамі расстрэльваць рускіх і беларускіх рабочых і сялян. Мы верым, што польскія саддаты не пойдуць за гэтым царскім апрычнікам. Але мы ведаем, што за ім пойдуць тыя, хто, прыкрываючыся лозунгамі свабоды польскага народу, думае пра свае маёнткі, капіталы, фальваркі і даходныя чыны. На барацьбу супроць іх мы павінны падняць свае сілы. Мы не дадзім абшарнікам і генералам задушыць нашу рэволюцыю! Хай ведае Доўбар-Мусніцкі і ўся яго хэўра, што мы да апошняй кроплі крыві будзем біцца за совецкую ўладу, за сваю справу. Хай ведае гэны кат рабочых і сялян, што на акрываўленых за гады імперыялістычнай вайны палях Беларусі ён сустрэне магутную сцяну ўзброеных рабочых і сялян, аб якую будзе зломлены штык контрээволюцыі. Сілы рэволюцыі растуць і мацнеюць. Новыя і новыя тысячы рабочых, парабкаў і сялянскай беднаты ідуць у чырвонагвардзейскія палкі, каб бараніць сваю справу, справу сваёй рэволюцыі, каб не аддаць назад абшарнікам і капіталістам зямлі, фабрык, заводаў і свабоды. Я веру, што і многія з вас, таварышы, у адказ на абвешчаную нам буржуем-генералам вайну, як адзін, увальюцца ў рады Чырвонай гвардыі і паўстануць на абарону совецкай улады і рэволюцыі!

Далоў, таварышы, бандытаў-генералаў, царскіх апрычнікаў!

Далоў здзекі над рабочымі і сялянамі!

Няхай жыве рэволюцыя!..

Калі была скончана прамова і сціхлі воплескі, падняўся старшыня з’езда і абвясціў, што тыя з дэлегатаў, хто хоча да канца бараніць заваяванні рэволюцыі, хто не хоча аддаць назад зямлі абшарнікам, могуць запісацца ў члена прэзідыума — у старшыні вайсковага аддзела Совета рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў і будуць накіраваны ў часці рабоча-сялянскай Чырвонай гвардыі.

— Трэба зразумець, — сказаў ён, што рэволюцыя вызваліла ўвесь прыгнечаны народ і нам трэба даражыць свабодай. У нас багата ворагаў. Але няхай ведаюць яны, што і ў нас знойдзецца даволі сіл і свядомасці для таго, каб не даць магчымасці зноў надзець на працоўных ярмо прыгнёту. Таварышы! Як сын працоўнага народу, я абвяшчаю сябе з гэтага моманту чырвонагвардзейцам. Я тры гады прасядзеў у акопах, як ваявалі з немцамі. На фронце я быў сем разоў паранены. Але тады я праліваў сваю кроў на карысць абшарнікаў і капіталістаў. Цяпер я пайду на фронт супроць іх, за інтарэсы рабочых і сялян, за свае крэўныя інтарэсы…

Быў старшыня з’езда ў сялянскім кажуху, але ў салдацкай гімнасцёрцы, падперазанай салдацкай папружкай. Пакуль гаварыў ён, рукі ягоныя ад таго, што хваляваўся, дрыжэлі і ён блукаў рукамі па стале, беручы то званок, то шапку, то паперу, якая ляжала на стале. Браў і зараз-жа зноў клаў. І па ўсяму адгадаў у ім Тарэнта свайго чалавека, такога-ж, як сам, беззямельнага мужыка.

У даўгой і шырокай тэатральнай зале, асветленай некалькімі цмянымі электрычнымі лямпачкамі, поўзмрок. У поўзмроку, размясціўшыся на крэслах, сядзяць вакол Тарэнты маўклівыя, задумённыя людзі, Яны сабраліся ў гэную залу з усіх канцоў. З усіх дваццаці двух валасцей павета, з самых далёкіх і глухіх вёсак, дзе пакінулі свае хаты. Пазіраючы на іх, Тарэнта хоча адгадаць, пра што яны думаюць. Ён у гэты час адчувае, як далёка цяпер свая хата, і адчувае, якім бездапаможным будзе ён у ёй адзін, калі паёдзе туды і сутыкнецца з сілай, якая, здавалася, пільнуе яго і іх усіх, хто сабраўся тут. Як ніколі яшчэ за ўвесь гэты час, ён упершыню адчуў няўпэўненасць у тым, што ўзятая ім і засеяная жытам зямля, ягоная зямля. Варта яму адхіліцца думкамі ад чаго іншага, і ён бачыць перад вачыма сваю шырокую паласу, падзелгную на роўныя, простыя загоны. Гэная паласа цяпер належыць яму. Ён знайшоў сваё месца ў шырокіх палявых прасторах зямной планеты. Укрытая снегавымі завеямі, ляжыць ягоная паласа, не кранутая яшчэ нікім іншым, і ён адчувае яе ў сябе пад нагамі і цяпер, седзячы тут, у поўзмрочнай зале тэатра. Але тое, што ён пачуў, пасеяла трывогу. Ён раптам адчуў, якая вялікая адлегласць паміж ім і той ягонай зямлёй. Здавалася, адлегласць гэная запоўнэна ўжо варожымі сіламі, што цікуюць яго, што спрабуюць перагарадзіць яму дарогу да сваей зямлі. Ён адчуваў, як балюча нацягваецца ніць, што звязвае яго з зямлёй. Здавалася, яшчэ нейкі час, і ўсё прапала. І ледзь валодаючы сабою, высокі, шырокаплечы, ён падняўся з крэсла і, трымаючы ў руцэ шапку, пайшоў цераз залу на сцэну. Са сцэны на яго пазірала паўтара дзесятка воч, і сотні воч праводзілі з залы. Падняўшыся на сцэну, ён спыніўся каля стала і паклаў на стол, на паперы, сваю шапку.

— Хіба нам не ўелася яшчэ ў печань вайна? — запытаў ён раптам, звяртаючыся да залы, і зала насцеражылася, гатовая нешта адказаць яму, і людзі з прэзідыўма павярнулі да яго галовы, чакаючы, што ён скажа далей. — Хіба мала крыві пралілі мы па акопах? — Нямала! Ні ў каго з нас няма ахвоты ваяваць, кожнаму, ведаю я, хочацца дасядзецца як хутчэй, і паехаць дадому. Але што-ж там дома ў нас? А ці не будзе так, што прыедзем мы па-аднаму дадому, а нас усякія Доўбар-Мусніцкія ды таму падобныя за горла возьмуць, перадушаць нас па-аднаму? Не будзе нам спакою дома, як сабе хочаце. Не будзе нам веры ў тое, што зямля наша, гэта наша зямля, пакуль будуць шляцца па зямлі буржуі ды генералы розныя. Перадушыць іх трэба, кончыць з імі трэба, а тады спакойна можна будзе дадому ехаць і араць там, і сеяць, і касіць. А цяпер няма нам ходу дадому. І таму я таксама абвяшчаю сябе чырвонагвардзейцам. За цара ваяваў, за капіталістаў, буржуяў, дык і за сябе паваюю, так што прашу запісаць там Тарэнту Тодаравага Шкробата. — І не паспеў старшыня рэўкома падняцца з месца, ён вельмі ўважліва ўвесь час углядаўся ў Тарэнту, а пры апошніх тарэнтавых словах прыўзняўся з крэсла і намерыўся нешта сказаць яму, як Тарэнта ўзяў са стала шапку і, спяшаючыся, пайшоў у залу, на сваё месца.

У зале падняўся гоман. Дэлегаты гаварылі паміж сабою, аб нечым раіліся, спрачаліся, падымаліся з месц і зноў садзіліся. Асобныя пралазілі па радах паміж крэсламі і ішлі да сцэны. Хутка перад сцэнаю і ў праходзе згрудзілася некалькі дзесяткаў дэлегатаў, а тыя, што засталіся на сваіх месцах, падняліся з крэслаў і стаялі. Калі-б старшыня рэўкома мог у гэты час уважліва ўгледзецца ў залу, ён заўважыў-бы, як асобныя з дэлегатаў знервавана і спяшаючыся прабіраюцца цераз натоўп да сцэны; як другія ў каторы ўжо раз парываюцца пайсці туды і не асмельваюцца, застаючыся на месцы; як некаторыя разгублена хаваюцца за плечы тых, што стаяць наперадзе ад іх, каб не быць заўважанымі; як урэшце, хто-ні-хто з іх, паціхеньку крадучыся каля сцяны, спяшаўся да бліжэйшых дзвярэй, каб на гэты час выйсці з залы. Але ён быў заняты іншым. Разам з другімі яшчэ членамі прэзідыума ён адно за другім упісваў прозвішчы дэлегатаў з’езда ў паслужны спісак N-скага пяхотнага стралковага чырвонагвардзейскага батальёна. Калі запіс быў скончаны, было адзінаццаць гадзін ночы. З гоманам вышлі дэлегаты з’езда з тэатра на цёмную гарадскую вуліцу. І тады нехта, як-бы жартуючы, адышоў у бок крыху і крыкнуў:

— Смір-р-на! Батальён, стройся!..

Дэлегаты спыніліся і змоўклі. Тады той-жа голас ужо ўсур’ёз запрапанаваў:

— А давайце, таварышы, пройдзем па горадзе строем, ды з песнямі. Нябось багата яшчэ ў горадзе буржуяў розных сядзіць, пазашываўшыся па кутках, дык няхай чуюць… Мы не спім, мы іх, калі захочацца ім вылезці, хутка на зуб возьмем…

— Ну, от выдумаў, — запярэчыў быў нейчы голас, але яго заглушылі другія.

— Чаго там выдумаў!..

— Правільна!

— Стройся!

— Прынімай улева!

А пасля над усімі голас першага, які запрапанаваў ісці строем.

— Батальён, у дзве шарэнгі стройся!.. Раўняйсь!.. Батальён, смірна!.. Рады ўздвой!.. На пра-а-гоп!.. Па-чатыры ў шарэнзе, батальён, шагам арш!.. Аць, два! аць, два!.. Аць, два!..

Мерна гойдаючыся ў радах, ахутаных цемрай і мяцеліцай, ішлі па вуліцы дэлегаты з’езда. Горад яшчэ не спаў. Яшчэ свяцілася святло з дамоў і з-за фіранак, павешаных на вокны, і цераз шчыліны ў акяніцах. Паміж дамамі кружыўся, уздымаючы завіруху, вецер. Вецер злосна кідаўся на сцены дамоў, бразгаючы акяніцамі і паржавелымі за вайну старымі шыльдамі. Вецер гнаў перад сабою мяцельныя белыя табуны, уцякаючы ў далёкі канец галоўнай вуліцы, туды, дзе матляецца на ветры адзінокі цмяны ліхтар. А за ветрам па вуліцы ішлі радамі людзі, і за імі доўгі час рушыла цішыня. Цішыню парушалі толькі посвісты мяцельнага ветру, ды прыглушаны, мяккі ў снезе, роўны тупат соцень ног. А ў цішыні нарадзіўся і, падняўшыся над строем, паплыў голас песні, якая прышла на вусны запявалу сама сабой і якая, як ні адна іншая ў гэты момант, паглынула ў сабе настрой людзей, што ішлі ў страі.

„Вихри враждебные воют над нами,
Темные силы нас злобно гнетут,
В бой роковой мы вступили с врагами,
Нас еще судьбы безвестные ждут“.

Людзям было прасторна ў вузкай гарадской вуліцы. У людзей жылі думы пра зямаю, пра свабоду і пра сілы, якія збіраюцца дзесьці за заснежанымі прасторамі, каб адабраць і зямлю, і свабоду ў іх. Людзі ішлі з цвёрдым намерам не аддаць нікому ні зямлі, ні свабоды, былі ўпэўнены, што нікому не аддадуць іх і, як ніколі, адчувалі сваю сілу. І таму як дацягнуў запявала апошняе слова, дзесяткі галасоў няроўных, але ўпэўненых, падхапілі песню, узнялі яе ўгору і запоўнілі песняй пустынную вуліцу.

Знамя великой борьбы всех народов
За лучший мир, за святую свободу“.

У страі, у пярэднім радзе, ішоў чырвонагвардзеец Тарэнта Шкробат. Перад радам, у якім ішоў ён, чалавек у вайсковым нёс сцяг. Ён ступаў шырока і ўпэўнена, у такт песні. Ззаду, з-за строю, налятаў мяцельны вецер і разгортваў палотнішча сцяга, адносячы яго наперад, куды ішоў строй, куды за ветрам неслася і песня, словамі якой думаў у гэты час Тарэнта.

А наперадзе, у канцы даўгой вуліцы, паказваючы строю дарогу, гойдаўся на слупу адзінокі цмяны ліхтар.

ПАДЗЕЯ ПЯТАЯ

Дзень выдаўся мяккі, з адлігай. Над зямлёю зыбаліся ў вятрах туманы. У туманах павольна, засцілаючы дарожны адхон густым дымам, пад’язджаў да горада поезд.

Галынскі даўно праснуўся і агледзеў вагон. Яму халодна, бо ў вагонным акне разбіта шкло, у акно дуе вецер. Яму даўно хочацца злезці з паліцы і, стоячы, сагрэцца, але злезці няма як, вагон шчыльна набіты людзьмі, і ён ляжыць, ухутваючыся ў паліто, падмінаючы верхнюю палу паліта пад сябе, глыбей насоўвае на галаву капялюш, а рукі ўсё глыбей і глыбей засоўвае ў рукавы і, лежачы так, дыхае сабе пад паліто на грудзі.

Вагон шчыльна набіты вайскоўцамі і штацкімі. І вайскоўцы, і штацкія з мяшкамі і сундукамі, калі-б пайсці па вагону, давялося-б ісці па сундуках і мяшках, пераступаючы цераз людзей, якія, скурчыўшыся, спяць на падлозе, абшчаперыўшы рукамі свой мяшок.

На ніжняй паліцы насупроць Галынскага сядзяць двое вайсковых. На іх паношаныя шынялі, але затое новыя сінія штаны і добрыя хромавыя боты. Побач з імі жанчына, сялянка, трымаючы на каленах у сябе мяшок, поўна набіты нечым, і каля яе двое дзяцей.

— Значыць зноў вайна, — кажа яна, — і невядома калі ўжо яна скончыцца, калі вы дамоў паварочаецеся.

— Ну, гэта то вядома, мы цяпер дадому едзем, мы наваяваліся, з нас хопіць, цяпер няхай ваююць дурні, каму не прыелася вайна. — Вайсковец сядзіць, адхінуўшыся плячыма да акна, і ад ветру паставіў каўнер шыняля. — Нам вайны годзе, цётачка.

— А мой-жа прыслаў ліст, піша, што не прыедзе яшчэ дадому, піша, што полк іхны падаўся ў гэтыя, у большэвікі.

— Відаць, не сядзеў у акопах, калі яшчэ мала.

— Як-жа не сядзеў? Як пайшоў, дык усё па акопах, аніводнага разу і на пабыўку не прыехаў.

— Значыць дурань, — спакойна заключыў вайсковец.

Жанчына, змоўкла, але ў гутарку ўмяшаўся Галынскі.

— Як-жа гэта вы так разважаеце? — запытаў Галынскі. — Улада-ж цяпер, здаецца, ваша, а не буржуйская. За яе паваяваць вам варта было-б.

Вайсковец зірнуў на Галынскага, штурхануў локцем таварыша і, падняўшыся з месца, выцягнуўшы шыю, зазірнуў Галынскаму ў твар, пад каўнер паліто.

— А-а-а! Буржуй загаварыў, здрасце… Наша вам…

Галынскага гэта збянтэжыла.

— Я прасіў-бы вас, грамадзянін, не крыўляцца, гэта некрасіва…

— Іч ты! Не-кра-сі-і-ва яму! А калі мне красіва, а? Што ты на гэта скажаш мне? Яму некрасіва! Табе красіва, каб наш брат ваяваў за цябе, ці за бацькоў тваіх, ды за ўсякую сволач паганую. Не-е, жартуеце! Улада цяпер наша, цяпер мы вас на вайну пагонім, цяпер вы за нас паваюйце. Паставім вас, паставім кулямёцік ззаду і гайда, пайшлі. А не захочаце ісці, мы вам патылічкі кулямёцікамі прычэшам… — Гаворачы, вайсковец паказваў рукамі, якён будзе страляць з кулямёта. Хо-го! Вось тады вы і паспрабуеце, што ёсць вайна. А шубу тваю буржуйскую сабе возьмем, і капяяюшык возьмем.

— Я прасіў-бы вас, грамадзянін, не грубіць. Вы салдат, сорамна!..

— Сорамна?! Бач ты! сароміць пачаў, нежнасцей захацеў. Мінуліся часы вашы, нежныя, буржуйскія, не тады жывеш! Ты такога бачыў? — пытаў ён у таварыша, штурхаючы таго ў бок локцем. І пасля абое заліваліся рогатам. А вакол на мяшках, на сундуках сядзелі людзі, вайскоўцы і штацкія, і з цікавасцю назіралі за гутаркай вайсковага з буржуйскай шубай, чакаючы, чым яна скончыцца.

— Гэта свінства, грамадзянін салдат, — сказаў Галынскі, падняўшыся на паліцы.

— Што-о? — салдат адхінуўся ад акна. — Свінства?..

— Так, так, нават больш, чым свінства, гэта хамства, прастое хамства.

— Ты мяне свіннёй абзываць? Хамам? А гэта нюхаў? — ён выставіў Галынскаму кулак. — Я табе такое свінства задам…

— Замаўчыце! Я гаварыць з вамі не хочу!

— Дык я з табой пагавару. — Салдат намерыўся падняцца з месца і пачаў выблытваць ногі з сундукоў, якія стаялі ў праходзе паміж ніжнімі лаўкамі. — Але не паспеў ён падняцца, як з боку аднекуль падышоў яшчэ вайсковец. Ён, нічога не гаворачы, схапіў салдата за каўнер шыняля і пасадзіў назад на лаўку.

— Ты сядзь! — крыкнуў ён да салдата. — Ты да чалавека не прыставай, калі не ведаеш, хто ён… Ты можа ў тысячу раз горшы буржуй.

— А ты адкуль такі ўзяўся? — падняў быў галаву салдат.

— Адтуль, адкуль і ты, а толькі, калі не замаўчыш, я табе вытлумачу гэта падрабязней.

— Ну, не пужай, не дужа такіх баімся.

— А вось тады збаішся… Расхадзіўся, ён буржуяў у вароне біць будзе! А сам з фронта зайцам бяжыш? На фронт супроць буржуяў не хочаш?.. Ведаем мы вас, такіх рэволюцыянераў. Вам-бы толькі ўхапіць што!

Вайскоўца падтрымалі другія пасажыры і салдат змоўк.

Поезд падыходзіў да горада. Горад то паказваўся камяніцамі з-за ўзгоркаў, то знікаў, хаваючыся за іх. Пасля праехалі мост і хутка поезд спыніўся супроць даўгога станцыйнага будынка. Галынскі ўзяў з паліцы свой чамадан і моўчкі пайшоў з вагона. Ён і не азірнуўся, калі салдат яшчэ кінуў наўздагон яму лаянкай. Было крыўдна і ад крыўды, нічым не заслужанай, цяжка. Адтаго і станцыйны двор прайшоў гэтак-жа моўчкі, спяшаючыся, стараючыся, не глядзець на людзей. Не таргуючыся, узяў рамізніка і папрасіў яго ехаць як мага хутчэй. Хацелася хутчэй да сябе, у сям’ю і ў адзіноту, каб адпачыць. Думкі, як ехаў, былі пра бацькоў, якія жылі ў гэтым горадзе. Але ў гэныя думы раптам урываліся ўспаміны пра вагонны інцыдэнт і за гэтым, з яшчэ большай сілай, чым там, у вагоне, нарастала крыўда. У жыцці, якое пачалося, Галынскі адчуваў сябе разгубленым, бездапаможным. Ён хацеў-бы прыняць гэтае жыццё, але шмат што ў ім палохала яго, было незразумелым, і ён чакаў, што ўрэшце, у нейкі час, усё ўтаймуецца, стане больш прастым, больш лёгкім для разумення.

Рамізнік спыніўся перад ганкам двухпавярховага дома. Усхваляваны Гадынскі ўзбег на ганак. За дзвярыма калідорчык, пасля злева дзверы ў большы калідор і там за старая маці. Яна абрадуецца, убачыўшы сына, пэўне будзе плакаць, трымаючы рукі на яго плячах. Калі ўзяўся рукой за знаёмую дзвярную ручку, рука задрыжэла, шмарганула дзверы і адчыніла іх на ўсю шырыню. Ад акна, з-за акуляр, здзіўлёна зірнула насустрач маці, ускрыкнула ад радасці і, знімаючы акуляры, пайшла насустрач сыну.

— Міша! Ты?!.

Доўга цалавала яго твар, гладзіла рукой яго валасы, зноў цалавала твар і абмацвала рукамі ягоныя плечы і ўвесь час радасна, неяк разгублена, усміхалася праз наплыўшыя на вочы слёзы. Насустрач ёй усміхаўся і сын, запамятаўшы на ўсё, што было ў дарозе, і, не выпускаючы з сваіх рук яе локцяў, за якія былі закасаны рукавы кофты, павёў яе сесці на канапу і пачаў расказваць пра сябе і пра Петраград.

— Бацька абрадуецца, не паверыць, ты-ж так нечакана прыехаў. Бацька твой рэволюцыянер, большэвік, цэлымі суткамі прападае дзесьці ў іх, ды ў лазарэтах. Нават сам Андрэй, ці Андрэеў іхны прыязджаў да яго, раіўся аб нечым. Пра Андрэя таго бацька гаворыць, што дужа разумны ён і культурны чалавек. — З гэтымі словамі маці схапілася з канапы. — Вось табе і на. Балбачу, а каб накарміць цябе, дык і запамятала. Ты распраніся, памыйся ідзі, а я хуценька на прымусе згатоўлю, чаго-небудзь. — Але пайшла не да прымуса, а ў спальню, і як прышла адтуль, сказала сыну, што прыгатавала яму чыстую бялізну і новы гарнітур. — Зусім я разгубілася ад радасці, не ведаю, што і рабіць, запамятала, што ты з дарогі.

Галынскі пайшоў у спальню і адтуль хутка пачуў, як засіпеў на кухні прымус. Было ўтульна і хораша. Усё супакойвала, і захацелася, як багата год таму назад, адчуць сябе юнаком, каб гэты час, пакуль будзе дома, ні пра што не думаць.

Каля акна на стале ляжалі кнігі, нейкія паперы, скляначкі, вата і бінты. І гэта было, як і раней, як заўжды, Побач са спальняю быў бацькаў габінет, дзе ён працаваў і дзе прымаў пацыентаў. Захацелася прайсці туды. У габінеце гэтак сама было як і ў апошні раз, калі ён быў дома. Тая-ж мэбля, усё на тым-жа месцы. Нескрануты з месца стол з прыладамі, шафа, тумбачкі, усё было на сваім месцы і на сваім месцы вісеў белы, чысценькі бацькаў дамашні халат, які надзяваў ён, прымаючы хворых.

У габінет прышла маці. Рукі свае яна трымала перад сабою голыя, з закасанымі за локці рукавамі, і ўсё яшчэ, як і адразу пасля сустрэчы, абрадвана ўсміхалася.

— Глядзіш? Усё ў яго як і было. У прывычках ён вялікі кансерватар, не можа цярпець, калі хоць паперку на стале з месца скранеш. А вось, здаецца, і ён ідзе. — Прыслухаўшыся да крокаў у калідоры і да знаёмага ціхага пакашлівання, сказала яна. А калі бацька зайшоў у пярэдні пакой і зняў з ног галошы, ды скінуў з плеч паліто і павесіў яго, маці павяла насустрач яму сына. Абое былі рады, абое разрагаталіся, калі бацька ад здзіўлення спыніўся сярод пакоя і, зняўшы акуляры, пачаў праціраць шкелцы, а пасля зноў надзеў іх і толькі тады пазнаў сына.

— Ба! Гэтак-жа нельга, нечакана… Ну, хадзі пацалуемся, ды я хоць зблізку пагляджу на цябе, які ты стаў. — Бацька расцалаваўся з ім, а тады, пакашліваючы, сеў у крэсла. — Змарыўся, да чорта багата работы… Ну, а ты як-жа? Знайшоў сябе, ці яшчэ не? Я для сябе гэтае пытанне проста вырашыў: людзям патрэбна мая дапамога, я дапамагаю, а мне большэвікі не перашкаджаюць, нават, наадварот, яны рады кожнай новай справе. Старшыня рэўкома наш цікавейшы чалавек. У павятовым гарадку грамадскі нядзельны універсітэт адчыніў, упрасіў мяне чытаць там лекцыі аб медыцыне і прыродазнаўстве. Супроць папоўшчыны ваюем.

Слухаючы яго, Галынскі зайздросціў бацьку. Ён таксама спрабаваў проста вырашыць пытанне пра сваё мёсца ў жыцці, але не мог. Думаючы пра гэта, ён сказаў бацьку:

— Я таксама хочу прыняць гэтую рэволюцыю, але ў ёй веьмі багата жорсткага. Рэволюцыя павінна быць чалавечнай…

— Не ведаю. У нас тут у правінцыі пакуль што ніякіх жорсткасцей не было. Можа ў вас, у сталіцы, і больш жорсткасці, можа быць, там-жа буржуяў багата, а?..

Апошнія словы бацькавы Галынскага спалохалі. Ён раптам прыпомніў вагон, сваю гутарку з салдатам.

— Вось гэтая тэрміналогія, — сказаў ён, — я яе чуў у вагоне ад салдата, які ўцякае з фронта…

— Цябе палохае тэрміналогія? Глупства гэта.

— Не толькі яна. За тэрміналогіяй ідуць справы…

— Ну, не ведаю, не ведаю, я не хочу спрачацца, давай лепш папалуднуем, а паспрачацца яшчэ паспеем. Вось цябе звесці-б з нашым рэўкомаўцам для спрэчак, ён цябе хутка супакоіў-бы, а я не ўмею і не люблю… Я з рэволюцыяй пакуль што мірна жыву, я са сваёй работай знайшоў месца ў ёй… Кармі, Кацярына Паўлаўна, кармі, — звярнуўся ён да маці.

Пасля абеда Галынскі лёг адпачыць і прачнуўся толькі ноччу, гадзіне аб адзінаццатай. У пакоі было цёмна. Толькі маленькая паска святла прасочвалася ў шчыліну паміж лушняком і прычыненымі дзвярыма з суседняга пакоя, а з-за вокан аднекуль у пакой даходзіла песня. Яна то мацнела, то сціхала з тым, як прыходзіў пад вокны вецер. Вецер сыпаў у вокны снегам, снег шуршэў на аконных шыбах, насвістваў у шчылінах паміж сцяной і акяніцамі дома, і тады прыціхала песня, як-бы аддалялася, апе адыходзіў вецер, абсунуўшыся снегавой вопраткай кудысьці ўніз, і песня мацнела.

Галынскі нерухома ляжаў на ложку.

У суседнім пакоі пратупалі мяккія матчыны пантоплі. Тады Галынскі падняўся з ложка і паклікаў яе. Маці прышла ў спальню з лямпай, трымаючы яе перад сабою.

— Я наўмысля не пабудзіла цябе вячэраць, хацела, каб адпачыў з дарогі. — Маці падышла і паставіла лямпу на стол. — Ты не ўставай, я падам табе вячэру сюды.

Маці пайшла са спальні і хутка вярнулася назад, несучы вячэру. Пасля гэтак-ка прынесла чаю і сама сядзела нз крэсле супроць сына, пакуль ён вячэраў.

— Ты мяне, мама, корміш як хворага, у ложку.

— Але-ж вельмі позна, навошта-ж уставаць.

— Я спаў-бы і яшчэ, калі-б не песня.

— Відаць пайшлі чырвонагвардзейцы, яны часта ноччу ходзяць. Што-ж, Міша, будзе з усяго гэтага?

— Я не ведаю. Можа некалі будзе і добра, калі ўсё гэта скончыцца, а пакуль што будзе багата ахвяр і негапраўдана-жорсткага. А ў агуле, мама, я не ведаю, што будзе. Я хацеў-бы, каб працаваць вось так, як бацька, але я так не ўмею і шкадую, што не ўмею…

— А бацькі ўсё яшчэ няма, — паведаміла маці, перабіўшы сына. — Усё дзесьці ў госпіталі яшчэ, ён заўжды вечарамі наведвае аперыраваных.

— І не ведаю, ці навучуся, — скончыў сын сваю думку. — Інтэлігенцыя ва ўсім гэтым, мама, як-бы зусім лішняя, не патрэбная. Ваяваць яна не ўмее, а вучыць няма каго…

— Усё гэта неяк пройдзе… Ты спі, Мішанька, адпачывай, а я пасяджу яшчэ, пачакаю бацькі.

Калі маці сабралася пайсці, Галынскі запытаў у яе пра Пілацееву.

— Яна пакуль тут у сваім доме. Хоча паехаць да мужа і баіцца пакінуць дом.

— Ну, а ён, Пілацееў, як-жа.

— Хоча паехаць за мяжу…

— А сын? Ён усё яшчэ ў войску?

— Не ведаю. Пэўне там яшчэ…

— Ну, спі, я пайду…

А назаўтра пасля снедання Галынскі пайшоў наведаць Пілацееву. Жыла Пілацеева ў сваім уласным доме, які мела ў гэтым горадзе. Гэта быў прыгожы аднапавярховы будынак, пастаўлены ў глыбіні двара, у садзе, наводдаль ад вуліцы. Раней Пілацеевы наязджалі сюды толькі час ад часу, на некалькі дзён, а ўвесь час у доме жыла маці Пілацеевай, якая і даглядала за домам. Пілацееў пабудаваў гэты дом адразу-ж пасля свайго вяселля ў падарунак жонцы. Тады-ж ён заказаў аднаму скульптару работу і цераз нейкі час белая, высечаная з мармуру, постаць жонкі на ўвесь яе рост стаяла ў садзе насупроць вокан дома.

У дзень, калі не было дажджу, яна стаяла адкрытая, а нанач дворнік насоўваў на яе спецыяльна зробленую для гэтага вузкую, высокую будку. Каля гэтай будкі, як падышоў. Галынскі да дома Пілацеевых, і сабраліся купкай чырвонагвардзейцы. Каля самай будкі, прытуліўшыся да таго яе боку, які расчыняўся, стаяў стары барадаты дворнік і, растапырыўшы рукі, бараніў будку ад чырвонагвардзейцаў, якія хацелі зірнуць, што ў ёй.

— Дзед, а дзед — прасіў чырвонагвардзеец, — адчыні будку, дай зірнуць на паненку.

— Адыйдзіце! Не дам адчыняць! — крычаў, злуючы, дворнік. Няма чаго здзекавацца!

— Ды якія-ж тут здзекі, дзед? Мы толькі зірнуць на яе хочам.

— Ці прыгожая, ці ладная.

— Не дам, няма чаго насміхацца! — Дзед адной рукой трымаў дзверы, а другой нешта шукаў у глыбокай кішэні свайго моднага парыжэлага паліто. Знайшоўшы, хуценька павярнуўся тварам да будкі і дрыжачымі рукамі начапіў на дзверы замок. — Ну, пайшлі, пайшлі, — закрычаў на чырвонагвардзейцаў. — Няма чаго стаяць тут, замок вунь павесіў, замка не кранеце.

— А мы замочак штыхом, вось так, ён і пстрыкне. — Малады чырвонагвардзеец, які ўвесь час вёў з дзедам гутарку, паказаў, як можна штыхом падчапіць замок, каб яго адарваць.

— Толькі крані! — Дзед стаў на растапыраных нагах і зноў адхінуўся плячыма да будкі. — Я цябе самога тады штыхом…

— Ты штыхом? — Чырвонагвардзеец схіліўся тварам да дзеда і раптам адхінуўся, заліўшыся рогатам. — Дзедка, ды завошта-ж ты мяне штыхом пароць будзеш? Хоць-бы на яе жывую зірнуў, а з-за такой смерці прымаць не буду, не буду, дзедка.

Пастаяўшы каля брамы, Галынскі пайшоў у двор да ганка. Калі спыніўся на ганку пазваніць, той-жа голас, звяртаючыся, відаць, да дзеда, запытаў.

— А гэта што за буржуй? Не твой гаспадар?

Галынскі пачырванеў, шмаргануў нервова званок. Тады з саду ад будкі пабег да яго дзед.

— Не сюдэй, не сюдэй, з двара цяпер ход да нас, — сказаў ён, здалёк яшчэ прыўзняўшы шапку. — Пані ад страху захварэла зусім. Прышлі, дом заняць хочуць… Што-ж гэта робіцца? Ні закону табе, ні парадку ніякага… Насміхаюцца…

Пілацеева сядзела ў крэсле. Калі зайшоў Галынскі, яна паднялася насустрач і пайшла да яго, выціраючы насоўкай вочы.

— Міхаіл Палікарпавіч! Родны, пасабіце! Як у турме я тут. Я не ведаю, чаго яны ад мяне хочуць. Ну, забралі зямлю, забралі дом у маёнтку, дабро забралі ўсё. Няхай бяруць, няхай прападае ўсё, але гэты дом… Феакціст піша, што ён хадайнічае, просіць мяне пачакаць, пакуль прышле нейкія паперы. Але яны-ж не хочуць чакаць. Ім, бачыце, спатрэбіўся мой дом для штаба! Божа мой! божа мой! Дзе знайсці праўду? Пасабіце, Міхаіл Палікарпавіч, схадзіце вы да іх, родненькі…

Разгублены стаяў Галынскі сярод пакоя, не ведаючы, што зрабіць.

— Вера Пятроўна, супакойцеся, — сказаў ён. — Добра, я зараз-жа схаджу ў рэўком, я пагавару…

— Схадзіце! — Пілацеева абрадавана схапіла рукі Галынскага. — Схадзіце, родны мой, пагаварыце з імі, папрасіце.

Цераз хвілін дваццаць пяць Галынскі быў каля памяшкання рэўкома. Гэта быў двухпавярховы, дом вядомага купца-лесапрамыслоўца. Стаяў ён перад гарадскім пляцам, насупроць сабора. Перад домам пляц быў заняты сялянскімі фурманкамі. Перад самым пад’ездам каля рэўкома стаялі шырокія сані-развалы. Каля саней чырвонагвардзеец. Ён курыў. Галынскага ён правёў уважлівым поглядам і таму ад гэтага погляду стала няёмка, бо і ў ім угадаў ён тое-ж, што чуў у садзе ў словах, кінутых на яго адрас чырвонагвардзейцамі.

Наверсе, куды паказалі Галынскаму ісці, ён апынуўся ў залюдненым вялікім пакоі былой купецкай канторы. Былі тут і штацкія гарадскія людзі, і прыезджыя сяляне, і вайскоўцы. Некаторыя з іх стаялі, скучыўшыся, каля пастаўленых у покутах сталоў, а большасць проста так з-за цікавасці блукала па пакоі, курылі і голасна гутарылі.

З гэтага пакоя Галынскі прайшоў у суседні, менш залюднены, а адтуль прайшоў у габінет старшыні рэўкома. Сам старшыня сядзеў за сталом. Быў гэта зусім малады яшчэ, высокі, ладны ў плячах, чарнявы мужчына. Нават заўважыў Галынскі ў ягоным твары нешта як-бы знаёмае, але прыпомніць не змог, каб калі-небудзь дзе бачыў яго і падумаў, што гэта проста кінулася яму ў вочы тое агульнае, што заўважыў ён ва ўсіх гэтых людзей. Акрамя старшыні ў габінеце было яшчэ трое: двое вайскоўцаў і адзін у штацкім. Гутарка паміж імі, паколькі мог разабраць Галынскі, вялася пра гарадскую бібліятэку і пра нейкія кнігі. Як толькі Галынскі прышоў, старшыня развітаўся з імі і запрасіў Галынскага сесці. Калі Галынскі, адракамендаваўшыся, сеў, старшыня рэўкома ўважліва зірнуў яму ў твар, парываючыся нешта сказаць, але стрымаўся. Як сеў на месца, загаварыў пра наведвальнікаў, якія толькі што вышлі з габінета.

— Таварышы вайскоўцы прывезлі вельмі трывожныя чуткі. Дзе-нідзе ў маёнтках сяляне разбіраюць па хатах а то і паляць кніжкі з былых абшарніцкіх бібліятэк. Недапусцімая справа. У гэтых бібліятэках часта ёсць надзвычай рэдкія кнігі і агулам багата карыснага і для нас. Мы-ж не думаем увесь век ваяваць. Вось неяк адцярэбімся ад белагвардзейцаў і самі сядзем за кнігі, пачнем вучыцца. Тады і спатрэбяцца кнігі. Па гэтай справе мы пасылаем спецыяльных людзей, каб збіралі і захоўвалі кнігі на месцы, а найбольш каштоўныя няхай сюды вязуць, будзем ствараць у горадзе прыкладную грамадскую бібліятэку… Та-ак… Ну, а чыма я магу быць карысным для вас, прафесар? Хвалюючыся, адчуваючы сябе разгубленым, Галынскі расказаў пра справу з Пілацеевай.

— Я думаю, — Галынскі на тэтым скончыў гаварыць, — што вы можаце ўмяшацца ў справу і зрабіць так, каб дом не забралі.

— Гэтага нельга, прафесар. Чаму-ж мы павінны, забіраючы дом купца Лемяховіча, пакідаць дом абшарніку Пілацееву?

— Але ён і дзеяч навукі.

— Ну, і бог з ім. Мы яшчэ не ведаем, ці будзе ён працаваць з намі. Калі будзе, тады мы яго забяспечым і месцам, дзе можна будзе жыць яму, а гэты дом патрэбен нам, вельмі патрэбен.

— Але-ж ён хадайнічае перад цэнтрам, можа здарыцца так, што цэнтр верне яму дом.

— Гэтага не будзе, дом гэны яму зусім непатрэбен. Так… і яшчэ мы вось не ведаем, дзе яго сын, афіцэр. Напэўне ў белых…

— Пра сына я нічога не ведаю. Але мне здаецца, што з жонкай прафесара Пілацеева вы маглі-б хоць пакуль што абыйсціся па-іншаму. А так усё гэта падобна на класавую помсту.

— Ад помсты мы не адмаўляемся, але ў дадзеным выпадку мы не помсцімся, мы толькі бярэм тое, што належыць народу і што зусім непатрэбна Пілацеевым. Не думае-ж Пілацееў, я спадзяюся, што рэволюцыя — жарт. Абшарнікаў у нас не будзе, не будзе і абшарніцкіх асабнякоў. А калі ён захоча быць сумленным дзеячом навукі і працаваць з намі, што-ж, няхай, мы яго без страхі не пакінем. Так… Жонцы я раіў-бы лепш паехаць да яго, у Петраград, для яе так лепш. А дом мы забярэм, канешне.

— Ну, прабачце, што я заняў гэтым ваш час. — Галынскі намерыўся падняцца ісці.

— Гэта нічога. Ну, а вы як-жа да нас? Адпачыць? Ваш бацька дзіўны чалавек, энергічнейшы чалавек. Ён надзвычай багата робіць, пасабляе нам. Мы, бачыце, ужо і цяпер патроху за навуку бярэмся, арганізавалі цыкл грамадскіх лекцый для дарослых. Вы, прафесар, торфазнаўца? Нам некалі вельмі спатрэбіцца ваша дапамога. Вы, пэўне, месцы гэныя ведаеце. Дзесяткі тысяч дзесяцін тарфяных балот. Некалі мы на гэтых балотах будзем рабіць цікавейшыя справы.

— Так, так, гэтае пытанне мяне даўно цікавіць. Што-нішто я рабіў і ў галіне даследвання торфу.

— Цікавейшая работа, вось толькі вайна, кругом белагвардзейцы збіраюцца. А ўжо як скончым з імі, возьмемся і за торф. І за ўсё возьмемся, ды па-сапраўднаму, па-гаспадарску. І, ведаеце, прафесар, цераз нейкі час цікавейшае жыццё будзе ў нашай краіне. Старому і ў памяці месца не застанецца. А то хіба гэта жыццё?!

Старшыня рэўкома падаўся тварам да Галынскага, руку з сабранымі ў жменю пальцамі прыўзняў над сталом.

— У аднаго тысячы дзесяцін зямлі, а ў тысячы чалавек па дзесяціне, па паўтары, па дзве. І вечны голад, вечная недастача, як нейкае пракляцце ўвесь век вісела над гэтымі. Ды хіба толькі гэта? А здзекі над чалавекам, насмяянне над ім з боку больш моцных, з боку тых, у каго кішэнь тугая была. Дом гэты, дзе мы, купцу Лемяховічу належаў, дык ведаеце што вырабляў некалі гэты купец тут на пляцы? Збіраў сялян, паіў і прымушаў біцца, абяцаючы даць ім грошай. У тых дзеці галодныя, голыя, босыя, подаці на шыі вісяць, ну, і біліся, біліся да крыві, часта да смерці. Адсюль некаторых ужо ў больніцу, проста ў мярцвецкую адвозілі. А ён сядзеў на балконе з прыставам, з земскім начальнікам і любаваўся… Аб гэтым мне ваш бацька расказваў… і я вось не разумею, чаму некаторыя з інтэлігентаў, якія па-сумленнаму ненавідзелі тое жыццё, не хочуць працаваць з намі, чагосьці баяцца. То марыў чалавек аб справядлівасці, аб чалавечнасці, а як прышоў час справядлівейшы з справядлівых, тады такія людзі, шмат хто з іх, сталі ў баку, а то і супроць нас.

Гаворачы, старшыня рэўкома пазіраў Галынскаму проста ў твар і Галынскі вытрымаць ягонага погляду не здолеў, здавалася яму, што гэты чалавек нешта ведае пра ягоныя сумненні і наўмысля загаварыў пра такіх інтэлігентаў. Зразумеўшы так словы старшыні рэўкома, Галынскі адчуў у іх дакор і на свой адрас.

У габінет увайшло зразу некалькі чалавек вайскоўцаў, Галынскі падняўся, каб ісці.

— Бывайце. Я вельмі рад быў сустрэцца з вамі. Пра вас я багата добрага чуў ад свайго бацькі.

— Дзіўны чалавек Палікарп Мітрафанавіч… Ну, дзякую за добрае слова. Вы, бясспрэчна, хутка зноў у Петраград?

— Так. Сюды я на некалькі дзён толькі.

— Тады шчаслівай дарогі. Спадзяюся, што мы другі раз спаткаемся ў лепшых умовах… Вось тады і паспрачаемся. Бывайце.

Усміхаючыся, ён моцна паціснуў Галынскаму руку. Галынскі пайшоў з габінета ў суседні пакой, а адтуль, праціскаўшыся праз натоўп, на лесвіцу. Па лесвіцы насустрач яму падымаўся былы салдат. У салдата зусім не было адной нагі і ён ішоў на мыліцах, стукаючы па цэментовых сходках лесвіцы канцамі іхнымі, на якія былі набіты жадезныя кольцы. Салдат быў у казённым поўкажушку, на якім з левага боку матляўся на паласатай каляровай пасць георгіеўскі крыж. На сярэдзіне лесвіцы, спаткаўшыся з Галынскім, салдат спыніўся і, казырнуўшы, павітаўся з Галынскім.

— Крыўду сваю на буржуя Генкіна ў рэўком нясу. Дванаццаць гадоў я ў яго па абутковай справе рабіў. Два з палавінай гады за яго ў акопах сядзеў. За яго, ды за такіх нагу адрэзалі мне, а за нагу, хоць і яўрэй я, крыж далі. — Пальцамі ўзяўся за крыжык і паказаў. — А цяпер ён мяне на вуліцу з работы выкідае. Вось няхай і разбіраюцца. Я да іх увесь іду, як ёсць, і крыжык павесіў. Я не хаваюся, што за буржуяў добра ваяваў, раз крыж далі, але я ім і свой рахунак на гэтага буржуя нясу, няхай разбяруцца з ім, няхай ведаюць, хто ён такі. — Ён з-за пазухі дастаў спісаны алоўкам аркуш паперы. — Прыду і пакладу таварышу Андрэю, на стол, разбірай. Усё жыццё, грамадзянін, нас аблічвалі, дык вось цяпер няхай рэволюцыя і падлічыць, хто каму вінен: ці я, Шпіцар Саламон, — Генкіну, ці Генкін мне…

Пакуль гаварыў салдат, Галынскі стаяў перад ім збянтэжаны нечаканым зваротам да яго. Калі толькі салдат спыніўся, ён спалохаўся, ён думаў, што салдат скажа яму нешта абразлівае. І, выслухаўшы салдата, толькі і змог сказаць.

— Так-так, ідзіце і раскажыце, яны разбяруць, — а сам прыўзняў да капелюша руку і, спяшаючыся, пайшоў уніз.

З рэўкома Галынскі пайшоў назад да Пілацеевай. Перад асабняком на вуліцы стаяла двое саней. З саней чырвонагвардзейцы насілі ў дом сталы, крэслы і нейкія скрынкі. Цяпер ужо быў адчынены і парадны ход, але Галынскі ў дом пайшоў кругом. Пілацееву ён засціг усё ў тым-жа стане разгубленасці. Седзячы ў крэсле, яна плакала, а каля яе тупала яе старая маці, трымаючы ў руцэ шклянку з вадой. Засцігшы яе ў такім выглядзе, Галынскі не ведаў, ці то абнадзеяць яе, ці то сказаць праўду, тое, што пачуў ад старшыні рэўкома. Але не хацелася рабіць ні таго, ні другога і, каб не схлусіць і каб дарэмна не абнадзейваць яе, Галынскі загаварыў пра неабходнасць неадкладнага выезду ў Петраград.

— Божа мой, але-ж яны забяруць увесь дом.

— Што-ж з таго? Яны занялі яго і так. Усёроўна Феакцісту Антонавічу трэба будзе хадайнічаць. Я баюся, што гэта зацягнецца. А там вы будзеце больш спакойнымі. А калі ўсё ўладзіцца з домам, прыедзеце.

— Ах, я нічога не разумею, Міхаіл Палікарпавіч, але я зраблю, як вы раіце… Я нічога не разумею, я зусім разгубілася… Як я ненавіджу іх, божа мой, як я ненавіджу іх… Міхаіл Палікарпавіч, а можавы знамі папалуднуеце, я буду так рада.

— Не, не, дужа ўдзячан, але не магу, я сказаў, што буду палуднаваць дома. Бывайце…

У той-жа дзень увечары Галынскі, як прышоў дадому бацька, сказаў яму, што хоча з ім пагутарыць адзін на адзін.

— Сакрэт? — бацька здзіўлена зірнуў з-пад акуляраў.

— Так. І дужа вялікі.

— Ого! Ну, тады гайда да мяне ў габінет.

Ён прапусціў у габінет наперад сына, а сам зачыніў дзверы, пайшоў да стала, узяў другую пару акуляр, працёр іх і надзеў наверх на акуляры, якія былі на твары.

— Ты, Палікарп Мітрафанавіч, навошта-ж дзве пары акуляр надзяеш?

— Акуляры? — бацька зразу не зразумеў, а пасля разрагатаўся і акуляры зняў. — Ну, гэта чорт ведае, што такое. Прывык з пацыентамі мець справу, надзеўшы аж двое акуляр, дык вось я цябе хацеў за пацыента прыняць. — Бацька яшчэ доўга рагатаў, расказваючы пра другія выпадкі аналагічнага парадку, а Галынскі, слухаючы яго здаровы радасны рогат, пазіраў яму ў твар, пазнаваў да дробязей бацьку, якім ён быў і некалькі год таму назад, і губіўся, зараней угадваючы, што бацька не пахваліць яго за надуманае, не згодзіцца з ягонымі аргументамі. Адгадваючы гэта, не ведаў, ці трэба расказваць бацьку тое, што меркаваў, ці можа так паехаць з дому і ўсё вырашыць самому, баяўся, што бацька, не згадзіўшыся з ім, пачне пярэчыць, што бацькавы словы народзяць сумненні ў правільнасці рашэння, якое ён па сутнасці прыняў канчаткова. Ён бачыў перад сабою вясёлы бацькаў твар, бачыў як трасецца ад рогату ягоная, пасярэбраная сівізной, круглая кароткая барада, і зайздросціў бацьку, што ён жыве вось такім, як-бы і нічога не змянілася, ці як-бы нічога з таго, што робіцца за сценамі дома, у якім ён жыве, не тычыцца яго асабіста. Пакуль ён думаў над гэтым, бацька, усё яшчэ балагурачы, прымасціўся як ямчэй у крэсле і намерыўся слухаць сына.

— Ну, што-ж там у цябе? — запытаў ён. — Сумнае ці вясёлае? Я сумнага страшэнна не люблю, жыць ад яго не хочацца.

Бацькава пытанне засцігла ў такім стане, калі ён усё яшчэ не ведаў, гаварыць ці не гаварыць. А бацька схіліўся, каб слухаць і чакаў.

— Ну, выкладывай, Міхаіл Палікарпавіч, я слухаю. — Ён пазіраў сыну проста ў твар і сын, не ўмеючы схаваць усхваляванасці, напружанасці, з якой думаў над тым, што займала яго, то адкідваўся плячыма да спінкі крэсла і ўскідваў нагу на нагу, а рукой прыгладжваў валасы, то ставіў нагу на падлогу і, адхінуўшыся ад спінкі крэсла, стукаў па падлозе абсацам башмака. Хацелася прыдумаць нешта і сказаць бацьку, каб не гаварыць галоўнага, таго, што збіраўся гаварыць, з чым наўмысля паехаў да бацькі з Петраграда.

— Ды ў цябе відаць нешта дужа сур’ёзнае, Міша? Так? Ну, гавары, чаго-ж? — бацька ўраз зрабіўся сур’ёзным, а на твар, які зусім нядаўна быў яшчэ вясёлым, лёг цень трывогі. Тады Галынскі, падсунуўшыся з крэслам да стала, паклаў на стол правую руку і пачаў гаварыць. Гаварыў наўмысля ціхім голасам, каб выходзіла спакайней, і для гэтага-ж ставіў руку локцем на стол і падпіраў рукой твар, але хутка забываўся і тады дрыглівая рука клалася зноў на стол і бацька бачыў, як дрыжаць на руцэ ў сына пальцы. Бацька сачыў за рукой поглядам і сын, угадваючы гэта, каб авалодаць сабою, як-бы выпадкова браў пальцамі тоўсты том «Нутраной хірургіі» і то ставіў яго на стол, то клаў, не выпускаючы яго з пальцаў. Сын гаварыў доўга і няўпэўнена, аргументуючы тое, што надумаўся зрабіць, а бацька сядзеў перад ім, устрывожана пазіраючы яму ў твар, нічога не разумеючы, адкуль такое прышло да сына і пахвілінна здымаў і праціраў акуляры. Калі сын скончыў, заявіўшы, што ўсё, што ён сказаў, ён сур’ёзна абдумаў, што гэта яго канчатковая думка, бацька падаўся яшчэ бліжэй да яго твара, і ціха, так, каб не пачула з суседняга пакоя жонка, крыкнуў на сына:

— Ты гэтага не зробіш! Чуеш?.. Гэта вар’яцтва! Ты думаў, куды ты сябе гэтым паставіш?..

— Я думаў. І я ведаю, што так будзе лепш. Толькі так я змагу застацца самім сабою. Толькі так я змагу быць ні там, ні тут…

— Гэта глупства! Гэта значна больш, чым проста глупства. Гэта вар’яцтва. Так, так, вар’яцтва. І ты павінен гэта зразумець. Іншага нічога я ад цябе і чуць не хочу! Бацька падняўся з крэсла і захадзіў па габінеце. Нейкі чад хадзіў моўчкі, пасля спыніўся, здзіўлена развінуў рукі і павёў плячыма.

— І адкуль гэта ўсё прышло табе ў галаву, Міхаіл, не разумею. Забі мяне, не разумею. Вось выслухаў цябе і застаецца толькі дзівіцца, нічога не разумеючы… Так… так… так…

— Вы проста не хочаце зразумець мяне.

— Не, не проста, я вельмі хочу зразумець цябе, але не ўмею, не ўмею, разумееш?

— Значыць, ёсць рэчы, якія мы па-рознаму разумеем.

— Можа быць, можа быць. У дадзеным выпадку я хацеў-бы, каб гэтага не было. Так… спадзяюся, што ты перадумаеш. Гэта будзе разумней. Жыццё не такая прастая рэч, як табе здаецца. У жыцця свая логіка, свае законы. Так…

— Можа быць, але давайце лепш пакінем гэту гаворку. ’Я, бясспрэчна, яшчэ падумаю над усім.

— Так-так, гэта будзе лепш.

На гэтым гутарка іхная абарвалася. У сталовай, калі зайшоў туды Галынскі-сын, гадзіннік званіў чвэртку першай гадзіны ночы. Слухаючы, як сціхае звон, Галынскі доўга стаяў пасярэдзіне сталовай, дзівячыся на з дзяцінства знаёмы прыгожы буфет з пасудай, на шырокі дубовы стол, на светлыя, з ледзь прыкметнымі рысункамі, шпалеры на сценах, на старынныя, павешаныя на сценах сталовай, карціны, на лёгкія, наўмысля купленыя для сталовай, цвёрдыя крэслы і раптам стала яму шкада ўсяго, захацелася быць тут, каб нікуды адгэтуль не ісці.

А цераз чатыры дні Галынскі разам з Пілацеевай паехаў у Петраград.

ПАДЗЕЯ ШОСТАЯ

За акном стаяць белыя бярозы, прыкметна набухаючы пупышкамі. Стаяць нерухома, як ніколі спакойныя, засланяючы тонкім, густым веццем далёкае, зусім па-веснавому, чыстае неба. З даха за акном густа капаюць кроплі вады і з габінета чуваць як булькочуць кроплі ўнізе пад сцяною ў лужыне. За акном, за садам ляжыць пачарнелая дарога. Угары голыя, без снегу ўжо, дахі дамоў. З двара ўрываюцца ў габінет цераз адчыненую балонку чалавечыя галасы і далёкі раскоцісты голас пеўня. А з габінета ў балонку лезе клубкамі сіні махорачны дым і кружыцца каля балонкі. У габінеце душна і адтаго старшыня выканаўчага павятовага камітэта даўно расплікнуў каўнер кашулі і часта, перарываючы гутарку, п’е ваду. Чарнявы, скуласты твар ягоны, па-незвычайнаму рухавы, выдае ягоную ўсхваляванасць. Гаворачы, ён спяшаецца і час ад часу, як і Мілоўскі, паглядае ў акно на чыстае светлае неба. Яснасць неба, сонечнасць, якая па ўсяму адчуваецца, раздражняе яго і трывожыць.

— Трэба, таварышы, усё рабіць як мага хутчэй, — кажа ён, заглядаючы ў акно. — Яшчэ тыдні два і зусім прападзе санная дарога, тады будзе цяжэй, а ад некаторых валасцей мы будзем зусім адрэзаны балотамі. Трэба выязджаць у воласці неадкладна, сёння-ж самае позняе; хто сёння не можа выехаць, заўтра раніцою. Памятайце, што нам трэба сабраць на гэты раз з кожнай воласці прыблізна каля тысячы, а то і больш пудоў хлеба. Калі мы не сабярэм хлеба цяпер, мы яго наўрад ці зможам у такім выпадку сабраць наогул. Хлеба небагата, таварышы, але ад яго залежыць надзвычай многа, ад яго залежыць фронт. Другое — паліва. Пакуль ёсць дарога, трэба ўсе пагалоўна падводы мабілізаваць і падвезці дровы да станцый. Вось усё. Ні на адзін момант не адрывайцеся ў рабоце ад камбедаў. У кулакоў хлеб ёсць, яны яго хаваюць, каб пасля здзіраць за яго тры шкуры. Калі здолееце арганізаваць беднату, вы гэты хлеб дастанеце…

У габінеце сядзіць чалавек трыццаць. У шынялях, у поўкажушках, у падношаных чорных і шэрых штацкіх паліто, не распранаючы іх, людзі хвалююцца і спяшаюцца, каб хутчэй пайсці адсюль і ехаць. Тут і комуністы, работнікі мясцовага гарнізона, і комуністы з розных павятовых устаноў, і комуністы рабочыя з чыгункі і з «металургічных, — так яны называюцца, — машыннарамонтных майстэрань», самага большага, па колькасці рабочых і комуністаў, прадпрыемства горада. А сярод усіх і Васька Мілоўскі, не па ўзросту высокі, семнаццацігадовы хлопец, белабрысы, з прастым адкрытым тварам, з якога на ўсё акаляючае неяк крыху здзіўлена, маўляў — бач, якое яно ўсё — пазірае пара вялікіх, для ягонага твара, шэрых вачэй.

У гэтыя месцы Мілоўскі прыехаў зусім яшчэ нядаўна з Петраграда і працуе інструктарам павятовага комсамольскага камітэта, толькі месяц таму назад створанага.

У горадзе інструктаваць асабліва няма каго, бо ва ўсім горадзе толькі сорак сем комсамольцаў, на чыгунцы ды ў металургічных майстэрнях, і таму, як абвясціў партыйны павятовы камітэт мабілізацыю на месяц у вёску для збірання харчразвёрсткі і правядзення двухтыднёвіка па паліву, Мілоўскі заявіў, што ён хоча быць у ліку мабілізаваных, на што і атрымаў згоду.

Як нарада скончылася, Мілоўскі атрымаў мандат і пайшоў дадому. Жыў ён у маленькім пакойчыку ў доме былога гандляра. Пакой цесны і халодны. З гэтай прычыцы, абіраючы ў былы салдацкі мяшок што-ні-што сабе на дарогу, ён падумаў, што ў вёсцы хоць нагрэецца, хоць нейкі час паспіць у цёплым. Думаючы аб гэтым, наўмысля прыклаў рукі далонямі да гладкай белай, бліскучай кахлі печы. Печ была халодная, Мілоўскі адняў рукі ад печы, усміхнуўся, зараней радуючыся цеплыні, якую знойдзе ў вёсцы ў сялянскай хаце і, праверыўшы, ці ўсё патрэбнае ўзята, завязаў мяшок і ўскінуў яго сабе на плечы. У дзвярах яшчэ спыніўся, каб на што не запамятаць. Дзве пары бялізны былі ў мяшку. У мяшку была і пара новых ануч і поўкуліды чорствага хлеба з таго, што ён вымяняў у пекара на муку, атрыманую ў паёк, і дзесятак вялікіх яблыкаў-антонавак, якія купіў на рынку, і ў мяшку-ж быў і томік з поўнага збору твораў Віктара Гюго «Дзевяноста трэці год» і пара запісных кніжак. Можна было ісці.

— Я паехаў, — крыкнуў ён у адчыненыя дзверы ў пакой гаспадароў.

З пакоя нешта адказалі, але ён адказу не чуў, пайшоў на вуліцу, адкуль накіраваўся на рынак да сялянскіх фурманак. Там ён хутка напаткаў селяніна з Пагулянскай воласці і згаварыўся з ім ехаць.

А яшчэ цераз колькі мінут яны паехалі. Селянін стаў у санях на коленкі ў саломе і пагнаў каня, а пасля азірнуўся на Мілоўскага і параіў:

— Саломы больш пад сябе падгарні, не саромся.

— Дзякую. — Мілоўскі прыўзняўся, падгроб пад сябе салому і, скурчыўшыся, прымасціўся ў развалах.

Як змерклася, уехалі ў лес. Высокія хвоі густа стаяць абапал дарогі, і дарога падобна на высокі шацёр, а нізенькі конь у ім супроць дрэў здаецца яшчэ меншым. Конь, не спыняючыся, бяжыць увесь час рыссю, і, калі трапляе па дарозе лужынка, Мілоўскі чуе, як трашчыць пад нагамі ў каня лёд. Па гэтаму ён дагадваецца, што нанач узяўся мароз, і зразу-ж адчувае, што пачынаюць настываць ногі. Ён варочаецца ў санях, падкурчвае ногі яшчэ больш пад сябе.

— Ты саломы нагарні, ды ў салому іх, — раіць селянін і сам таксама мосціцца, каб было ямчэй сядзець. За дарогу многае перагаворана, і цяпер абодва яны маўчаць, думаючы кожны пра сваё. Селянін сядзіць бокам да каня, час ад часу шморгае лейцамі і прычмоквае губамі, падганяючы каня, пасля паціху, так што Мілоўскі зусім не можа разабраць слоў, спявае. У лесе яшчэ багата снегу, але на дрэвах ні адной сняжыны ўжо няма, і хвоі, калі ўлядзець на іх знізу ўгару, зусім па-веснавому зялёныя. Гэта адтаго, што пачынае змяркацца. Змрокі падпаўзаюць да дарогі з абоіх бакоў, з лесавых яраў, з-за густых кустоў ялінцу і з-за густа разгорнутых, вывернутых з зямлёй карэнняў старых ёлак, паваленых навальніцай. Яны паўзуць адтуль, нагортваюцца каля тоўстых ствалоў гонкіх хвой і па ствалах, чапляючыся за сухія, кароткія сукі ўнізе, лезуць угору і там расплываюцца ў цёмна-зялёным моры густога галля. І калі часам мільгане, адкрыўшыся над дарогай, кавалак далёкага неба, Мілоўскі бачыць, як, ледзь прыкметныя, пачынаюць мігаць адтуль на зямлю першыя зоры. З кожным разам іх больш і больш, і неба робіцца ўсё цямней, падобна, ште нехта разгортвае над зямлёю, насцілаючы столку за столкай, трубкі цёмна-сіняй, абсыпанай залочанымі кроплямі, тканіны. Так прыходзіць ноч. Конь упоцемку палахліва натапырвае вушы, уздымаючы галаву, паглядае па баках і бяжыць рыссю. Пад капытамі ў каня хрупае сухі, умёрзлы снег і шуршыць, паскрыпваючы, пад палазамі саней. Мілоўскі дрэмае. Час ад часу ён, калі сані тузаюцца ўбок куды, раскрывае вочы і тады бачыць наперадзе скурчаную спакойную постаць гаспадара і мітуслівую, яна рытмічна гойдаецца ледзь-ледзь у бакі пад дугой, конскую. Пасля раптам робіцца халадней. Мілоўскі раскрывае вочы і бачыць, што лесу болей няма, дарога ідзе сярод поля, і ў баку бачыць нясмелыя цмяныя аганькі ў хатах бліжэйшай вёскі. Яны ў чорнай прасторы, паміж цёмнашэрай зямлёй, што перад вачыма і зорным небам, і з гэтай прасторы то правальваюцца ў бездань за зямлю, то выныраюць з-за яе і ўздымаюцца ўгору да міглівых зор.

Позна ноччу прыехалі ў мястэчка ў заезджы дом, а раніцою назаўтра Мілоўскі пайшоў у выканком.

На валасным дварэ стаяла ўжо некалькі сялянскіх фурманак. Папрывязваныя да плоту коні елі сена, а сяляне блукалі па шматлікіх пакоях выканкома. Мілоўскі зайшоў да старшыні. Спыніўшыся перад старшынёвым сталом, ён дастаў з партмане мандат.

— Я прыехаў на цэлы мёсяц, у дапамогу вам. Прывёз і такія-сякія дырэктывы з павета. Вось — дастаў яшчэ і паклаў на стол незапячатаны пакет.

— Гэта добра, — сказаў старшыня, — калі так, дык зайдзі да продкамісара нашага і згаварыся з ім. Я напішу рэзалюцыю, каб ён прымацаваў да ўсіх сельсоветаў па чалавеку. А сам ты як, у адным сельсовеце будзеш, ці і па другіх праедзешся?

— А пагляджу, як справа пойдзе. Калі ўпраўлюся са сваім, дык і ў іншыя зазірну тады.

— Добра. Валяй да Лёйкі. А сам можа паехаў-бы ты ў Шапятоўскі совет, а? Гэта ў нас цяжкаваты совет. Вось толькі што ў мяне старшыня быў, ён таксама да Лёйкі пайшоў.

— Гэта з чорнай барадой такі? Я спаткаў яго ў калідоры.

— Ага. Ты з ім і паехаў-бы адразу.

— Дык я і паеду. А Лёўка дзе? У якім пакоі?

— А ў канец туды, — старшыня паказаў рукою на дзверы. — Проста па калідоры.

Лёйка сядзеў каля шырокага стала і нешта падлічваў, выпісваючы з картак лічбы на шырокі белы аркуш паперы. Каля стала моўчкі стаяў старшыня Шапятоўскага сельсовета. Ён чакаў, пакуль Лёйка скончыць свае падлікі. Калі ўвайшоў у пакой Мілоўскі, ён азірнуўся на дзверы.

— І ты, таварыш, сюды? Можа з горада?

— З горада. А вы з Шапятоўскага совета?

Селянін здзіўлена глянуў Мілоўскаму ў твар, падумаў ці не знаёмы які, што ведае адкуль ён і, не пазнаўшы, здзіўлена развінуў рукі.

— Ты не дзівіся, дзядзька, усёроўна не пазнаеш.

— А чаму ты ведаеш, што я з Шапятоўскага?

— Старшыня сказаў, раіць мне ў ваш сельсавет паехаць.

— Ааа? Ну, тады так, а то я падумаў: адкуль чалавек мяне ведае, а я яго як-бы нідзе і не сустракаў ніколі.

— Гэта бывае. Часам здорава памыліцца можна, — падняў галаву ад картак Лёйка.

Лёйка высокі. На галаве ў яго рыжыя, трошку кучаравыя валасы. Пад імі, шчыльна прытуленыя да галавы, не ў меру неяк малыя вушы. Вялікі вуціны нос. На левым воку, на павеку пад брывом, бародаўка. Бародаўку Мілоўскі заўважыў, як Лёйка падняў на яго вочы. Пазіраючы на Мілоўскага, Лёйка замжурваў правае вока.

— З горада, таварыш? Па хлеб?

— Вось пацеры. Старшыня на дырэктыве рэзалюцыю паклаў, каб зараз-жа па-аднаму чалавеку ў сельсовет накіраваць, каб і хлеб, і дровы ўсё разам каб зрабілі.

— Разам то гэта цяжкавата, але раз трэба, дык трэба. Колькі там на нас? Адна тысяча трыста семдзесят пудоў? баюся, што, калі дасі цяпер, дык да вясны з’ядуць яго, таварыш Жук?

— Я наконт аўса, як нам яго раздаваць, ці цяпер, ці тады, як сеяць трэба будзе? Людзі цяпер просяць, але я баюся, што, калі дасі цяпер, дык да вясны яны з’ядуць яго.

— А гэта які авёс? — запытаў Мілоўскі.

— Насенне для беднаты, у каторых няма.

— Лепш патрымаць тады да самай сяўбы.

— І я так меркаваў, але-ж яны лезуць, цярэбяць камбед той: дай ды дай, баяцца нечага, думаюць, што прападзе, калі не аддадуць ім цяпер.

— І я думаю, няхай пакуль што не аддаюць, — згадзіўся Лёйка.

— Ну, добра, толькі ты паперку напішы камбеду, хоць будзе што паказаць, а то-ж не вераць, думаюць, сам свае парадкі нехта ўстанаўляе. А ты да нас-такі паедзеш? — Жук звярнуўся да Мілоўскага. — Калі да нас, я пачакаў-бы.

— Пачакайце, я хутка.

Мілоўскі з Лёйкам засталіся ў пакоі, а селянін пайшоў на зборную. Лёйка дастаў спісак сельсоветаў, перапісаў прозвішчы працаўнікоў волвыканкома, якіх можна было паслаць у сельсоветы, а тады размеркаваў зададзеную лічбу развёрсткі па хлебу на кожны сельсовет і напісаў дая Мілоўскага мандат.

— Можаш ехаць. Дзейнічай цвёрда, народ тамашні жыве моцна, зямлі ў іх багата прыбавілася пасля рэволюцыі.

З гэтым Мілоўскі і паехаў, і пад вечар быў ужо ў мікодавай хаце. У хаце ён засціг хлапца год семнаццаці. Хлапец сядзеў пры акне над кніжкаю. Мілоўскі павітаўся з ім і, паклаўшы на лаўку свой мяшок, зняў шынель. Тады хлапец заўважыў на кашулі ў яго нейкі знак. Ён згарнуў кніжку і намерыўся пакласці яе на палічку, зробленую на куце пад абразамі. Але за кніжкай сачыў вачыма Мілоўскі.

— А што гэта за кніжка, што ты чытаў? — Ён працягнуў руку і ўзяў кніжку з рук хлапца. — Густава Эмара? Гэта цікавая кніжка.

— Часам аж страшна чытаць, — нясмелым голасам сказаў хлапец.

— А Гогаля ты чытаў што-небудзь?

— Не, Гогаля я нічога не чытаў.

— А ў яго ёсць што пачытаць, — Мілоўскі тымчасам паклаў кніжку на стол. — «Тарас Бульба», напрыклад, ці «Вій».

— Я «Вій» чытаў, — абазваўся хлапец.

Мілоўскі аглядаў хату. Хата была даволі прасторная, але нізкая і цёмная. Тры акны на шэсць шыбін, два ў адной сцяне, адно ў другой, супроць дзвярэй, давалі зусім мала святла. Вялікае месца ў хаце займала шырокая печ. Ад печы да супроцьлеглай сцяны быў пасланы палок з дошчак, засланы коўдрамі. На сярэдзіне палка ляжалі высока ўзбітыя падушкі, па самым версе якіх пакоіўся ясік. Зверху над палком, амаль пад самай столлю, насланы яшчэ палаці, кароткія, даўжынёй у рост чалавека. На палацях ляжалі розныя клункі і адзёжа. Печ з палком і палаці займалі ледзь не палову хаты. Ад палка і да чырвонага кута, паўз адну сцяну і ад кута да сцяны, у якой дзверы, паўз другую, пакладзены тоўстыя і шырокія лаўкі ў адну дошку. Паміж лаўкамі ў куце стол, пакрыты бедым абрусам. Мілоўскі падсунуўся да стала і зазірнуў у акно. Следам за ім зазірнуў і хлапец.

— Нешта бацька ў хату не ідзе, — сказаў ён. — Ці не загаварыўся з кім.

— А ты-ж не вышаў пасабіць яму.

— А што там? Каня распрэгці няцяжка, а сена-ж яму я паклаў нанач. — І ён зноў узіраецца цераз акно ў двор, дзе мільганула бацькава постаць. — Ды вунь ён ідзе ўжо, нечага на вуліцу хадзіў.

Гаспадар увайшоў у хату, несучы на руцэ збрую.

— Людзі ў нас, кабіх маланка папаліла, — сказаў ён. — Ці яны баяцца, ці яны хочуць таго, чорт іх не разбярэ. Гэта-ж на вуліцу мяне Арцём паклікаў. Пытае, ці не чуў я пра тое, што на гэты раз палякі і да нас ужо, дойдуць.

— Мусіць хочацца яму палякаў.

— Можа і хочацца, ці яго ўгадаеш. А ці хутка вячэра, Рыгор?

— А ўжо хутка.

— Добра, а то я есці захацеў, дый таварыш, відаць, прагаладаўся. Ты-ж, мусі быць, і не палуднаваў зусім?

— Што-ні-што еў, дзякую, у мяне ў мяшку харчы.

— Такія там, мусіць, харчы, што я і не бачыў, калі ты іх еў.

Мікода разуўся і мокрыя лапці ўскінуў на печ, а на ногі надзеў старыя, палапленыя боты.

Сын прынёс у хату і паставіў на стол міску з агуркамі. Мікода зараз-жа падняўся з лаўкі, адсунуў ад лаўкі трошкі стол і, паказваючы Мілоўскаму на кут, запрапанаваў лезці за стол.

Сярод стала стаяла вялікая гліняная міска з агуркамі, а побач з ёй другая міска з бульбай.

— Еж, таварыш, харчы ў мяне не вельмі, так вось перабіваюся патроху, то з агуркоў на капусту, то з капусты на агуркі.

— Нічога, добра.

— Ды яно нічога, я дужа люблю агуркі з бульбаю, асабліва расол. Так гэта насёрбаешся і сыт.

На комінку пачала абтухаць дагарэўшая лучына. У хаце ўраз пацямнела, па хаце замітусіліся цені. Тады ад стала пайшоў Рыгор і паклаў на комінак смалякоў.

— А як-жа ты нас спаць укладзеш? — запытаў гаспадар. — Куды каго?

— А куды хто хоча.

— Я на лаўцы магу пераспаць, — Мілоўскі скасіў вочы, пазіраючы на шырокую, у поўаршына, лаўку.

— На лаўцы халодна будзе і мулка.

— А са мной на палаці палезем, — запрапанаваў Рыгор.

— Там-то цяплей будзе.

— Ну, і добра, палезем.

Калі Мілоўскі даў згоду лезці на палаці, Рыгор смялей падаўся да яго і прыгледзеўся да значка ў Мілоўскага на кашулі. Ён выразна бачыў бліскучы, як-бы залачоны, вяночак і ў ім пяціканцовую зорку з чырвонай светлай эмалі, а на зорцы накрыж плуг і малаток.

— Што гэта ў цябе за значок? — асмеліўся запытаць Рыгор.

— Гэта? — Мілоўскі схіліў галаву і да значка крануўся рукой. Гэта комуністычны знак.

— Вельмі прыгожы значок, — сказаў Рыгор і крануўся значка пальцамі. А плуг як самы сапраўдны.

Калі леглі на палацях спаць, Рыгор зноў пачаў гутарку пра значок.

А скажы, — папрасіў ён, — значкі гэтыя прадаюцца, ці іх так выдаюць комуністам?

— Прадаюцца.

— Я сабе купіў-бы, каб натрапіў у горадзе на іх. Я, ведаеш, усёроўна комуністам стану, каб толькі дазнацца ад каго, як і што.

— Аб чым дазнацца?

— Ну, як паступіць, куды…

— Гэта я табе ўсё раскажу, — абрадваўся Мілоўскі. — Я акурат з’яўляюся інструктарам павятовага камітэта комсамола. Ты пра комсамол не чуў?

— Не-а…

Пакуль гаварыў Мілоўскі аб комсамоле, Рыгор ляжаў моўчкі, уважліва слухаючы кожнае слова. Слухаючы, ён прыжмурвае вочы, пазіраючы ў нізкую столь, і бачыць перад вачыма сваю вясковую вуліцу і на вуліцы бачыць самога сябе сярод сваіх сяброў. Ён — комсамолец. Ён ідзе ў сваёй святочнай вопратцы, падперазаны папружкаю і ўвесь час абцягвае пад папружку кашулю, каб яна гладзей ляжала на грудзях, каб выразней відзён быў усім значок, які ў яго з левага боку на кашулі. Ён ідзе ў гэты раз без вінтоўкі, вінтоўка вісіць у хаце на круку над лаўкай. Самая сапраўдная вінтоўка, салдацкая.

— А як-жа мне ў комсамол паступіць? — пытаецца Рыгор.

— Табе можна будзе, калі ты захочаш паступіць. У комсамол толькі буржуйскіх сынкоў мы не прымаем, ды папоўскіх розных, а табе паступіць лёгка, абы захацеў.

— Я хацеў-бы, калі можна, адразу цяпер і паступіць пры табе. Баяцца я нічога не баюся, куды-б ні паслалі, — паспяшаўся ён запэўніць Мілоўскага.

— Толькі трэба, каб ты не адзін, каб яшчэ некалькі хлапцоў ці дзяўчат…

— А хіба і дзяўчат прымаюць?

— А чаму-ж не.

— Тады я пагавару з хлопцамі з сваёй хэўры. І дзяўчыну адну можа ўгавару… Я заўтра-ж з Кастусём пагавару. А колькі ўсяго чалавек трэба, каб ячэйку арганізаваць?

— Каб хаця трох на першы час.

— Трох я падгавару, — абрадваўся Рыгор, — Кастуся падгавару, Марылю, Міхаля Сымонавага падгавару….

Унізе пад палацямі даўно спаў бацька, а Рыгор з Мілоўскім доўга яшчэ гаварылі поўшэптам пра тое, калі яны збяруцца. Хацелася, каб хутчэй прайшла ноч. Заўтра-ж раніцою ён пойдзе і аб усім пагаворыць з Кастусём і з Міхалём. А пасля, увечары, і з Марыляй.

— Давай будзем спаць, — запрапанаваў Мілоўскі і, перавярнуўшыся на бок, падкурчыў пад сябе даўгія ногі.

— Добра, ужо-такі пара спаць. — І Рыгор гэтак сама перавярнуўся са спіны на бок, а галаву (схаваў напалову пад коўдру: так лягчэй было кіраваць сваімі думкамі.

Назаўтра Рыгор прачнуўся з тымі-ж думамі і, не чакаючы снедання, пайшоў з дому. Снедалі без яго, без яго і палуднавалі, а прышоў ён дадому пад вечар ужо. З сабой прывёў яшчэ хлапца. Хлапец быў у вялікіх салдацкіх гамашах, ад якіх да самых калень ногі былі абкручаны зялёнымі абмоткамі. Увайшоўшы ў хату, хлапец ад парога сказаў «дзень добры» і, прайшоўшы трошку ад парога, сеў адзінцом на лаўцы.

Сам-жа Рыгор сеў каля стала, непадалёк ад Мілоўскага. Сядаючы, зазірнуў у паперкі, якія ляжалі перад Мілоўскім, а тады паклікаў да сябе хлапца.

— Хадзі, Міхаль, сюды, чаго ты там адзін сеў?

— Мне і тут добра. — Хлапеў сядзеў, украдкам паглядаючы з-пад ілба на Мілоўскага. Левай рукой трымаў на калёне напалову аблезлую, пашытую некалі з зайца, шапку.

— Ну, хадзі сюды, — зноў запрапанаваў хлапцу Рыгор і тады пачаў Мілоўскі збіраць са стала свае паперкі. Хлапец падаяўся з свайго месца, перайшоў па хаце да лаўкі, на якой сядзеў Рыгор, і сеў побач з ім…

— Дзень добры, — сказаў да яго Мілоўскі і падаў яму руку. Хлапец пачырванеў і ў адказ нясмела падаў Мілоўскаму руку канцамі абвялых пальцаў.

— Ну як, згодзен ты паступіць у комсамол?

Хлапец яшчэ больш пачырванеў і нічога не сказаў. Адказаў за яго Рыгор.

— Ён згодзен, толькі не хоча, каб бацька аб гэтым да ведаўся.

— А бацька хіба не любіць комуністаў?

— Ні то што не любіць, але дужа ўсяго баіцца і, калі ўведае, што ён паступіў у комсамол, будзе сварыцца. Яму то ўжо значка нельга будзе насіць, — скончыў сваю думку Рыгор.

— Чаму не? Захочу і буду насіць, што ён мне зробіць?

— Правільна, няма чаго баяцца…

— Ды я яго і не баюся, ён наогул такі сварлівы: абы з-за чаго будзе сварыцца, абы прычэпка была.

У гэты момант у хату вярнуўся гаспадар. Ён прывёў з сабою яшчэ Сузона Каляду і Івана Пятровіча.

— Вось і ўвесь наш камбед, — сказаў ён.

— Усяго двое?

— А я трэці.

— А вы-ж старшыня сельсовета?

— Ну, дык што? Я і там і тут, так выбралі.

— Тады давайце пагаворым, — Мілоўскі пасунуўся далей за стол, а паміж ім і Рыгорам сеў на лаўцы Іван Пятровіч. Сузон-жа проста падышоў да стала і стаў, абапёршыся на стод локцем адной сваёй рукі. — 3 вашага совета палагаецца сто дваццаць пудоў хлеба і дзевяноста пудоў сена. Давайце зараз размяркуем, хто будзе здаваць, каб на сходзе доўга не валаводзіцца з гэтым. Я думаю чалавек на сем-дзесяць раскладзем і ўсё.

— Як на сем-дзесяць? У нас гэта не пройдзе.

— Чаму не пройдзе? Што вы законаў совецкіх не ведаеце?

— Законы то мы ведаем, толькі ў нас народ сам не згаджаецца, каб так здаваць развёрстку.

— Гэта правільна, — пацвердзіў Іван Пятровіч. — Спрабавалі мы некалі правесці такі парадак, каб развёрстку толькі багатыя плацілі, але на сходзе такі гвалт падняўся, што нічога і не зрабілі. Тое-ж і сёння будзе.

— Але гэта-ж няправільна.

— Ды канешне-ж няправільна, але што ты з імі, з тымі дурнямі, зробіш, калі яны самі за багатых плаціць бяруцца.

— Гэта не гадзіцца, — расцягваючы словы, сказаў Мілоўскі. Гэта не па-нашаму. Сёння трэба зрабіць па-іншаму. Хто ў вас самыя багатыя? — Ён узяў аловак і намерыўся запісваць.

— Ну хто, яны вядомыя: Давыдзюк Ахрэм, Шкробат Мікіта, Кот Ермалай, Дзідзянюк Хвядос… Гэта самыя багатыя, а за імі, троху ніжэй, Сапун Мірон, Арцём Піскун, Кот Халамей… Так што і ўсе, калі казаць пра багатых.

— Ды ўсе.

— Ну, дык вось на іх мы і раскладзем хлеб. На Давыдзюка, на Шкробата, на Ката Ермалая і Дзідзянюка па дваццаць пудоў хлеба і па пятнаццаць пудоў сена, а на Сапуна, Ката Халамея і на Піскуна па трынаццаць пудоў з фунтамі хлеба і па дзесяць пудоў сена. Вось і ўсё. Правільна так будзе ці не?

— Чаму не?

— Правільна, толькі не згодзяцца нашы. Тыя крык падымуць, што ім адным плаціць, а нашы за іх рукі пацягнуць і за гэтакі парадак галасаваць не будуць.

Сузон стаяў над сталом і аб нечым думаў, пазіраючы на запісы, зробленыя Мілоўскім. Пасля, як сказалі сваё і Мікода Жук і Іван Пятровіч, ён абазваўся, выказваючы ўголас свае меркаванні.

— А добра было-б, хлопцы, калі-б гэтак зрабіць, а? — Ён паказаў пальцам на паперку, на якой Мілоўскі запісаў сваё размеркаванне развёрсткі.

— Ды нядрэнна было-б, — згадзіўся і Мікода. — Толькі хіба зробіш што з нашым народам.

— Зробім. Вось пабачыце, што зробім. — Усміхаючыся, Мілоўскі падняўся з-за стала. — Можа пойдзем?

— А ўжо хадзем.

— Сход у вас дзе?

— У школе, у Івана Пятровіча, там раскашней, чым у хаце дзе.

Як прышлі да школьнага двара, там былі ўжо амаль усе вяскоўцы. Яны стаялі купкамі і на вуліцы, каля двара, і на самым дварэ. Калі Мілоўскі следам за Мікодам праходзіў з вуліцы на двор, мужчыны, якія стаялі ў вуліцы, гутарылі пра блізкую вясну.

— Цяпер яна ўраз, — сказаў адзін, — нахопіцца і тады толькі паспявай араць ды сеяць.

— Наўрад ці будзе чым сеяць: усё-ж едуць, усё-ж дай ды дай…

Мілоўскі азірнуўся і змеціў таго, хто сказаў апошнія словы. Быў гэта мужчына год сарака, росту сярэдняга, худашчавы, вызначаўся з усіх даўгімі, з вострымі кончыкамі, закручанымі ўгору светларусымі вусамі. Калі Мілоўскі азірнуўся, ён зразу змоўк і адвярнуўся тварам да вуліцы.

У сярэдзіне ў памяшканні школы таксама было багата мужчын. Яны сядзелі на вузкіх і нізкіх вучнёўскіх лаўках па два на лаўцы, трошку бокам, бо нельга было, седзячы проста, выцягнуць ног.

Да стала следам за Мілоўскім прайшоў і Мікода Жук і Іван Пятровіч, які выконваў абавязкі сакратара сельсовета, як самы пісьменны ў Шапятоўцы чалавек. Ён адразу-ж сеў да стала і пачаў ачыняць аловак, рыхтуючыся пісаць пратакол. А Мікода адчыніў сход і запрапанаваў абіраць прэзідыум. З месц на ягоную прапанову абазвалася некалькі галасоў. Назвалі ў прэзідыум Івана Пятровіча, Ката Халамея і самога Мікоду.

— Тады ідзі, Халамей, сюды, старшынствуй, — сказаў Мікода.

Да стала падышоў мужчына з даўгімі светларусымі вусамі, той, якога змеціў Мілоўскі на вуліцы.

— Хто ён такі? — запытаў паціху Мілоўскі, схіліўшыся да мікодавага вуха. — Нешта ён дужа на селяніна не падобны.

— А я і не ведаю, хто ён даўней быў. Сюды ён ужо ў рэволюцыю прыехаў да брата і сеў на панскую зямлю. А за даўнейшым, відаць, служыў недзе.

Кот стаў за сталом, і, азірнуўшыся спачатку на Мікоду, пасля на Мілоўскага, абвясціў парадак дня.

— Першае пытанне, — бягучы момант; другое — здача харчразвёрсткі; трэцяе — аб двухтыднёвіку па паліву…

— І бягучыя справы, — падказаў нехта з месца з іроніяй.

— І бягучыя справы, зусім правільна, — згадзіўся Кот. — А больш як вы захочаце: калі ёсць дадаткі, ці змены, давайце.

— Хопіць і без дадаткаў.

— З нас хопіць і адных даткаў, — зноў азваўся з месца нейчы іранічны голас.

— Даткаў-то з нас хапае, — падтрымаў яго другі. — Толькі ведай — давай…

— Ладна, пасля пагаворыце, — перабіў іх Кот. — Слова мае па бягучаму моманту прадстаўнік з горада, таварыш, — ён азірнуўся на Мікоду.

— Таварыш Мілоўскі.

— Я самы і ёсць, — Мілоўскі падняўся з зэдліка, зняў шапку і паклаў яе на стол, а на шапку паклаў паперку з тэзісамі свайго даклада.

Хвілін за дваццаць Мілоўскі расказаў пра апошнія навіны з фронта грамадзянскай вайны. Пакуль гаварыў аб вайне, сход слухаў пры поўнай цішыні. Але калі загаварыў, што фронту патрэбен хлеб, сена і паліва паравозам, што без хлеба Чырвоная армія не будзе мець сіл бараніць заваёвы рэволюцыі, што без паліва паравозы не здолеюць дастаўляць на фронт паяздоў са зброяй івойскам і што хлеб, сена і паліва павінен даць фронту тыл, па сходу хвалямі пайшла ціхая гамонка, у якой адчувалася нездавальненне. Сход, да якога ўжо не раз за апошнія паўтара гады прыходзілі то па хлеб, то па сена, насцярожваўся, стараючыся ўгадаць, ці багата давядзецца даваць на гэты раз. Даць трэба. Гэта шапятоўцы разумелі, бо побач, зусім непадалёк, была зямля, якая адваёўвалася дзесьці далёка на фронце. Але разумеючы гэта, хацелі, каб даваць давялося як мага менш.

— А ці багата даваць? — прарваўся са сходу голас.

— Сто дваццаць пудоў хлеба і дзевяноста пудоў сена.

— Ого!

— Ажно сто дваццаць!..

— У той раз здалі сто семдзесят, а цяпер яшчэ сто аваццаць, а калі-ж будзе годзе?

— Тады, таварышы, як белагвардзейцаў разаб’ем, — адказаў Мілоўскі. — А да ўсяго я лічу, што такім як ты, — звярнуўся ён да селяніна, якому адказваў, — няма чаго бедаваць.

— Чаму так няма чаго?

— Ты бядняк?

— Бядняк, ну і што?

— Бедната ў нас ад развёрсткі вызваляецца, развёрстку мы не бярэм з апошняга, што ў цябе, ці ў другога бедняка ёсць, а з таго бярэм, у каго лішкі ёсць.

— А тымчасам плоцім мы ўсе, — адказаў з месца Сузон Каляда. — У нас свае парадкі.

Сход насцеражыўся і змоўк, і раптам, з цішыні нехта, не ўцярпеўшы, кінуў Сузону папрок:

— А ты-ж думаў, што я за цябе плаціць буду? Зямлі цяпер, слава богу, пароўну амаль маем, дык і плаціць кожны за сябе павінен.

— Яно-то правільна, што кожны за сябе, — адказаў Мілоўскі, — толькі няправільна, што ўсе павінны плаціць.

— Чаму-ж гэта так? — аж падняўся з месца той, што папракаў быў Сузона.

— А таму, грамадзянін, што адзін зямлю ўвесь век свой меў і жыў багата, а другі толькі пасія рэволюцыі зямлю атрымаў і багаццяў не нажыў яшчэ. Зямля ў яго бывае і ёсць, а каня або каровы глядзіш і няма. Дык чаму-ж гэта ён, не маючы з чаго, павінен плаціць столькі, сколькі і ты?

— А чаму-ж гэта я за яго павінен плаціць? А? Бач ты, да чаго дадумаліся?! Селянін, ён увесь час стаяў, слухаючы тлумачэнне Мілоўскага, цяпер забегаў поглядам па сходзе, шукаючы спачування, замітусіўся на месцы. — Як жа-ж гэта так? Што-ж гэта яшчэ за новыя парадкі?

— Ніякіх тут новых парадкаў няма, а ёсць совецкі парадак, які ў вас не праводзіўся. А вы па гэтай справе сваю беднату эксплаатавалі. Зусім няправільна, калі і бядняк плаціў ад зямлі, і багатыр ад зямлі. Гэта вам не царскія подаці. Зямлі ў вас можа і пароўну быць, ды зямля — яна неаднолькавая, раз, ды маёмасць у вас неаднолькавая, два, ды сям’я ў вас неаднолькавая…

— Тры, — падхапіў з месца Сузон. — І зусім таварыш правільна гаворыць, ага, зусім правільна. Возьмем, скажам, Давыдзюка Ахрэма і мяне. У яго гаспадарка спрадвечная, як цытадэля, двор, а ў мяне ні каня, ні будыніны, зямлю тую хоць зубамі грызі.

Сузона падтрымала яшчэ некалькі галасоў з розных месц, і тады падняўся на сходзе гоман і крык. Крычалі некалькі чалавек у пярэдніх радах, не згаджаліся плаціць развёрсткі па-новаму. Убачыўшы, што гоману гэтага так лёгка не сцішыш, Мілоўскі сеў.

— Няхай перакрычацца, — сказаў ён, усміхнуўшыся.

— Нічога не выйдзе, — нахінуўся Кот Халамей да Мілоўскага. — Несвядомы народ у нас, хоча плаціць па-старому, і я лічу, што прымушаць гвалтам да новага няма патрэбы. — За гэтым, не слухаючы, што адкажа Мілоўскі, ён з тым-жа звярнуўся і да сходу. Як загаварыў ён, прыціхлі на хвіліну, слухаючы яго і тыя, хто крычаў, але з месца падняўся Мілоўскі і стаў каля стала побач з Катом, а рукой паказаў Кату сесці на месца. Халамей збянтэжана змоўк, але не сеў, стаяў і пазіраў на Мілоўскага, не разумеў, што той хоча зрабіць.

— Годзе, грамадзяне, час марнаваць. Ёсць закон і крычаць няма чаго. Мы з камбедам прыблізна вызначылі, хто будзе здаваць і сколькі хлеба і сена, і я прапаную гэта зацвердзіць. — Мілоўскі ўзяў са стала паперку. Па нашаму меркаванню развёрстку павінны здаць наступныя грамадзяне: Давыдзюк Ахрэм, Шкробат Мікіта, Кот Ермалай і Дзідзянюк Хвядос па дваццаць пудоў жыта і па пятнаццаць пудоў сена, а Сапун Мірон, Кот Халамей і Піскун Арцём па трынаццаць пудоў і пятнаццаць фунтаў жыта і па дзесяць пудоў сена…

Сход маўчаў.

— Вось нашая прапанова, за якую я і прашу галасаваці.

— А калі мы не хочам галасаваць?

— Чаму не хочаце?

— А таму, што няправільна.

— Калі няправільна мы каму вызначылі, давайце папраўляць будзем. Ну, каму мы няправільна напісалі?..

— Мне няправільна! — ад задніх радоў пайшоў да стала нізкі мужчына ў даўгім кажуху. З шырокага каўняра кажуха ледзь відзён быў ягоны невялікі круглы твар.

— А ты хто будзеш?

— Шкробат Мікіта. Дзе-ж вы бачылі, каб аж дваццаць пудоў жыта ў адзін раз мне здаць? Сіл у мяне такіх няма.

— А ты што, дзядзька, бядняк? — Мілоўскі хітравата паглядае то на Мікіту, то на Сузона, які сядзіць непадалёк. Мікіта маўчыць, а Сузон усміхаецца ледзь прыкметна і кідае з месца:

— Дай бог кожнаму такую беднасць.

Тады Мікіта аглядаецца назад, шукае поглядам у радах Сузона, якога пазнаў па голасу. А сход маўчыць, шэпчацца. Сход паспакайнеў, калі адчуў, што развёрстка тычыцца не ўсіх, а толькі багатых, што не давядзецца адбіраць ад зярнят, пакінутых на самым дне ў дзежачцы на насенне, некалькіх фунтаў, каб несці ў старшынёву клець здаваць іх; і, адчуўшы гэта, сход заўсміхаўся, нарыхтаваўся паслухаць мікітаву сварку з Сузонам. А Кот Халамей вышаў з-за стала і пайшоў у заднія рады. Там ён схінуўся да Ахрэма Давыдзюка і аб нечым доўга шаптаўся з ім. Мікіта-ж, знайшоўшы Сузона, прычапіўся да таго, як на допыце.

— Чаго ты ад мяне хочаш? Чаго да мяне чэпішся, во што?

— Хочу, каб ты збяднеў троху, каб са мной падраўняўся хоць троху.

— А ні дажджэш ты, каб я з табой роўным быў, во што. Ён маё багацце ўбачыў, хоча распараджацца ім. Свайго, нажыві, дый распараджайся тады, во што.

— Пакуль там свайго дачакаешся, дык я лепш тваім буду распараджацца.

— Не дажджэш ты!..

— Чаму не дажду? Ужо-ж даждаў, от жа заплоціш дваццаць пудоў.

— Не, не дажджэш ты, каб я за цябе плаціў! Сам-жа ты здай дваццаць пудоў, Хітрун знайшоўся. Думае, калі камбед, дык і парадак тут наводзіць будзе.

— І навяду, — ускочыў з месца ўзлаваны Сузон. — Гэта было, што мы за вас усякі раз здавалі, фунтамі зносілі апошнімі, а цяпер годзе! Вы не хворы па дваццаць пудоў здаць. У мяне і мышаняці няма чым пажывіцца, а ў вас засекі ад дабра ломяцца…

— А ты ў маёй клеці быў? Ты ў мае засекі заглядаў? Можа там зярняці аднаго няма ўжо, во што…

— А дзе-ж яно падзелася? Хіба пахаваў?

— Ты! — Мікіта ірвануўся з месца, хацеў кінуцца да Сузона, але змеціў перад вачыма людзей і стрымаўся. — Ты, Сузон, маўчы, не грашы богу. Я не злодзей, у мяне не крадзенае дабро, каб з ім мне хавацца… во што… — Мікіта расплікнуў каўнер кажуха, адхінуў яго ад твара, намерыўся яшчэ нешта сказаць, але яму перашкодзіў Кот Халамей. Халамей падышоў зноў да стала і заняў сваё старшынёва месца.

— Ты памаўчы, — кінуў ён да Мікіты. — Сварыцца тут няма чаго, давайце лепш аб справе гаварыць будзем, каб як у ёй разабрацца.

— Справа ясная, — перабіў яго Мілоўскі.

— Не зусім, таварыш дарагі, ясная, адтаго вось і народ крычыць…

— Ды які-ж народ крычыць, калі і крычыць усяго адзін.

— Чаму гэта адзін? — крыкнулі з месца.

— Але-ж, чаму гэта ты думаеш, што адзін ён крычыць?

— Вось бачыш, таварыш дарагі, крычыць не адзін ён. Кожнаму зразумелым ёсць, што на семярых такога цяжару ўскласці нельга. Я згодзен, што беднату, канешне, патрэбна ад развёрсткі вызваліць, такіх, да прыкладу, як Сузон, як Ганорыкі, але-ж не ўсе ў нас такія, як яны, бедныя. Ёсць-жа і такія, што могуць сёе-тое здаць. Вось, да прыкладу, Мікода Жук, хоць і небагаты, але і не такі ўжо бедны і тое-сёе можа здаць. Хіба няпраўду кажу? — уставіўся ён поглядам у Мікодаў твар.

— Калі-б давялося, дык што-нішто знайшоў-бы.

— Ну, вось, — задаволена сказаў Халамей. — А такіх багата ў нас, большасць такіх…

— А ты за якую справу, грамадзянін, агітуеш? — уставіўся яму ў твар Мілоўскі.

— Я за тое агітую, таварыш дарагі, каб больш правільна было, каб не ўскладаць усёй развёрсткі на семярых толькі. Няхай яны можа і больш здадуць, чым іншыя, але-ж не па дваццаць, ды не па трынаццаць пудоў…

— Ну, гэты нумар не пройдзе! — Мілоўскі падняўся з месца. — Я думаю, што справа тут зусім ясная. Раскладаць на ўсіх няма чаго. А калі, — Мілоўскі ўзлавана зірнуў на Мікоду, — старшыня сельсовета хоча што-ні-што ўнесці, дык няхай здае да таго дадаткова. І нават прасіў-бы, хто можа, каб добраахвотна здаць хоць што-ні-што ў дапамогу нашай гераічнай Чырвонай арміі. Але гэта не ў лік ста дваццаці пудоў развёрсткі, а звыш таго. Развёрстку-ж я прапаную зацвердзіць так, як вызначыў камбед. Хто за гэта, я прашу галасаваць.

З радоў паднялося было некалькі рук угару, але зразу-ж і зніклі. У цішыні па-асабліваму выразна прагучэлі спакойныя чыесь словы:

— Так, хітра прыдумаў, хоць і малады яшчэ. Ты і развёрстку здай, і ты да развёрсткі дай… Хітра…

— Іхныя галовы хітрыя, — згадзіўся другі.

— Я прашу, грамадзяне, аднаго з другім не змешваць, — зразумеў сваю памылку Мілоўскі. — Наконт дадатковай добраахвотнай здачы, я магу і зняць сваю прапанову, паколькі я гэтай прапановай адказваў старшыні сельсовета. Галасаваць я прашу толькі за першую прапанову, наконт развёрсткі. Вось і падымайце рукі, хто за яе.

На гэты раз паднялося толькі чатыры рукі. За развёрстку галасаваў Сузон Каляда, Мікода Жук, які сядзеў у прэзідыуме, і яшчэ двое, якіх Мілоўскі не ведаў. Іншыя не галасавалі.

— Та-ак, — працягнуў ён, здзівіўшыся, што ніхто больш не галасуе. — А хто супроць такой прапановы? Прашу тых падняць рукі. Супроць паднялося рук дзевяць, а рэшта зноў не галасавалі.

— Значыць і супроць не галасуеце? — уставіўся Мілоўскі поглядам у пярэдніх.

— Чаму? Вунь галасуюць, — кіўнулі галовамі на сход тыя.

— Ну та-ак, — зноў працягнуў Мілоўскі. — Значыць супроць галасуюць толькі тыя, каму вызначана здаваць развёрстку, ды яшчэ двое, відаць, з радні іхнай. Адным словам, як відаць, даводзіцца лічыць прынятай першую пастанову.

— Ды што ты баламуціш там?

— Хто ў нас за старшыню сходу, Халамей, ці хто? Што-ж гэта?

— Прашу супакоіцца, — адказаў на выкрыкі Мілоўскі. — Старшыня тут ролі не іграе, калі вы не галасуеце… А старшынства я не адбіраю. Калі ласка, вядзіце сход, грамадзянін Кот. — Мілоўскі сеў на месца.

— Дык што-ж весці, калі не галасуе ніхто.

— Бо заблыталі ўсё, не ведаем, за што галасаваць.

— Нічога не заблыталі — спакойна адказаў з месца Мілоўскі. Усё тут ясней яснага.

— А чаму-ж ты не галасаваў за халамееву прапанову?

— Каб на ўсіх развёрстку раскласці?

— Але-ж.

— А таму, што прапанова гэтая не на карысць беднаце, а на карысць багатырам вашым. Калі-ж за гэта папракаеце, я не пярэчу, няхай сабе і гэтая прапанова галасуецца. Калі ласка, стаўце на галасаванне сваю прапанову.

— Ну, добра, дык хто за яе, прашу падняць рукі.

Але зноў паднялося толькі дзевяць рук.

— Ну? Што-ж вы цяпер скажаце, — звярнуўся Мілоўскі да задніх радоў, з якіх раней крычалі і з якіх цяпер паднялося дзевяць рук. — Справа тут у вас, як відаць, не ў тым, што я некага заблытаў, а відаць у тым, што нехта некага баіцца і ад таго і не галасуе. Сам не галасуе, правільна робіць, бо не хоча на сябе долі развёрсткі браць, калі самому есці няма чаго, але і не галасуе за тое, каб багатыя плацілі, бо, відаць, баіцца іх. А баяцца няма чаго. Пара тая мінулася разам з царом, прыставам ды ўраднікам, калі бедната багатыроў баялася. Хто хоча да багатыроў падлізвацца, няхай падлізваецца, а хто сапраўды бядняк, каму дорага рэволюцыя, той павінен цвёрда голас свой мець, таму няма чаго баяцца…

— Ды мы і не баімся.

— Хто там каго баіцца?

— Ды ўжо-ж, мы не дзеці малыя, каб баяцца некага.

— А што-ж вы сядзіце так, што ні туды, ні сюды? — З месца раптам падхапіўся Мікода Жук. — Я ўжо сядзеў ды маўчаў, думаў, што з таго выйдзе, думаў хоць раз пасяджу ўжо так, адпачну хоць. Але-ж не даводзіцца пасядзець. Гляджу на вас, ажна прыкра робіцца. Ну, правільна, што ў нас такога не было, у тыя разы ўсе здавалі, хоць з апошняга, але здавалі, і сапраўды, у Мікіты засекі ломяцца ад дабра, а ён пуд за дзесяціну нёс і Сузон тое-ж нёс. Які-ж гэта парадак? А тут вам чалавек робіць як лепш, як след па правілу, а вы не галасуеце, ды яшчэ кажаце, што не баіцёся іх! Аж слухаць такое нудна!

Па сходзе прайшоўся хвалямі гоман, у якім адчуваліся і галасы згоды і галасы нездаволення. Мікода сеў. За сталом, разгублена паглядаючы то на Мікоду і на Мілоўскага, то ў заднія рады сходу, стаяў Халамей Кот.

— Галасуйце-ж! — запрапанаваў яму Мілоўскі.

— Што-ж галасаваць, калі ўсё галасована?

— Галасуйце за прапанову камбеда. — Мілоўскі ўзяў слова і нанава прачытаў сваю прапанову. Вось за гэта і галасуйце.

— Ну, давайце, калі так. Будзем галасаваць за ўсё нанава. Хто за першае, прашу падняць рукі?

На гэты раз сам Халамей Кот налічыў за прапанову камбеда аж семнаццаць галасоў. За іншае галасавалі ўсе тыя-ж дзевяць чалавек.

— Такім чынам, грамадзяне, — Мілоўскі падняўся з месца на гэты раз спакайней, як калі за ўвесь вечар, — прынята першая прапанова. Грамадзянам, на якіх вызначана развёрстка, прапануецца заўтра-ж зранку здаць хлеб, завезці яго ў воласць, а сена здаць не пазней, як цераз тры-чатыры дні. Вось і ўсё.

— Не, не ўсё, — абазваўся з задніх радоў нейчы голас. — А колькі-ж галасавала а?

— Галасавала роўна ў два разы больш, чым за другія прапановы. Развёрстка прынята большасцю галасоў і ніякіх больш гаворак па гэтаму пытанню быць не можа.

— Ну, што-ж, грамадзяне, — ад сцяны падняўся і, выціраючы насоўкай лоб, пайшоў паміж радамі на сярэдзіну цяжкі лысы чалавек. — Раз такія парадкі пайшлі, што адзін за ўсіх здаваць павінен, хоць за гэта і не галасуе ніхто, няхай будзе так. — На сярэдзіне ў праходзе ён спыніўся. — Здадзім і сваю долю і за ўсіх здадзім, раз ужо так палагаецца. А мы думалі, што пры совецкай уладзе больш справядлівасці будзе. — Ён пакланіўся злёгку ў бок да прэзідыўма і пайшоў да дзвярэй. За ім падняліся ісці і Мікіта Шкробат і Давыдзюк, а пасля і Арцём Піскун.

— Чакай ад іх справядлівасці, — закрычаў, праціскаючыся паміж людзей, Мікіта. — У старыя часы дык яны хадзілі ды крычалі пра справядлівасць, аж аказваецца вось яна якая іхная справядлівасць: каб самім нічога не даваць дзяржаве, а каб нехта за іх даваў, во якая іхная справядлівасць. — Захінуўшыся поламі кажуха, ён следам за Давыдзюком вышаў са школы.

— Няхай ідуць, без іх лепш будзе, — сказаў Мілоўскі ўголас. — А гэты, што першым гаварыў, хто такі? — запытаў ён у Халамея.

Халамей запытання як-бы не пачуў, не адказаў на яго. Здзіўлены крыху гэтым, Мілоўскі зірнуў падазрона на Халамея і перапытваць не стаў. — «Пра цябе самога запытаць у каго-небудзь варта», — падумаў ён, прыпомніўшы халамеевы словы, кінутыя там на вуліцы.

Назаўтра, як ледзь развіднела, Мікода пайшоў загадваць, каб везлі ў Пагулянку развёрстку, каму вызначана, і пасля снедання паехаў у воласць, а Мілоўскі застаўся ў Шапятоўцы. З Рыгорам, старшынёвым сынам, ён умовіўся, што ўдзень збярэцца моладзь і можна будзе арганізаваць у Шапятоўцы комсамольскую ячэйку. Сход сабраўся пад полудзень. Перад сходам прышоў дадому па Мілоўскага Рыгор, а з ім Ганорык Міхаль і яшчэ адзін хлопец, якога Рыгор назваў па прозвішчу Шкробатам. Рыгор паціху паведаміў Мілоўскаму, што сход будзе ў іхным таку, куды і збіраецца моладзь.

— Чаму ў таку? — здзівіўся Мілоўскі.

— Каб бацькі не ведалі. Там такія хлапцы прышлі, што калі-б бацькі даведаліся, папрыбівалі-б да смерці.

— Дык усёроўна-ж некалі даведаюцца,

— Тое тады будзе, а пакуль што трэба, каб не ведалі.

Мілоўскі хуценька ўскінуў на плечы шынель і пайшоў за хлапцамі. Цераз хвіліны дзве яны былі ў таку. Там іх чакала адзінаццаць чалавек моладзі. Сярод усіх было і дзве дзяўчыны. Хлапцы сядзелі і на варотніцы, і на адгародцы з бярвён, якая аддзяляе ток ад прысценка, куды ссыпаюць мякіну, і на дошцы, якую паклалі адным канцом на адгародку, а другім на варотніцу, і на парозе еўні. Хлапцы асобныя курылі, перакідваліся жартамі і рагаталі, а дзяўчаты моўчкі, поруч, стаялі каля сцяны адразу за варотамі, так, што Мілоўскі заўважыў іх не зразу як увайшоў у ток. Павітаўся Мілоўскі з прысутнымі, агледзеў іх і ўсміхнуўся.

— Усёроўна якна нелегальны сход мы сышліся, каб ніхто і не ведаў. — Перад ім былі хлапцы год па пятнаццаць, семнаццаць, і старэйшым самым быў Рыгор. Быў ён, як заўважыў Мілоўскі, і самым аўтарытэтным. Яго слухаліся. — А ці ўсе таварышы ведаюць, чаго сабраліся? — звярнуўся Мілоўскі да Рыгора.

— Усе.

— Ведаем, — падтрымалі яго хлапцы.

— У такім разе давайце пачнем сход. Я думаю, што павестка дня ў нас такая будзе: бягучы момант — першае, і другое — арганізацыя ячэйкі КСМ, ну і бягучыя справы. Вось і ўсё. Я пра ўсё раскажу сам, але нам трэба напісаць пратакол нашага сходу, каб усё запісаць. Ёсць у вас хлапцы, якія ўмеюць пратакол пісаць?

— Кастусь Шкробат напіша, ён часам на сходах пісаў. Іван Пятровіч яму паказваў.

— Ну, тады давайце яго абярэм за сакратара, а яшчэ каго-небудзь за старшыню.

— За старшыню Рыгора Жука.

— Ага, яго трэба.

— Давайце Рыгора. Усе за яго? — Мілоўскі дастаў з кішэні свой блок-нот і перадаў Кастусю. — Пратакол на гэтым і пішы. На вось і аловак. Тады давайце пачынаць і я раскажу вам, таварышы, ў дакладзе па бягучаму моманту аб нашым міжнародным становішчы…

Гаварыў Мілоўскі прыўзнята, з пафасам, і з пафасам скончыў сваю прамову.

— Па гэтаму дакладу, — сказаў ён, — у нас можа быць самая кароткая пастанова, каб, прыняўшы да ведама даклад, усімі сіламі падтрымліваць рэволюцыйны рух і совецкую ўладу. А цяпер, калі будуць пытанні ў каго па дакладу, задавайце мне, а не, я адразу перайду да другога — пра арганізацыю Комуністычнага саюза моладзі.

Пытанняў не было. Як змоўк Мілоўскі, дзяўчаты зноў зашапталіся, а хлапцы заварушыліся на сваіх месцах, Хто-ні-хто з іх падняўся з месца і стаў каля сцяны.

— Значыць няма пытанняў?

— Няма.

— Тады пяройдзем да другога даклада.

Нядоўгім быў і другі даклад Мілоўскага, але па другому дакладу пытанні былі. Першае пытанне нясмела, ціхім усхваляваным голасам паставіў сакратар сходу Кастусь Шкробат.

— Ці могуць комсамольцаў паслаць на фронт? — запытаў ён і азірнуўся навокал. Мілоўскі не зразумеў, ці то ён баіцца, каб хаця не паслалі яго на фронт, ці то хоча таго.

— Калі хто захоча паступіць у Чырвоную армію, ён зможа паступіць, калі яму будзе восемнаццаць гадоў. — Адказаў і ўставіўся поглядам у Кастуся. Кастусь пачырванеў.

— А маладзейшым хіба не можна?

— Маладзейшым? — Цяпер Мілоўскі зразумеў Кастуся. — Калі становішча на фронце было цяжкое, комсамол абвяшчаў сваю мабілізацыю, тады ішлі і маладзейшыя. Такая мабілізацыя была з восені неяк. Можа быць і яшчэ.

— А калі мы захочам спектаклі наладзіць, — запытаў другі хлапец. — Нам можна будзе гэта?

— Ага, і пасля ці дадуць нам з горада кніг? — падхапіў пытанне трэці.

— Спектаклі? Калі сілы ў вас на такое хопіць, зрабіце ласку, наладжвайце. Гэта і будзе дапамагаць выхаванню моладзі. Тое-ж і з кніжкамі. Я думаю, што ў бягучых справах мы паставім пытанне пра арганізацыю ў вас драматычнага гуртка, харавога і бібліятэкі, для якой папросім кніг у павятовай арганізацыі. За ўсімі справамі трэба будзе камандыраваць у павятовую арганізацыю старшыню бюро, якога мы выберам сёння.

На гэтым пытанні скончыліся, а яшчэ цераз некалькі мінут была вычарпана і ўся павестка дня. Тады Мілоўскі перад тым, як абвясціць запіс у комсамол, запрапанаваў Кастусю прачытаць пратакол, каб зацвердзіць пастановы, якія ён прапанаваў прыняць па кожнаму пытанню. Кастусь падняўся з месца, на якім сядзеў, вышаў на ток, стаў там непадалёк ад Мілоўскага і пачаў чытаць напісанае.

— Пратакол агульнага сходу моладзі вёскі Шапятоўкі, — чытаў ён, — Пагулянскай воласці, які адбыўся дваццаць трэцяга сакавіка тысяча дзевяцьсот дзевятнаццатага года пад кіраўніцтвам інструктара павяткомячэйкі таварыша Мілоўскага. Прысутнічала чатырнаццаць чалавек моладзі гэтай вёскі. Старшынёй сходу быў абраны Рыгор Жук, а сакратаром Кастусь Шкробат. Павестка дня: першае — бягучы момант, другое — арганізацыя ячэйкі КСМ і трэцяе — бягучыя справы. Слухалі: даклад інструктара павяткомячэйкі таварыша Мілоўскага аб бягучым моманце, у якім указана становішча рабочага класа ў сучасны момант. Пры гэтым таварыш Мілоўскі абмаляваў жыццё рабочых і сялян у дарэволюцыйны час, ход рэволюцыі і важнасць сплочанасці рабочых і сялян. Пастанавілі: — даклад таварыша Мілоўскага, прыняць да ведама і ўсімі сіламі падтрымліваць рэволюдыйны рух і совецкую ўладу…

Па другому пытанню, аб. арганізацыі ячэйкі КСМ, таварыш Мілоўскі высветліў, які ўдзел павінна павінна, — Кастусь прыпыніўся на момант. — Гэта я тут два разы адно слова напісаў.

— Нічога, чытай далей.

— Я пасля выкрэслю… Так… Які ўдзел павінна прымаць наша рабоча-сялянская моладзь у сучасным рэволюцыйным руху, як успрыемніца ўсіх пладоў гэтага руху. Затым паказаў на тыя жорсткасці, якія можна чакаць у жыцці, калі пераможа нас буржуазія і, урэшце, якую перамогу можна атрымаць, калі мы будзем дзейнічаць арганізавана. Пастанавілі: — даклад таварыша Мілоўскага прыняць да ведама і звярнуць сур’ёзную ўвагу на тое, каб мы, як сяляне, прымалі большы ўдзел у рэволюцыйным руху, для чаго пастанавілі зрабіць запіс усіх, хто жадае паступіць у арганізацыю ячэйкі КСМ у вёсцы Шапятоўцы, Пагулянскай воласці. Запіс зрабіць ту-жа на сходзе. Выбраць бюро ячэйкі ў складзе трох чалавек, прычым выбранымі аказаліся: старшынёй бюро Жук Рыгор, членам Міхаль Ганорык і сакратаром Кастусь Шкробат. Даручыць бюро ячэйкі правесці далейшы запіс жадаючых быць перадавымі і прыкладнымі грамадзянамі Совецкай рэспублікі ў ячэйку КСМ.

У бягучых справах паднята пытанне пра арганізацыю драматычнага гуртка і харавога і пра арганізацыю бібліятэкі і пра забеспячэнне наогул літаратурай арганізаванай ячэйкі для выхавання моладзі і членаў ячэйкі ў духу часу і партыі. Пастанавілі: — гурткі арганізаваць як драматычны, таксама і харавы, і арганізаваць бібліятэку, прадбачачы, каб у далейшым перанесці ўсю работу ў былы панскі дом. Прасіць аб гэтым у волвыканкома і волкомячэйкі, а павятовую арганізацыю прасіць, каб адпусціла для нашай ячэйкі магчымую колькасць літаратуры, для чаго і камандыраваць у горад нашага старшыню бюро, таварыша Рыгора Жука, а таксама даручаецца таварышу Жуку атрымаць агульныя паказанні для нашай ячэйкі…

Кастусь скончыў чытаць пратакол і пайшуў да месца, на якім раней сядзеў.

— Здо-о-рава напісаў, — заўважыў нехта з хлапцоў.

— Так, добра напісаў, — згадзіўся Мілоўскі.

— І нічога не прапусціў, галоўнае.

Кастусь пачырванеў і моўчкі сеў.

— Цяпер, — звярнуўся да яго Мілоўскі, — ты ў пратакол запішы ўсіх, хто жадае быць комсамольцамі.

— Я сябе першым запішу, — адказаў Кастусь і схіліўся над пратаколам. — А цяпер каго? — падняў галаву і ўставіўся поглядам у прысутных.

— Пішы мяне, — злаваў як-бы Рыгор Жук, — Міхаля пішы, Самуся, Ёську, Марылю сваю, Аксану.

— А яны ўсе згодны? — перабіў Рыгора Мілоўскі.

— Вядома, што згодны, а то чаго-б яны пайшлі сюды?

— І дзяўчаты згодны? — Мілоўскі кіўнуў да дзяўчат галавою і ўсміхнуўся.

— Згодны.

— Тады пішы, таварыш Шкробат! — і змоўк, чакаючы, пакуль Кастусь скончыць запіс. — А цяпер, паколькі ўсе мы комсамольцы, давайце праспяваем «інтэрнацыянал».

Мілоўскі кашлянуў і запеў. Да ягонага голаса далучыўся нясмела яшчэ нейчы і за ім адразу некалькі галасоў яшчэ. Галасы мацнелі, выраўніваліся і рабіліся смялейшымі і, калі загучэлі на поўныя грудзі, у іхным агульным струмені Мілоўскі адрозніў дзявочыя. Нейкі час яны, нясмелыя, губіліся ў галасах хлапцоў, а пасля ўзняліся над імі, загучэлі пагнезвычайнаму ўрачыста і ўпэўнена і павялі за сабою песню.

Каб у злучнасці братняй
Падняўся людскі род.

Галасы змоўклі, але яшчэ момант усе стаялі, не скранаючыся з месца.

Вакол Мілоўскага і Кастуся стаўпіліся цяпер усе. Падышлі бліжэй і дзяўчаты. Разыходзіцца не хацелі. Адбылося нешта вялікае і незвычайнае. Ніхто з іх не ўяўляў, у чым яно праявіцца заўтра, цераз некалькі дзён або тыдняў, але ўсе разумелі, што з гэтага моманту пачнецца нешта новае. І адтаго і ў думках кожнага і ў кожнага на твары ляжалі сляды і незвычайнай усхваляванасці і незвычайнай урачыстасці.

— Вось каб нам ды той панскі дом, — ціха выказаў сваё пажаданне Рыгор. Там-бы мы сабе клуб зрабілі-б.

— Там усё можна зрабіць, — гэтакім-жа ціхім голасам падтрымаў яго Кастусь.

— Я ў воласці пагавару пра гэта. У доме ніхто не жыве?

— Ды ніхто пакуль што не жыве, але Халамей Кот мяркуе туды перабрацца.

— А што, у яго хаты няма?

— Хаты то няма. Але ён-жа не бядняк. Ён чорт ведае адкуль прыехаў, невядома кім яшчэ быў?

— Гэта той, што ўчора на сходзе старшынёю быў? —. Ага.

— Ну, то яму не ўдасца туды перабрацца. Я пра гэта пагавару. Думаю, што выканком пярэчыць не будзе.

— Каб-жа не пярэчыў, а то-ж так вось і збірацца няма дзе. У хаце збярэшся, дык з хаты выганяць, не захоча ніхто, каб поўную хату гразі яму нанеслі. А там самі даглядалі-б, там-бы ніхто не перашкаджаў нам.

— Нічога, зробім, — супакойваў Мілоўскі. — Я вазьму ваш пратакол і буду прасіць, каб выканком належную пастанову вынес… Можна будзе нават і ў павяткоме пагаварыць. Я то буду там яшчэ не хутка, але таварыш Жук, як пойдзе, я запіску з ім пашлю, каб адтуль у выканком паперку напісалі належную.

Цераз чатыры, дні, яшчэ з самага ранку, Мілоўскі выбраўся ісці ў Кірпатаўку, а Рыгор у горад. Рыгору Мілоўскі даў адрас павятовай арганізацыі і, як і абяцаў, сваю запіску да сакратара павяткома, у якой пісаў пра неабходнасць перадачы шапятоўскай ячэйцы былога пілацееўскага дома. Акрамя гэтай запіскі Рыгор нёс з сабою ў горад і копію першага пратаколу сходу шапятоўскай моладзі, на якім была арганізавана ячэйка. Усе паперы, каб не згубіць іх, Рыгор паклаў у канверт і з канвертам засунуў у глыбокую нутраную кішэнь сваёй паддзёўкі. У дарозе, ідучы гасцінцам да горада, Рыгор час ад часу здымаў рукавіцу і голай рукой абмацваў у кішэні канверт, правяраючы, ці ляжыць ён на месцы.

Яшчэ стаялі нізкія, драўляныя хаткі з пазачынянымі акяніцамі, калі ўвайшоў Рыгор, на забрукаваную гарадскую вуліцу.

Яшчэ толькі распальваў горан у кузні каваль, і Рыгор, упершыню папаўшы ў горад, падышоў да цёмных адчыненых дзвярэй кузні, каб запытаць пра патрэбны адрас.

— Ага… Гэта вашага былога пана дом тут блізка ў садзе, убачыш, як будзеш ісці, — кажа каваль, выслухаўшы яго. — Каля дома такая, з белага, жанчына стаіць. От за той дом, як пройдзеш два кварталы, павяртай налева каля саду, а за рогам зноў направа квартал і выйдзеш на Гогалеўскую. На ёй сабор у канцы ўбачыш, злева.

— Дзякую, я цяпер знайду. Бывайце здаровы, — прашчаецца Рыгор.

— Бывай здароў. — І каваль яшчэ доўга стаіць на дварэ, пазіраючы ўслед Рыгору, бо насустрач таму з горада едзе даўгі абоз фурманак. Разглядаючы фурманкі, спыняецца, сышоўшы з вуліцы на замошчаны дошкамі тратуар, Рыгор. На фурманках драўляныя скрынкі, маленькія і вялікія, побач ідуць, з вінтоўкамі на плячах, чырвонаармейцы. Ідуць яны купкамі па некалькі чалавек і шумна гутараць. Абоз ідзе доўга, і, стаміўшыся глядзець на яго, скранаецца з месца і ідзе далей Рыгор. Хутка ён бачыць у садзе, з правага боку ад сябе, былы панскі дом і каля і дома белую постаць жанчыны. У руках жанчына трымае белы даўгі шалік, якім закрыла левую палову грудзей, адна рука яе, левая, ляжыць акурат на грудзях. Другой рукой яна, нахіліўшы ледзь-ледзь уніз галаву, трымае шалік скамячыўшы яго ў жмені, над каленам правай нагі. Канец шаліка абгарнуўся па назе і абвіс дзесьці ззаду ажна да пят. По бач стаіць высокая, вышэй ад жанчыны, вузкая будка з дошчак. Каля дома то ў адзін, то ў другі бок па садзе ходзіць вартавы чырвонаармеец. Рыгор прыцішае крокі, разглядаючы вартавога і дом, і мармуровую белую постаць жанчыны, пасля зноў ідзе па-звыкламу шпарка.

Яшчэ цераз хвілін дванаццаць Рыгор спыніўся перад высокім ганкам двухпавярховага чырвонага дома. Над шырокімі, у дзве палавіны, дзвярыма вісела патрэбная Рыгору шыльда. Усё было як след. Быў на рагу, на круглай бляшцы, і патрэбны сямідзесяты нумар, але Рыгор не пайшоў адразу ў дзверы, нават не ступіў на парог, а пайшоў па тратуару каля дома, заглядаючы ў вокны. Вокны высока над зямлёй, і цераз іх, за памутнелымі шыбамі, можна ўбачыць толькі палову столі і самы верх супроцьлеглай сцяны. Рыгор ідзе паўз увесь дом ажна да брамы. Брама адчынена, і ён бачыць у дварэ цэлую групу чырвонаармейцаў каля аўтабраневіка, але не ведае, што гэта за машына, і доўга стаіць супроць брамы, дзівячыся здалёк на машыну. Збоку рыпнулі дзверы. На парозе павяткома, вышаўшы адтуль, спыніўся малады нізкі, круглатвары хлапец. Рыгор як убачыў яго, адразу пайшоў да дзвярэй, павітаўся.

— Гэта тут комсамол, таварыш?

Круглатвары хлапец падняў галаву ўгару, дзе шыльда, як-бы хацеў праверыць, ці сапраўды стаіць ён каля комсамольскага павяткома.

— Тут. А ты, таварыш, адкуль?

— З Пагулянскай воласці, з вёскі Шапятоўкі.

— Комсамолец ты?

— Комсамолец, старшыня бюро. Вось у мяне пратакол. — Рыгор палез у кішэнь паддзёўкі і дастаў адтуль канверт.

— А даўно вы арганізавалі ячэйку?

— Яшчэ нядаўна.

— А як-жа вы да комсамола дадумаліся, самі, ці хто расказаў вам?

— А ў нас таварыш Мілоўскі, ён і расказаў усё мне, а я іншым, гэтак і сабраў хлапцоў.

— У вас, значыць, Васька Мілоўскі?

— Ага…

Ну, то хадзем наверх, да сакратара. Ты яму раскажаш усё і перадасі свой пратакол. — Круглатвары завярнуўся, адчыніў дзверы і пайшоў угару па вузкай і крутой драўлянай лесвіцы. За ім, хвалюючыся, паспяшаў Рыгор, цяжка ступаючы вялікімі гамашамі па скрыпучых сходнях.

Угары, на пляцоўцы, круглатвары зноў адчыніў дзверы і пусціў наперад ад сябе Рыгора. Перад Рыгорам вялікі пакой з чыстай пафарбаванай падлогай. Сцены абабіты цёмнымі шпалерамі. На шпалерах бліскучыя кроплі, лініі. Каля сцен мяккія, абабітыя аксамітам, крэслы. Насупроць вокан, каля сцяны, вялікі люстэрак. Убачыўшы сябе ў люстэрку, Рыгор адвярнуўся і стаў, трымаючы ў руцэ торбу. Другой рукой зняў з галавы шапку. Тымчасам круглатвары адчыніў яшчэ адны дзверы і азірнуўся назад. За яго плячыма Рыгор убачыў некалькі галоў, схіленых над шырокім сталом. Тады, як нёс, паклаў торбу на падлогу каля крэсла, а з шапкай пайшоў за дзверы ў суседні пакой.

— Таварыш прыехаў з Пагулянскай воласці, — сказаў круглатвары, паказваючы кіўком галавы на Рыгора. — У іх там Васька Мілоўскі, ён і пасабіў хлопцам зарганізавацца.

Рыгору цераз стол, падняўшыся з крэсла, падаў руку плячысты хлапец. Пасля гэтак-жа павіталіся і іншыя і селі каля стала, а дзяўчына тонкая, востраносая, з падстрыжанымі сукрыстымі валасамі на невялікай галаве, стала каленкамі на мяккае крэсла і абапёрлася локцямі на стол, на якім ляжалі кучкай толькі што прынесеныя аднекуль кніжкі.

— Як тваё прозвішча? — запытаў у Рыгора той, што першым павітаўся з ім.

— Жук. Рыгор Жук.

— Тады раскажы, таварыш Жук, з чым ты прыехаў да нас, з якімі навінамі?.. Мілоўскі, значыць, у вас? Ну, як ён?

— А нічога. Як прыехаў, спыніўся ў нас, мой бацька старшынёй у сельсовеце, а ноччу расказаў мне ўсё пра комсамол. Я тады пераказаў усё сваім хлапцам, а ў нядзелю сабраліся і арганізавалі ячэйку.

— Колькі-ж чалавек у вашай ячэйцы?

— Чатырнаццаць пакуль што.

— Чатырнаццаць? — здзівіўся сакратар. — А Мілоўскі падрабязна расказаў вам пра комсамол? Гаварыў ён, што можа комсамольцам давядзецца ісці на фронт?

— Аб усім гаварыў.

— І вы не баіцёся, калі давядзецца ісці?

— А чаго-ж баяцца? — Рыгор патупіў вочы ўніз і пачырванеў. Баяцца нам няма чаго.

— А калі на фронце заб’юць? — падхапіла востраносая і ўпёрлася поглядам у Рыгора. Рыгор адчуў на сабе яе погляд і падняўшы галаву, зірнуў проста ў твар ёй.

— Заб’юць? Тады будзем забітымі, а пакуль тое будзе, пажывем, — асмялеў ён, змеціўшы, што хлапцы ветліва ўсміхаюцца.

— А як бацькі не пусцяць на фронт? — дапытвала востраносая, і Рыгор злаваў на яе, але адказваў.

— Мы не малыя, не дзеці мы, каб нас бацькі не пускалі.

Хлапцы зноў ветліва ўсміхаліся, а сакратар сказаў да дзяўчыны.

— Ты, Гэлька, лепш пра дзяўчат запытай, а пе пра страх перад бацькамі. Ці ёсць у іхнай ячэйцы дзяўчаты?

— Ёсць, ажна дзве: Шкробат Марыля і Каляда Аксана.

— Ну, вось, бачыш! Ажна дзве дзяўчыны ў ячэйцы. Гэта здорава, — усміхнуўся сакратар. — Малайцы. Добрая ячэйка будзе. А хлапцы вашы хто, беднякі?..

Рыгор падрабязна расказаў пра кожнага ў паасобку і, калі скончыў, сакратар зноў пахваліў ячэйку.

— Малайцы, цяпер працуйце толькі. Як і што рабіць, вам Мілоўскі пакажа, я яму напішу аб гэтым.

— У нас тут яшчэ адна просьба ёсць, — разгарнуў урэшце свой пратакол Рыгор і прачытаў пастанову па пытанню аб арганізацыі гурткоў і бібліятэкі.

— Добра, мы дадзім троху і кніг і плакатаў. Падбяры ім, — сказаў сакратар да круглатварага. — А пасля будзем дасылаць і кнігі, і газеты поштай, і ўсе нашыя паказанні, інструкцыі, А ўжо, калі давядзецца хоць каму з-вашых у горадзе быць, няхай абавязкова заходзяць, мы заўжды перададзім тое-сёе.

— Добра. І яшчэ ў нас просьба адносна панскага дома, каб нам дазволілі ў ім збірацца і адчыніць сваю бібліятэку. Аб гэтым, мы і ў пратаколе напісалі, і сам таварыш Мілоўскі да вас сюды запіску напісаў, каб падтрымалі нас. Запіска — вось яна, — Рыгор разгарнуў блакнотны лісток і падаў сакратару.

— Добра, мы гэта зробім. З гэтым таварышам, — сакратар паказаў на круглатварага, — ты сходзіш да старшыні павятовага выканкома. Ён напіша Пагулянскаму волвыканкому, каб дом перадалі вам пад клуб і бібліятэку. Толькі на вас, таварыш Жук, на цябе асабіста і на ўсю ячэйку ляжа адказнасць за дом. Вы будзеце адказваць, калі ў доме хоць што-небудзь паломіцца, або будзе папсавана. Дом — гэта народная маёмасць.

— Мы-то яго даглядзім, калі нам аддадуць, а вось, калі не аддадуць, дык у ім паселяцца розныя і тады ўжо народнага там мала будзе.

— Пасяліцца там ніхто не паселіцца, калі дом аддадуць пад клуб. А што аддадуць, гэта факт, я зараз-жа напішу просьбу да таварыша Андрэя. І з запіскай сходзіць у выканком адзін таварыш Каплан, — сакратар кіўнуў галавою на круглатварага. — А мы з табой яшчэ пагутарым. — Мішка, схадзі, брат, да таварыша Андрэя, зрабі гэную справу для іх, а я пагутару яшчэ з таварышом Жукам. Ты калі, таварыш Жук, мяркуеш дадому пайсці?

— А сёння-ж і пайду, каб да ночы хоць у Пагулянку патрапіць.

— Ну, добра. Дык ты, Мішка, ідзі ў выканком зараз-жа.

Каплан пайшоў з пакоя, а за ім пайшлі і астатнія, захапіўшы са стала кніжкі і згорнутыя ў трубку плакаты. У пакоі застаўся Рыгор і сакратар павяткома.

Гутарка сакратара з Рыгорам цягнулася аж пакуль прышоў з выканкома круглатвары Каплан. Ён прынёс адтуль паперку, у якой прапанавалася Пагулянскаму волвыканкому арганізаваць у былым панскім доме клуб і бібліятэку, і перадаў паперку Рыгору. Пад пахай Каплан прынёс вялікую пачку кніг і газет і скручаныя ў трубку плакаты.

— Гэта я ў «Цэнтрапячаці» выпрасіў для вашай бібліятэкі. А цяпер пайду з нашых адбяру яшчэ. Ато хадзем разам. Вы скончылі гутарку? — Каплан уставіўся ў сакратара сваімі велікаватымі, ледзь выпуклымі вачыма.

— Скончылі, можаце ісці адбіраць кніжкі. Ты яму не шкадуючы дай, няхай чытаюць.

Рыгор падняўся з крэсла і падаў сакратару руку.

— Бывайце здаровы.

— Бывай здароў. Хлапцам сваім і дзяўчатам перадай ад нас комсамольскае прывітанне. А як-жа ты кнігі панясеш? — запытаў ён, убачыўшы, што Рыгор бярэ кнігі пад паху.

— У мяне торба ёсць, я іх пакладу ў торбу, а плакаты ў руцэ панясу.

За дзвярыма Рыгор узяў з падлогі торбу і пайшоў за Капланам у пакой, у якім стаялі дзве шафы і вялізны круглы стол пасярэдзіне. На стале ляжалі газеты. Газеты, даўнія ўжо, ляжалі і на падлозе. Там-жа ляжалі грудкамі і кніжкі. Кніжак было поўна і ў шафах. Рыгор задзівіўся на такую колькасць кніг і абрадаваўся, што прынясе адразу дадому такую колькасць. Ён развязаў сваю торбу, ежу пераклаў з торбы ў бакавыя, прышытыя, як у фрэнчы, зверху, кішэні паддзёўкі, ад чаго яны яшчэ больш натапырыліся, а ў торбу, выцерушыўшы з яе сабе на шапку хлебныя крошкі, паклаў кніжкі, і тады адразу разгубіўся. Ад кніжак торба была зусім амаль поўнай. Пакладзі яшчэ некалькі і ўсё, больш нічога туды не ўлезе. А Каплан стаў на каленкі ў куце перад кніжкамі, пачаў перабіраць іх, адкладаючы на бок тыя, што меркаваў аддаць для Шапятоўскай ячэйкі. Да яго падышоў і спыніўся побач, схіліўшыся над кнігамі, Рыгор. На кнігі ён пазіраў абрадавана і разгублена, не верачы яшчэ, што ўсё гэта будзе ў іх у ячэйцы. Ён браў кнігі ў рукі, перагортваў іх, перачытваў загалоўкі і асцярожна клаў назад. Калі каля ног у яго вырас высокі грудок кніг і Каплан падняўся з кален, Рыгор моўчкі ўставіўся ў ягоны твар.

— Гэта вам, — сказаў Каплан. — Бяры і складвай.

— Але яны ў торбу не ўлезуць. Я думаю, — небагата будзе. Можа абора якая знайшлася-б у вас тут? Я тады звязаў-бы іх з торбай, каб ямчэй было несці.

А ты на сабе панясеш?

— Панясу. А ў дарозе можа хто і падвязе, я папрашуся.

Каплан павярнуўся тварам да Рыгора і здзіўлена агледзеў яго сваімі прыкметна выпуклымі, круглымі вачыма.

— Колькі да вас вёрст?

— Сорак сем лічыцца.

— І ты думаеш данесці? Папера цяжкая, гэта табе не пух.

— Данясу абы аборка знайшлася.

— Аборка то знойдзецца. — Каплан пайшоў да шафы і дастаў клубок шпагату. — Адарві, колькі трэба, і звяжы. — А калі ўкруціў шпагатам кнігі Рыгор і канцамі шпагату прывязаў іх за почапку да торбы. Каплан падышоў да стада і паспрабаваў падняць іх.

— Цяжка, не занясеш ты іх гэтак. Можа пакінуў-бы троху?

Гэта пытанне палохае Рыгора, і ён, спяшаючыся, бярэцца рукой за вузел, якім звязаны шпагат з почапкай, і гэтак-жа, спяшаючыся, гаворыць:

— Занясу, мне толькі з горада на сабе вынесці, а на гасцінцы я ўжо не буду несці, там багата людзей заўжды едзе, падвязуць.

— Як сабе хочаш. Калі так — нясі. — І Каплан прашчаецца з Рыгорам за руку. — Шчаслівай дарогі…

Цераз мінуту Рыгор, азірнуўшыся яшчэ раз на павяткомаўскі дом, каб лепш запомніць яго, ішоў па гарадской вуліцы. Цераз левае плячо ў яго перакінуты кнігі. Наперадзе звязаныя шпагатам, а ззаду на плячах, тыя, што ў торбе. Пярэдні пачак цяжэй, ён аб’язджае ўніз, цягне за сабою торбу і вузлом муляе плячо. Адтаго Рыгор час ад часу бярэцца рукой за шпагат і падцягвае пачак з кнігамі вышэй, а каб ён не абсоўваўся назад, злёгку падтрымлівае яго левай рукой. У правай руцэ ён нясе скрутак з плакатамі. Гэтак ён ідзе аж да завулка, а ў завулку, прыпыніўшыся, перакладвае кнігі з левага на правае плячо, бо левае забалела. Гэтак ідзе ён і далей і хутка абмінае дом у садзе, перад якім прыпыніўся раніцою, а пасля і кузню. Перад домам усё гэтак-жа, як і раніцою, ходзіць вартавы, трымаючы ў правай руцэ вінтоўку. Каля кузні стаяць сялянскія фурманкі. На санях ляжаць плугі, каткі калёсныя з новымі, нацягнутымі толькі што, шынамі. У кузні стукацяць малаткі аб жалеза, стукат перамешваецца з мужчынскімі галасамі. Рыгору хочацца спыніцца, падыйсці да кузні і запытаць у мужчын, ці не едзе з іх хто ў ягоны бок, але, прыпыніўшыся, ён не ідзе да кузні, а толькі зноў перакладае звязак свой з аднаго пляча на другое.

Яшчэ хвілін цераз пятнаццаць ён ідзе гасцінцам па цвёрда выбітай у снягу дарозе. Па абодва бакі гасцінца неглыбокія, заснежаныя канавы. Над канавамі рэдкія бярэзіны, старыя ўжо ёлкі, часта хвоі, а то чыстая гала і куртатыя, свежыя яшчэ часам, пні спіленых дрэў. Далёка наперадзе сінее хвойны лес. Лес стаіць пад небасхілам роўнай паскай, ашчэрыўшыся да неба частым няроўным зуб’ем і ад таго падобна паска лесу на даўгую, вышчарбленую старую пілу. Над лесам, даўно сышоўшы з поўдня, стаіць у небе сонечны круг і свеціць проста ў твар Рыгору. Ад святла Рыгор жмурыцца і, узіраючыся ў далёкую паску лесу пад небасхілам, слухае як свішча ўгары над галавою ў тэлефонных правадах вецер, ды гудуць густа і звонка высокія тэлефонныя слупы. Абмінаючы слупы, Рыгор прыцішае крокі і ўслухоўваецца ў іхны гул. Час ад часу ён перакладае звязак свой з аднаго пляча на другое. І тады азіраецца назад, адкуль відзён яшчэ высокі цагляны комін завода і востры шпіц касцёла, шукаючы ў голым прасцягу далёкай дарогі маленькай, варухлізай кропкі фурманкі.

ПАДЗЕЯ СЁМАЯ

Даўгаваты, даўно не голены твар. Над ілбом гладка прычосаныя цёмнарусыя валасы. Сярэдні рост. Не па росту вузкая спіна, на якой троху горбіцца не на заказ пашытае штацкае паліто. Паліто ў даўжыню акурат да невысокіх халяў старых салдацкіх чобатаў. У руцэ змятая чорная кепка. Такі выгляд меў мужчына, які ранкам трыццатага ліпеня, пастаяўшы нейкі час на дарозе непадалёк ад шапятоўскага поля, сышоў з яе і накіраваўся па лесу ў бок да дзялянак.

Па лесу мужчына ішоў, не спяшаючыся, зусім спакойна, павольна ступаючы ботамі па мяккай, усланай шышкамі і хвойнымі іголкамі, зямлі. Па лесу ішлося лёгка. Боты злёгку коўзаліся па насцілу хвойных іголак і падміналі пад сябе буры нізкарослы баравы мох. Высока ўгары над галавою ў мужчыны злёгку гойдаліся ад ветру асветленыя сонцам вершаліны хвой. Сонца дзе-ні-дзе прабівалася промнямі праз гушчу касматых галін і залацістымі кроплямі распырсквалася па зямлі каля шурпатых шэрых хвойных камлёў. Над камлямі, на вышыні ў паўтара-два аршына над зямлёю, высіліся гладкія, укрытыя жоўтай карой, гонкія ствалы хвой і, як гойдаліся ўгары іхныя вершаліны, было падобна, што палошчуцца яны ў насіненай залочанай вадзе, якая абцякае згары ўніз па ствалах і губіцца ў шчылінах грубай, тоўстай кары на камлях. Час ад часу мужчына прыпыняўся і пазіраў угару. Угары на галлі скакалі непрыкметныя спрытныя белкі. Абагрэўшыся пасля ночы, белкі спрабавалі свае зубы і кідаліся ўніз хвойнымі шышкамі. Дзесьці непадалёк старанна, зусім не надоўга змаўкаючы, тукаў дзяцел. Яшчэ далей, дзесьці каля самай дзялянкі, няўтомна рыпела жаўна. А за ўсім гэтым густа чырыкалі на розныя галасы, запаўняючы лес сваімі спевамі, драбнейшыя крылатыя лясныя жыхары. Слухаючы іх, ішоў, не спяшаючыся, мужчына ўсё далей у глыб лесу, дзе ў дзялянках густы малады асіннік і алешнік. Часам пад ногі яму трапляла дзераза і мужчына, наўмысля чапляючы дзеразу наскамі ботаў, выцягваў яе з моху. Калі трапляў куст чарніц, ён згінаўся і па-адной абіраў спелыя ягады ў жменю, а са жмені, схіляючыся да яе ротам, еў іх на поўны рот, забіраючы з далоні ўсё адразу.

У дзялянцы мужчына сеў на пні і нейкі час сядзеў на ім пад сонцам, ляніва размінаючы плечы, ды шырока пазяхаў, зажмурваючы вочы. Пасля падняўся з пня і пайшоў на сярэдзіну дзялянкі, а там, агледзеўшы высокае роўнае месца ў самым гушчары, разаслаў на мураве паліто і лёг спаць.

Спаў ён доўга і прачнуўся, як пачуў блізка ад сябе мужчынскія галасы. Тады прыўзняўся на локцях і ўслухаўся, а разабраўшыся, адкуль чутны галасы, пачаў углядацца ў той бок. Хутка паміж тонкіх маладых ствалоў асінак ён адрозніў чалавечыя постаці. Трое ў чырвонаармейскай вопратцы, у ватоўках, але без шынялёў, прайшлі па дзялянцы ў напрамку, адкуль раніцою прышоў ён. На плячах ва ўсіх, трох былі паходныя мяшкі.

«Дэзертыры», — з іранічнай ухмылкай, упоўголаса сам да сябе сказаў мужчына і, заспакоены, лёг на паліто, перасунуўшы яго далей у цень. Паляжаўшы на спіне, ён хутка заснуў і ў другі раз праснуўся ад холаду. Падхапіўшыся, ён падняўся на ногі. У лесе было ціха. Дзе-ні-дзе толькі нясмела чырыкалі яшчэ неўгаманлівыя птушкі. З бакоў ад лесу на дзялянку насоўваліся густыя змрокі, а над асіннікам, над дзялянкай, пасцілаўся белаваты туман. Мужчына падняў з зямлі кепку, і, ударыўшы ёю сябе некалькі раз па калене, надзеў на галаву. Пасля ўзяў паліто, страсануў яго ў паветры, надзеў у рукавы і, абмацаўшы кішэні, пайшоў з дзялянкі ў лес да дарогі, але, не дайшоўшы да дарогі, звярнуў на поле. Цераз тры-чатыры хвіліны яго можна было змеціць ужо ў лагчыне, калі ён ішоў каля жытоў, а яшчэ хвілін цераз дваццаць-дваццаць пяць — на сцежцы, непадалёк ад былога панскага двара, каля хутара Ермалая Трыфанавіча. Тут яго адразу счулі сабакі і заліліся брэхам, кідаючыся па дварэ, цераз які быў працягнуты ад хлявоў і да клеці дрот. Мужчына спыніўся на сцежцы за частаколам і пачаў маніць да сябе сабак, спадзяючыся, што яны перастануць брахаць. Ён падсвістваў, прычмокваў губамі, пстрыкаў пальцамі, але сабакі не змаўкалі, а брахалі яшчэ з большай злосцю. Як разбрахаліся сабакі, з хаты да аконнай шыбы прыліп нейчы твар. Мужчына хутка змеціў яго белую пляміну ў цёмным акне і замахаў рукамі. Тады белая пляміна з акна знікла, а цераз колькі секунд нясмела адчыніліся дзверы над высокім ганкам і з дзвярэй гаспадар высунуў спачатку толькі галаву і азірнуўся па баках, а тады ўжо вышаў і стаў не зачыняючы за сабою дзвярэй.

— Хто там ходзіць? — гаспадар уставіўся вачыма ў цемру і пачаў сцішаць сабак.

— Ермалай Трыфанавіч! свой! Не палохайцеся.

— Хто свой? Ды ціха вы, ваўкарэзы! — крыкнуў ён на сабак, якія ўсё яшчэ не маглі супакоіцца. Хто-ж там свой? — Ён нясмела сышоў з ганка і ўсё яшчэ, насцярожана азіраючыся па баках, пайшоў да форткі.

— Свой, свой, Ермалай Трыфанавіч, не палохайцеся.

— Калі-ж часы цяпер такія, што толькі бойся. — Гаспадар спыніўся непадалёк ад частакола, углядаючыся ў твар позняга госця, які стаяў за частаколам і прыгладжваў рукою валасы. Хутка пазнаў яго, абрадвана замармытаў нешта і адчыніў фортку.

— Каго-ж я бачу, божа-ж мой! Як-жа-ж гэта вы да мяне патрапілі!? Хадземце-ж хутчэй у хату. Хоць гарбаткай напаю вас ці малачком… Хадземце, сабак не бойцеся, яны таго не зачэпяць, хто са мной ідзе… Ну, ну, пайшлі вон, у будкі ідзіце. — Сабакі адышлі ў бок і селі на зямлі, наглядаючы за гаспадаром. — Яны ў мяне злосныя, пахваліў сабак гаспадар, праводзячы госця на ганак. — Ужо нікога чужога без майго дазволу на двор не ўпусцяць. Але як-жа гэта вы даведаліся, Адам Феакціставіч, што я тут жыву?

— Мне адзін местачковец расказаў. Па ягоных прыкметах я і знайшоў ваш хутар.

— Хто-ж бы гэта мог быць там такі, хто мяне ведае?.. Але ці мала хто. Пастойце хвіліначку, а я і гэную акяніцу зачыню. — Гаспадар пайшоў з ганка і зачыніў акяніцу. — А цяпер хадземце ў хату.

У хаце гаспадыня распаліла лучыну на комінку і доўга, не пазнаючы, разглядала госця, калі стаў ён каля парога.

— Не пазнаеце, Палагея Іванаўна?

— Божа! Няўжо-ж Адам Феакціставіч? Адкуль? — гаспадыня пайшла насустрач госцю.

— Я самы, я самы і ёсць. Самы сапраўдны Адам Феакціставіч Пілацееў, цэлы і непашкоджаны, — сказаў ён, схіліўшыся над гаспадынінай рукой для пацалунку.

— Што вы, што вы, Адам Феакціставіч? — гаспадыня, адабрала ад госця руку. — Не заслужыла я гэтага.

— Заслужылі, Палагея Іванаўна, тым заслужылі, што мяне, як малым быў, часам за вушы цягалі.

— Ды я вас ці цягала яшчэ калі за вушы?

— Часам цягалі. А цяпер, калі ёсць чым, пакарміце мяне.

— Зараз. У адну хвілінку, Адам Феакціставіч.

Гаспадыня пайшла з хаты ў другую палавіну, а госць сеў і супроць яго на крэсле сеў гаспадар.

— Адкуль-жа вы, Адам Феакціставіч? Здалёк мусіць?

— Здалёк і цяпер накіроўваюся зноў у далёкае, ажна ў Петраград. Па гэтай справе я і зайшоў. Мне патрэбен адрас Міхаіла Палікарпавіча. Петраградскі ягоны адрас.

Гаспадар намерыўся нешта сказаць, але госць перабіў яго. — Я разумею, што вы ягонага адрасу не ведаеце, але вы напэўне ведаеце адрас ягоных бацькоў, у якіх я змог-бы даведацца аб ім самім.

— Бацька ягоны самы вядомы ў горадзе доктар. Кватэру ягоную там усякі выпадковы чалавек пакажа. А вы, — нясмела запытаў гаспадар, — па якой справе да яго едзеце? Хіба ён не падаўся да большэвікоў? Вы-то, я спадзяюся, не служыце ў іх, Адам Феакціставіч?

Я пра яго пакуль што нічога не ведаю, А пра сябе не ведаю, што і сказаць. Служыць я пакуль што нідзе не служу яшчэ.

— Вам-жа небяспечна так вось ездзіць. Не дай бог дазнаюцца…

— Абы тут не дазналіся, а там я не баюся. Дакументы мае ў поўным нарадку.

— Слава богу, слава богу, калі так, Адам Феакціставіч. А то-ж такія зверствы вакол, такія здзекі над людзьмі. І хай-бы сюды палякі дайшлі хоць на гэны раз, каб адагналі ад нас гэных пролетарыяў, бо жыць няма як, задушаць яны рознымі кантрыбуцыямі ды развёрсткам!.. Няўжо-ж так іхнае панаванне і будзе? Няўжо-ж іх не прагоняць ніколі? У нас тут ходзяць розныя чуткі…

— На-днях павінен быць рашучы наступ польскіх войск. Трэба спадзявацца, што на гэты раз яны пройдуць значна далей, чым у мінулы раз.

— Даў-бы бог, хоць-бы вольна ўздыхнулі мы. Лепш пад палякамі быць, чым пад імі…

Гаспадыня прынесла і расставіла па стале малако, масла свежае, смятану і парэзанае маленькімі кавалачкамі сала.

— Можа-б яешню елі, Адам Феакціставіч?

— Не, дзякую. Да вы-ж, Палагея Іванаўна, відаць закарміць мяне хочаце?

— Сілкуйцеся. З дарогі трэба добра пад’есці. А ўжо заўтра я вам згатую любімы ваш кісялёк. Ці можа ўжо не любіце?

— Люблю, Палагея Іванаўна. Толькі даўно ўжо не еў яго.

— Заўтра я на сняданак згатую.

— Не варта турбавацца, Палагея Іванаўна.

— Божа мой, якія тут турботы. Я так рада, калі зраблю гэтым для вас прыемнае… Цяпер-жа такое жудаснае жыццё, такое жудаснае, нічога ў ім не разбярэш. Шчаслівыя Феакціст Антонавіч і Вера Пятроўна, што выратаваліся ад гэтага жыцця. Трэба было і вам, Адам Феакціставіч, адразу за мяжу куды-небудзь паехаць. Шчаслівым-бы чалавекам былі. Там-бы ў ціхім і перачакалі, пакуль усё гэта скончыцца…

— Не выпала мне. Давядзецца неяк тут чакаць.

Пасля вячэры госць яшчэ нейкі час гутарыў з гаспадаром, а пасля гаспадар павёў яго нанач у сваё гумно. Гаспадар нёс на левай руцэ падушку і коўдру. За дваром на сцежцы, адкуль можна было разгледзець тапалёвую прысаду каля былой панскай сядзібы, ён прыпыніўся і паказаў госцю туды рукой.

— Зямлю падзялілі, усё дабро парасцягвалі, а дом занялі пад клуб. Комсамольцы цяпер у доме гаспадараць, бібліятэку там завялі, спектаклі. Над богам і над людзьмі насміхаюцца.

Госць моўчкі доўга стаяў на месцы, углядаючыся ў цемру, у якой можна было адрозніць высокую чорную сцяну тапалёў. Пасля, як зацягнулася маўчанне, сказаў:

— Ну, хадземце, пакажыце, Ермалай Трыфанавіч, дзе мне спаць, стаміўся я з дарогі, ды і самі ідзіце адпачываць, а заўтра яшчэ пагутарым.

— Вось і добра, а гэта я вам, каб двор ваш паказаць. Ад мяне ўвесь ваш двор відзён. Я наўмысля так сяліўся, каб назіраць хоць, калі хто што будзе браць з двара. У мяне, Адам Феакціставіч, усё ўлічана, каб толькі вось як-небудзь збыць іх гэных пролетарыяў, тады-б мы ўсё да крошкі сабралі-б. Я на ласку Феакціста Антонавіча не запамятаў.

— Дзякую, Ермалай Трыфанавіч. Будзьце спакойны. Мы яшчэ на сваё месца прыдзем… І тады я з імі буду гаварыць крышку інакш, чым гаварыў мой бацька.

Гаспадар зайшоў у гумно і паслаў для госця на свежым сене пасцель. Госць, стоячы на сярэдзіне гумна, пацёгся і пазяхнуў, паказваючы, што хоча спаць, але калі гасцадар пажадаў яму спакойнай ночы і пайшоў у хату, госць зноў надзеў паліто, якое быў скінуў, асцярожна адчыніў вароты і, агледзеўшыся, вышаў на двор. Гумно было супроць двара. З гэтай прычыны госць, баючыся разбудзіць сабак, адразу шмыгнуў за гумно, пералез цераз плот на поле і разорай, спяшаючыся, пайшоў у напрамку да былога панскага дома. Падышоўшы зусім блізка да двара, ён на хвілінку прытуліўся і наўмысля некалькі раз паціху кашлянуў, праверыў, ці ёсць сабакі. Злева ад яго быў так званы «чорны» двор і хаты, у якіх жылі парабкі, і хлявы ды гаспадарчыя будынкі. Ад іх густы рад тапалёў, пасля за тапалямі цэлай сцяной бэзавыя кусты. І тапалі, і бэзавыя кусты аддзяляюць «чорны» двор ад «чыстага», на якім каменны белы панскі дом. Дом цмяна бялее перад вачыма, калі Адам Феакціставіч Пілацееў пазірае ўправа. Ён зусім блізка, і, азірнуўшыся па баках, Пілацееў ідзе цераз двор да веранды. Двор зарос муравой і крокаў ягоных зусім не чуваць. На момант Пілацееў спыняецца яшчэ перад верандай, пасля асцярожна падымаецца па чатырох драўляных сходках на веранду і крадзецца да дзвярэй. Дзверы замкнёныя, На дзвярах вісіць вялікі цяжкі замок з тых, якімі сяляне замыкаюць свае клеці. Пілацееў бярэ замок на далонь і разглядае яго. Пасля спрабуе тузануць дзверы каленам, але яны не паддаюцца, яны замкнёныя яшчэ і нутраным замком. Тады Пілацееў сыходзіць з веранды і ідзе каля сцяны дома ў сад, куды выходзіць дом аж некалькімі вокнамі. Каля першага-ж акна ён спыняецца, вынімае з кішэні нож і ўмомант ставіць пад нагамі каля сцяны вынятую з акна шыбіну. Пасля, прасунуўшы ў дзірку руку, адчыняе знутры акно і лезе ў сярэдзіну дома.

У доме цёмна і ціха. Ён услухоўваецца ў цішыню і, стаўшы спіной да вокан, чыркае аб карабок запалкай. Запалка нясмела ўспыхвае, пасля гарыць невялічкім жоўтым аганьком, напаўняючы пакой цмяным святлом, а Пілацееў адносіць яе трошачку ў бок ад вачэй і разглядае пакой. У пакоі не крануты ні столь, ні падлога, ні сцены, усё як было, толькі на самай сярэдзіне стаіць стол і на ім некалькі газет. Не ўглядаючыся ў іх, Пілацееў камечыць газеты, рве іх і кідае сабе пад ногі. Запалка патухла і ён запальвае другую і ідзе ў суседні пакой, у былую гасціную залу. Гэта самы большы пакой ва ўсім доме. І ў шырыню, і ў даўжыню ён акурат напалову дома. Запалку Пілацееў адразу патушыў, як мільганулі за дзвярыма вокны гасцінай залы і адтаго ўпоцемках не змеціў, як ударыўся каленам аб. нешта драўлянае, што стаяла на падлозе. Схапіўшыся рукою за калена, ён разгледзеў хутка, што на падлозе ў гасцінай зале стаяць радамі даўгія ўслоны. Паміж услонамі ён ідзе вобмацкам да сярэдзіны залы, а тады праходам паміж імі ідзе ў канец залы, дзе быў некалі бацькаў рабочы пакой. Тут ён не можа стрымацца, каб не запаліць сярнічкі і, здзіўлены, застывае на месцы. Сцяна, якая аддзяляла бацькаў рабочы пакой ад гасцінай залы, знята і замест бацькавага рабочага пакоя пасланы з дошчак нізкія падмосткі. На дроце, працягнутым ад адной сцяны да другой, вісіць хатняя даматканая сялянская коўдра, і Пілацееў дагадваецца, што з некалькіх такіх коўдраў тут бывае заслона, якая хавае падмосткі ад гледачоў. Не раздумваючы, Пілацееў вымае нож і, кідаючы ў цемру словы бруднай лаянкі, нажом намацвае коўдру пад самым дротам, прапорвае яе і тады вядзе нож, разразаючы коўдру аж да самага нізу. Гэта ён робіць аж некалькі разоў, а тады запальвае сярнічку і, скрозь шчыльна сцятыя губы, злосна ўсміхаецца, пазіраючы на парэзаную на паскі коўдру. Ад падмосткаў вобмацкам ідзе налева да сцяны, за якой была некалі дамашняя бібліятэка. Намацаўшы дзверы, ён некалькі разоў тузануў іх, але дзверы і не думалі падавацца яго сіле. Намацаў на дзвярах замок, запаліў сярнічку і разгледзеў яго. Замок узяў у руку і крутануў, спадзяючыся, што выкруціцца прабой, але замок балюча ўеўся ў далонь рукі, а прабой не падаўся. Нядоўга думаючы, ён пайшоў назад у пакой, цераз акно якога ўлез у дом і вылез у сад. Ён добра памятае два акны былой сваёй бібліятэкі. Самыя вуглавыя яны: адно ў адной сцяне, другое — у другой. Спяшаючыся пайшоў каля сцяны ў самы канец яе і нахаду дастаў з кішэні ножык, але перад акном спыніўся раптам, вылаяўся, матнуўся за вугал, да другога акна, але і там спыніўся са злоснай лаянкай: на абоіх вокнах былі зачынены акяніцы. Рукой ён ухапіўся за жалезны прэнт, які трымаў акяніцу, шмаргануў яго, але прэнт не паддаўся. І тады, каб хоць чым адпомсціць за сваю злосць, ён падняў з зямлі камень і з усяго размаху шыбануў яго ў акно, цераз якое лазіў у дом. Камень стукнуўся аб раму. Рама трэснула, падаўшыся ў сярэдзіну пакоя, а шыбы са звонам вылецелі ла двор і рассыпаліся кавалкамі пад сцяной. Каб не засталося цэлай і шыбы, якую раней выняў з акна і паставіў каля сцяны, Пілацееў падышоў і стукнуў па шыбе наском чобата. Шыба лёганька дзынкнула і рассыпалася дробнымі кавалкамі па зямлі.

На дварэ ўсё гэтак-жа цёмна і ціха, не чуваць аніводнага гука. Пастаяўшы з поўхвіліны каля дома, Пілацееў ідзе ў сад і па садзе ў бок да возера, да месца, па якому блукаў раней, наязджаючы ў гэныя месцы ў часе студэнцкіх вакацый. Каля возера ён адразу-ж знайшоў месца, дзе раней была лавачка. Цяпер тут было некалькі лавачак, і перад імі цвёрда вытаптаная невялічкая пляцоўка, якую Пілацееў намацваў нагамі. А перад лавачкамі, адлюстроўваючы ў сваёй спакойнай і гладкай паверхні зорнае неба, ляжала вялікае возера «Сыты мох».

Аб возеры блукалі ў народзе паданні, што некалі на яго месцы нібы было голае балота. На балоце тым рос толькі адзін высокі мох, і ў тым моху тапіліся, правальваючыся ў яго, і чалавек, і конь, і карова. Балота зімою не замярзала. Месцамі, прабіваючыся праз глыбокі снег, ад чаго ён так лапікамі і раставаў, над балотам падымаўся з імху лёгкі пар, білі пад імхом крыніцы. Гаварылася ў паданнях, што, калі-б дастаць з тых крыніц вады, ад усякай хваробы можна было-б той вадой вылечыцца, але толькі дастаць яе ніяк нельга было, нельга было да крыніц падступіцца, а хто спрабаваў гэта рабіць, той даходзіў да самай крыніцы, і калі нагінаўся, каб зачэрпнуць вады, правальваўся ў зялёны сакавіты мох і гінуў у ім навекі. Адтаго і людзі, і жывёла — усе баяліся таго балота, і толькі рабыя бацяны ўлетку садзіліся на імху і блукалі па ім, ды дзюбамі пілі з крыніц гаючую ваду, якой так хацелася людзям. Так было цэлыя вякі, а пасля крыніцы прарвалі мох і затапілі яго, заліўшы сваёй вадой. На месцы балота ўтварылася вялікае і глыбокае возера. З самай глыбіні яго, з дна, у некалькіх месцах б’юць крыніцы гаючай вады. Кажуць паданні, што, каб ноччу, калі зусім-зусім ціхае возера, прыгледзецца на сярэдзіне возера да вады, можна змеціць, як ледзь-ледзь прыкметна кружыцца там на адным месцы вада. Калі-б зачэрпнуць у такі момант той вады, можна ёю ад усякай хваробы тады лячыцца. Адтаго некалі яшчэ, кажуць, была над возерам капліца. У капліцы жыў адзінцом стары манах, які ведаў месца на возеры, дзе б’е крынічная вада. Начамі ён плыў на чаўне на сярэдзіну возера і, памаліўшыся, чэрпаў ваду вялікім гліняным гарлачом, а ўдзень прадаваў яе людзям. Пасля манах той п’яным паехаў ноччу на возера і ўтапіўся. Капліца апусцела і разбурылася, згніўшы.

Незадоўга да вайны з горада прыязджалі да возера манахі, гэтых ужо добра памятае Пілацееў, як яны палуднавалі ў іхным дварэ за доўгімі сталамі. Манахі прыязджалі наглядаць сабе месца, каб будаваць манастыр, але пачалася вайна і манастыра не пабудавалі. Манастыра няма. Пілацееў, углядаючыся ў цёмру на другі бок возера, уяўляе, дзе стаяў-бы манастыр. Над самым азёрным берагам стаяла-б манастырская царква, з-за алтара якой выносіў-бы ігумен у залатой вялікай чары гаючую ваду. «Як на тых прыстолах стаялі тры чары», — прыпомніў ён словы з тутэйшай жабрацкай песні, якую некалі чуў ад старцоў на парабкоўскім дварэ:

А ў першай чары зялёна віно,
А ў другой чары салодак мядок,
А ў трэцяй чары пшанічнае піва…

Пілацееў зажмурвае вочы, сілячыся прыпомніць далейшыя словы песні, але не можа і тады зноў думае пра царкву. Да царквы сыходзіліся-б людзі з усёй акругі, з блізкіх і з далёкіх месц, і кожны ранак пераклікалася-б царква званамі цераз возера з іхным домам. Званы ў цішыні тутэйшай, у лесе, былі-б чутны далёка, і падоўгу-б не змаўкала ў лесе іхнае водгулле.

— У-у, сво-олачы! — крычыць у цемру Пілацееў, раптам зрываючыся з лаўкі. — Усё забрудзілі, самае святое апаганілі! А цяпер жыццё спыніць хочаце? — пытае ён голасна ў цемры. — Па-свойму павярнуць яго хочаце? — і, не дачакаўшыся з цемры адказу, крычыць: — Не! гэтак не будзе, як вам захацелася! Дарэмна стараецеся! Мы яшчэ сілу сваю збярэм, мы яшчэ памераемся ёю з вашай сілай! Але цемра маўчыць і гэтай маўклівасцю палохае, напамінаючы Пілацееву аб адзіноце. Сарваўшыся з месца, ідзе тады Пілацееў нацянькі праз сад па роснай мураве да былога свайго двара, але, праходзячы каля дома, ужо не спыняецца, а паскарае крокі, ідзе полем да самых кустоў, што над рэчкай, наўмысля, каб адвесці ў бок сляды, а ў кустах павяртае да гумна Ермалая Трыфанавіча. Спаць яму не хочацца. Спадзяючыся, што прыдзе сон, ён нейкі час сядзіць на варотніцы, аб нечым мяркуючы. Час ад часу ён паглядае на неба і за кожным разам падцягвае, згінаючы ў каленях, да сябе ногі, як-бы мерыцца падняцца ў варотніцы, але не падымаецца, сядзіць на ёй яшчэ хвілін дваццаць і толькі тады ўжо, змеціўшы, як змянілася ў колеры неба над усходам, падымаецца, прычыняе шчыльна вароты ў пуні і ідзе зноў да гумна, адтуль, пералезшы цераз плот, нейкі час ідзе полем, каб быць далей ад хутара, і на дарогу. На дарозе на момант ён спыніўся, каб азірнуцца назад на хутар і на цёмную сцяну тапалёў за хутарам і пайшоў дарогаю да лесу.

А назаўтра, не дачакаўшыся госця, Ермалай Трыфанавіч пайшоў у пуню і там знайшоў зусім не змятую, прыгатаваную ім ноччу, пасцель. Па пасцелі ён дагадаўся, што госць зусім не спаў і пайшоў ад яго ноччу-ж, бо і прымятая яго нагамі мурава зноў паспела ранкам арасіцца і падняцца ад зямлі.

ПАДЗЕЯ ВОСЬМАЯ

Надвячоркам у гарадскую больніцу, у якой быў у гэты час доктар Галынскі, зайшоў старшыня павятовага выканаўчага камітэта. Хутка ў прыёмную, куды зайшоў ён, трусячы кароткай, кругла падстрыжанай, зусім ужо сівой барадою, вышаў і доктар. У руцэ ён нёс нязменную сваю другую пару акуляр, якія надзяваў у часе аперацый. Яшчэ ад дзвярэй ён радасна ўсміхаецца госцю, але, падаўшы яму руку, таропка засоўвае футляр з акулярамі ў кішэнь пінжака і садзіцца на чысты, афарбаваны ў белае, зэдлік.

— Гэта нешта страшнае, — кажа ён. — З кожным днём па горадзе павялічваецца колькасць смяротных выпадкаў ад гэтай праклятай «іспанкі». Хворымі запоўнены ўсе больніцы. Цесна ў нас. Я вось мерыўся да цябе, таварыш Андрэй, пайсці, пагаварыць пра арганізацыю новай больніцы. Каля вакзала я наглядзеў ужо адзін дом. Калі ты маеш час, давай сходзім, зірні, а тады і аформіш на прэзідыуме. А?.. Галынскі падняўся з зэдліка і стаіць перад старшынём выканкома, трымаючыся рукой за стол. — Сходзім, а?

— Давайце Палікарп Мітрафанавіч, я з вялікай ахвотай. Больніца патрэбна. Збірайцеся.

Яшчэ цераз хвіліну Галынскі вярнуўся ў прыёмную ў паліто і ў шапцы, гатовы ісці. Як вышлі з больніцы на вуліцу, старшыня выканкома ўважліва агледзеў сутулую, крыху згорбленую постаць старога доктара.

— Зусім вы стаміліся, Палікарп Мітрафанавіч. Можа-б вам паменш часу бываць у больніцы?

— Я ўжо думаў пра гэта. Неяк не выходзіць, — доктар развінуў свае рукі. — Калі-б можна было быць толькі хірургам, але-ж гэтага нельга. Даводзіцца яшчэ быць і доктарам па нутраных. Ха-ха! Часам я шкадую, што не стаў зусім вузкім спецыялістам, хоць-бы па зубной справе. Сядзеў-бы ў габінеце, вырываў-бы людзям зубы і ўсё. А таму што цяпер у людзей больш важныя справы, чым хворыя зубы, дык мне і рабіць не было-б чаго.

— Ха-ха! Пазнавата вы, Палікарп Мітрафанавіч, да гэтага вываду прышлі, а за гэта цяпер і турбуйцеся за ўсяго чалавека цалкам, каб ён і нагі не зламаў і каб у яго чаго ў пячонках або ў лёгкіх не здарылася… Але жарты жартамі, а неяк час ваш рабочы хоць на трошку скараціць трэба.

— Так-так, — рагоча доктар. — Падавайце мне васьмігадзінны рабочы дзень і больш ніякіх гутарак. Эксплаататары вы. Інтэлігента сумленнага зусім у мыла загоніце… А можа паспрабаваць быць сабатажнікам, а? — Ён зноў рагоча.

— Паспрабуйце, — кажа старшыня выканкома. Хоць на поўгадзіны ў дзень.

— Ха-ха! Хітры ты, таварыш Андрэй.

— А скажыце, Палікарп Мітрафанавіч, — раптам пытае старшыня выканкома, — што цяпер робіць сын ваш, Міхаіл Палікарпавіч?

— Сын? — Доктар не разумее, чаму раптам прыпомніўся старшыні ягоны сын. — Баішся, таварыш Андрэй, каб ён не быў сабатажнікам?

— Ах, вунь як вы мяне зразумелі? Ха-ха! Ды я не пра тое. Я думаю, што мы яшчэ з ім папрацуем у гэтых месцах нямала. З бацькам пад больніцы месца шукаем, а з ім будзем шукаць месца пад хімічныя заводы.

— Я з вялікай ахвотай саступлю сыну сваё месца, — доктар усміхаецца, — хоць гэта і будзе біць па маёй прафесіі.

— Нам патрэбны будуць больніцы і тады.

Я хацеў-бы, каб патрэба ў іх была меншай, чым цяпер. — Яны смяюцца абодва.

— Вы, Палікарп Мітрафанавіч, незвычайна жыццерадасны чалавек.

— Зусім у меру. Пры маёй рабоце інакш нельга. Стань тужыць, дык у працягу тыдня і жыць перастанеш. А вось сын мой не такі. Сын ныць любіць. Усё чагосьці шукае, як-бы ў тумане ходзіць.

Занятыя гутаркай, яны непрыкметна дайшлі да вакзала. На станцыі стаяў чырвонаармейскі эшалон, які, відаць, зусім нядаўна яшчэ прыбыў і ўся вакзальная пляцоўка была забіта чырвонаармейцамі. Яны вышлі з вагонаў, хто вады ў кацялок набраць, а хто проста зірнуць на новы, напатканы ў дарозе, горад і запоўнілі гоманам і вакзал, і пляцоўку прывакзальную, і прывакзальную вуліцу, па якой рассыпаліся, шукаючы, каб купіць чаго.

Доктар з старшынёй выканкома схадзілі ў дому які меркавалася заняць пад больніцу, агледзелі яго і хутка вярнуліся зноў да вакзала. Пачынала змяркацца. За станцыяй два разы працягла ўскрыкнуў паравоз і чырвонаармейцы, якія блукалі яшчэ па вуліцы, подбежкам кінуліся да поезда. Пацягнула пайсці за імі і старшыню выканкома і, сказаўшы пра свой намер доктару, ён пайшоў у вакзал. Следам пайшоў і доктар. Вялікая вакзальная зала амаль пуставала, народ увесь таўпіўся за станцыяй на драўляным пероне. За перонам на трэцяй лініі стаяў чырвонаармейскі эшалон. З шырока рассунутых дзвярэй таварных вагонаў выглядалі пірамідамі маладыя чырвонаармейскія галовы. Шмат чырвонаармейцаў стаяла на пероне ці на зямлі каля сваіх вагонаў. З перона даносіўся ў вакзальную залу гоман, але ў гомане чутна было, як вурчыць тэлефонны апарат дзесьці ў габінеце дзяжурнага па вакзалу. Злосна і падоўгу круціць дзяжурны ручку апарата, а пасля гэтак-жа злосна і падоўгу крычыць у трубку адрывістыя, неразборлівыя словы. Калі ён сціхае, кладучы трубку на апарат, каб зноў пачаць круціць яго, чутна як у бліжэйшым пакоі стукаціць, прымаючы тэлеграму, апарат Марзе.

— Пойдзем, ці што, таварыш Андрэй? Мы-ж не збіраемся пакуль што ехаць. — І доктар шморгае, паціхеньку старшыню выканкома за рукаў паліто. Але той не чуе. Ён туліцца да акна, выцягвае галаву, углядаючыся ў нейчы твар за акном і, каб уважлівей разгледзець яго, хукае на шкло і, спяшаючыся, працірае яго далонню рукі.

— Не можа быць! — кажа ён упоўголаса і яшчэ шчыльней туліцца да акна. — Няўжо-ж?..

— Чаго не можа быць? Што там такое?

— Я зараз, — кідае старшыня выканкома і, сарваўшыся з месца, кідаецца з залы, каб пайсці на перон. Тады набліжаецца да акна доктар і ўглядаецца ў натоўп людзей, што на пероне, але нічога не можа ў ім разабраць, не можа зразумець, хто мог-бы так зацікавіць старшыню. За акном яшчэ відна, яшчэ не, змерклася, але шэрая муць блізкага вечара паспела ўсё афарбаваць у цмяныя тоны і доктар праз адны акуляры бачыць толькі, як мітусяцца за акном людзі. Каб уважлівей разгледзець іх, ён дастае з футляра і надзяе другую пару акуляраў і тады мелькам яшчэ бачыць, як праціскаецца ў натоўпе старшыня выканкома, распіхаючы людзей працягнутымі наперад рукамі.

Паравоз зноў ускрыквае, на гэны раз ужо тры разы. Старшыня выканкома, вырваўшыся з натоўпу, подбежкам ідзе каля вагонаў даўгога эшалона, прагна ловячы поглядам наперадзе сярод чырвонаармейцаў шэрае жаночае паліто. Яло зусім блізка. Старшыня выканкома паскарае крокі, бяжыць бягом і адчувае, як моцна стукаціць сэрца. Калі ён чуе ўскрыкі паравоза, усё цела раптам ахапляе нервовая свярбячка, здаецца вось-вось адыйдзе поезд і зноў усё прападзе надоўга, а можа і назаўжды. Цяпер ён не сумняваўся, што жанчына, якая ідзе наперадзе чоткімі крокамі, гэта яна, тая, каго ён не бачыў ужо цэлых сем год, пра каго не меў ніякіх вестак. І хвалюючыся, трацячы ад гэтага голас, ён крычыць:

— Ліда!.. Ліда Міхайлаўна!

Усё-ж не зусім яшчэ ўпэўнены, што гэта яна і ёсць, ён чакае, пакуль жанчына, спыніўшыся, павяртае галаву, а тады бяжыць да яе.

— Ліда!..

Жанчына здзіўлена, пазірае насустрач яму шырока раскрытымі круглымі вачыма з-пад цёмнарусых брывей, паміж якімі складка зморшчын. Але гэта толькі адзін момант, пакуль пазнала, а тады ад нечаканай сустрэчы кідаецца насустрач яму.

— Павел! Паўлуша!..

Момант адзін, трымаючыся за рукі, нясмела цягнуцца тварамі друг да дружкі і яна першая цалуе яго проста ў вусны, але хуценька адрывае вусны ад ягоных і падаецца назад, каб стаць супроць праходу паміж вагонамі.

— Нядобра, — яна азіраецца на чырвонаармейцаў, якія выглядаюць з вагонаў. Чырвонаармейцы злёгку ўсміхаюцца. — Камісар цалуецца, — гаворыць яна і бязмерна радасна ўсміхаецца, абеімі сваімі, рукамі бярэ ягоныя рукі. — Як-жа ты мяне ўбачыў? Чаго ты тут?

— Я тут працую ў выканкоме, старшынёю. З самага пачатку. Пасля катаргі быў два дні ў Петраградзе, але ні цябе, ні каго з знаёмых не знайшоў. Думаў, ніколі ўжо не спаткаю цябе і раптам… — Ён моцна сціскае яе рукі. — Як-бы я адчуваў. Цягнула зайсці ў вакзал, зусім выпадкова і адтуль змеціў цябе…

— А мы на польскі фронт. Я працую камісарам роты… Ведаеш, я тады прыязджала да цябе. Здаецца, на другі-ж дзень, як цябе арыштавалі. Памятаю, усю дарогу, як ехала, марыла пра спатканне, думала пра цябе, а пасля, як не сустрэў, было дужа цяжка і крыўдна…

— А цяпер не думала? І, бачыш, сустрэў…

— Паўлуша!.. Як я рада. А ты ўсё гэткі-ж? Я часта, часта пра цябе думала, заўжды…

Паравоз засіпеў, выпусціў пар, каб рушыць з месца.

— Мне трэба ехаць… Паўлуша… мілы, як-жа так?.. Хоць-бы колькі хвілін яшчэ… Паўлуша… — Рукі яе нервова дрыжаць і блукаюць пальцамі па ягоных руках, перабіраюць ягоныя пальцы. Лёганька кранаецца з месца поезд і тады ў старшыні выканкома зноў пачынае церазмерна моцна стукацець сэрца і ад гэтага на вочы пачынае насоўвацца мутнаватая заслона.

— Як недарэчна! усяго пару хвілін… Лідачка!..

Парыўчаста яна схіляе да яго свой твар і яшчэ раз цалуе яго ў вусны. Бывай… — Нешта камяком падкацілася ў яе пад горла і перашкаджае гаварыць. — Бывай… Я напішу табе, зараз-жа… Яна момант ідзе побач з поездам, чакаючы, калі дагоніць яе вагон штаба і, спрытна схапіўшыся за парэнчы, ускаквае на сходні вагоннай лесвіцы. — Я напішу, зараз-жа напішу, — крычыць яна зверху да старшыні выканкома, які, спяшаючыся, ідзе побач з яе вагонам. — А як будзе магчымасць, я зараз-жа прыеду…

— Прыязджай. Я буду чакаць… і хоць часта пішы, проста на выканком.

— Добра. Бывай, Паўлуша! Я так рада…

— Бывай! — Дайшоўшы да стрэлкі, ён спыняецца і махае ўслед знятай з галавы кепкай. У адказ яму махаюць шапкамі і рукамі чырвонаармейцы і рукой, здалёк ужо, яна.

Даўгой чарадой мільгацяць перад вачыма чырвоныя вагоны. Бразгаціць жалезам поезд і рытмічна, мацней звычайнага, стукацяць, праходзячы стрэлку, цяжкія жалезныя каткі поезда. Калі, адносячы за сабою стукат і бразгат, абмінае яго апошні вагон, ён, спяшаючыся, ідзе назад на вакзал. Доктар на месцы. Ён блукае цяпер па зале, у якой запаліліся цмяныя электрычныя ліхтары.

— Што вы такое ўбачылі? — пытае ён.

— Хадземце, Палікарп Мітрафанавіч, я раскажу.

— Хадземце, хадземце, ды хутчэй расказвайце, а то я ўсе вочы прагледзеў, хацелася ўбачыць, каго вы там такога цікавага спаткалі?

— Вельмі цікавага. Бачыце, я некалі яшчэ, гадоў сем таму назад, у сілу цэлага раду прычын, вымушан быў пакінуць Пецербург і…

— І дзяўчыну, якую кахаў? Так, таварыш Андрэй?

— Пасля таго яна прыязджала да мяне ў вёску, дзе я вучыў дзяцей, але за дзень ці за два да яе прыезду мяне арыштавалі і мы не спаткаліся. Так мы і згубілі друг дружку. У семнаццатым годзе я на два дні заязджаў у Петраград, хацеў знайсці яе, але не знайшоў, і думаў, што ўжо больш нідзе яе і ніколі не спаткаю і вось раптам зусім нечакана ўбачыў яе.

— Яе?

— Так. Яна камісарам роты.

— Значыць, яна паехала зноў?

— Так, паехала. Мы бачыліся не больш двух хвілін.

— І вы яе кахаеце і цяпер? — доктар пазірае ў твар старшыні выканкома.

— Так, кахаю. І вось, як бачыце, пасля такой доўгай ростані, пара хвілін спаткання і зноў ростань невядома на колькі часу.

— Гэта цяжка, я разумею гэта…

Разам яны пайшлі па горадзе да доктаравай кватэры і як развіталіся і доктар знік за дзвярыма дома ў калідоры, старшыня выканкома павольна пайшоў па вуліцы ў напрамку да рэчкі. Упершыню за ўсе гэтыя гады, як ніколі, моцна захацелася яму пабыць з самім сабою.

ПАДЗЕЯ ДЗЕВЯТАЯ

У верасні ночы бываюць сцюдзёныя. Адтаго так старанна нацягвае на свае плечы мультанавую хустку Аксана і ўсё парываецца пайсці дадому. У каторы ўжо раз падымаецца яна з бярвення, збіраючыся ісці, але за кожным разам ловіць яе за рукі Кастусь, цягне да сябе і зноў садзіць на месца.

— Ну, чаго ты так рвешся дадому?

— Я спаць хочу. Мне халодна.

— Спаць яшчэ рана. А сядзі вось гэтак і будзе цёпла.

— Пусці мяне, не абдымай. — Аксана скідае з сваіх плеч кастусёву руку і адсоўваецца ад яго.

— Злуеш ты за невашта на мяне?

— Нічога я не злую. Чаго мне злаваць на цябе?

— Ну, а чаму-ж ты такая вось?

— Якая?

— Ды злосная. Проста дакрануцца нельга да цябе. А яшчэ кажаш, што не злуеш.

— І не злую, сам ты нечага злуеш.

— Я то не.

— І я не. А захацела дадому пайсці і пайду.

— А вось не пойдзеш.

— Чаму? Аксана схапілася з месца — Не пусціш?

— Не пушчу. — Паспрабаваў узяць яе рукі ў свае, але Аксана рук не дала, адышла ад бярвення. Тады падняўся з бярвення і Кастусь, каб ісці разам.

Нейкі час яны ідуць паасобку моўчкі. Аксана трымае рукамі скамечаную на грудзях пад шыяй хустку, а Кастусь раскрышвае ў пальцах кавалак сухой кары, падняты ім каля бярвення. Кастусь сёння як ніколі ўсхваляваны. Ён ледзь дачакаўся вечара. Цэлы вечар думаў, як спаткаецца з Аксанай і раскажа ёй пра тое, што так моцна хвалюе яго, аб чым яны цэлы вечар шапталіся ўтраіх у бібліятэчным пакоі. Кастусь дагадваецца, што з-за таго мусіць і злуе Аксана, бо як ішоў ён у бібліятэку за Рыгорам, яна клікнула было яго да сябе, а ён толькі рукой махнуў, маўляў, зараз прыду, а не падышоў, нават не павітаўся з ёю. Павітаўся толькі пасля ўжо, як вышаў з бібліятэкі.

— Ну, чаго ты такая, Аксана, сёння? — пытае ў яе Кастусь.

— Якая гэта я?

— Ну, вось такая, нядобрая…

— Дык чаго-ж ты за мной ідзеш, калі я такая нядобрая? Ты, Кастусь, не выдумляй. Проста не захацела я там сядзець, вось і пайшла.

— І ты зусім не злуеш на мяне?

— І зусім не злую.

Кастусь бярэ яе нясмела за локаць і набліжае да сябе. — Давай пасядзім на прызбе, — прапануе ён.

— Чаго-ж гэта я буду сядзець у такую пару?

— Ну, вось, зноў…

— Што зноў?

— Ды тое-ж самае. Давай вось пасядзім, пагутарым, каб не было такога. — І Кастусь вядзе яе за локаць за сабою да прызбы і садзіць побач з сабою. Нейкі час сядзяць моўчкі. Аксана ўсё гэтак-жа камечыць пальцамі на грудзях хустку і пазірае сабе пад ногі, а Кастусь пазірае на яе твар і думае, з чаго-б яму пачаць гутарку. У Аксаны дробны чарнявы твар. Тонкія бровы чорныя і пад імі вузкаватыя шчыліны як-бы трошку прыжмураных воч. Калі яна пазірае Кастусю ў твар, востракрылыя боовы ўздымае над вачыма і вочы робяцца большымі, а калі смяецца, шчыліны воч зусім звужаюцца і з-за іх не вочы відаць, а пабліскваюць іскрамі ледзь прыкметныя вугалькі зрэнак.

— Што ты рабіў сёння? — пытае яна, не падымаючы галавы.

— Дровы з лесу вазіў, каб назапасіць, а то хутка не будзе-каму вазіць.

— Чаму? — рыўком павярнула да яго твар і ўскінула ўгору востракрылыя бровы.

— Мяне не будзе дома.

— А дзе ты дзенешся? — вочы пакруглелі адразу і заіскрыліся.

— Як табе сказаць? Заўтра-ж у нас пазачарговы сход ячэйкі, ты гэта ведаеш?

— Ага. Ну дык што?

— З павяткома атрымана паперка сакрэтная пра комсамольскую мабілізацыю. Заўтра гэтае пытанне і будзе на сходзе. Нам трэба не менш дваццаці процантаў комсамольцаў паслаць на фронт.

— Ну? — Аксана падалася грудзямі да яго пляча, рукі свае паклала на яго калена.

— Паедзем мы ўтраіх: я, Рыгор Мікодаў і Ёська.

— А чаму вы? — пытае Аксана і нейкі час Кастусь не ведае, што адказаць ёй, а толькі гладзіць яе рукі. У яго перад вачыма зусім блізка аксанін лоб і над ім несхаваныя хусткай валасы. Яны трошку кучаравяцца над ілбом і калі Кастусь ледзь-ледзь схінае твар, кранаюцца яго. Ад гэтага хочацца Кастусю схіліцца і пацалаваць яе ў галаву. Самі вусны цягнуцца да яе галавы, але Кастусь стрымліваецца і чырванее ад таго, што ледзь не зрабіў так, як падумалася. І ад гэтага спяшаецца перапыніць маўчанку.

— А каму-ж ехаць? — пытае ён. — Ехаць трэба актыву, які ва ўсім павінен быць прыкладам. Вось шкода толькі, што дзяўчат не бяруць. — Кастусь смяецца, — а то я цябе ўгаварыў-бы паехаць з намі.

— А ты думаеш, што я збаялася-б? — Яшчэ зырчэй іскрацца зрэнкі яе вачэй. — Каб толькі ўзялі, дык ураз-бы паехала. Са сваімі хлопцамі я не баялася-б. — Аксана, смяючыся, горнецца да Кастуся і, зняўшы з яго калена рукі, бярэцца імі за ягоную руку над локцем. Цяпер яе галава зусім каля самага кастусёвага твара і ён бачыць паміж косамі белую прагалінку яе патыліцы. Не ўмеючы стрымацца, ён хуценька згінаецца і цалуе яе і, зноў адчуваючы, што страшэнна чырванее, хутчэй стараецца загаварыць.

— Давай паедзем, ну? Хочаш? А бацька і не пусціў-бы цябе.

— Ну! Не пусціў-бы. Калі-б намерылася, дык нічога ён са мной не зрабіў-бы.

— Ого! Ды ты зусім смелая! — І Кастусь горне яе плечы да сваіх грудзей, але пацалаваць больш не асмельваецца, хоць Аксана на пацалунак нічога і не сказала, не пакрыўдзілася.

— Але няўжо-ж гэта праўда, што вы паедзеце?

— А ты думаеш, хлушу? Праўда. Пра гэта мы і раіліся, як сядзелі ў бібліятэцы. Рыгор сёння на мястэчку быў, там і атрымаў пакет аб мабілізацыі. Як ішоў дадому, паказаў мне яго. Мы адразу і згаварыліся з ім, ён усё-ж самы лепшы комсамолец у нас. Як ішлі мы ў бібліятэку, Ёська яшчэ зусім нічога не ведаў. Мы яго гукнулі, што нешта скажам, а тады ўтраіх і пайшлі ў бібліятэку. Цераз гэта я і не падышоў да цябе, а ты і ўкрыўдавала.

— Ніякай крыўды ў мяне не было.

— Была.

— Ну, няхай сабе і была, абы не было цяпер.

— А-а, якая ты хітрая! Ён схіляе галаву, каб зазірнуць Аксане ў твар.

Твар яна адхінае наўмысля і ў Кастуся перад вачыма зусім блізка ад вуснаў яе шчака. І зусім блізка белае яе вуха.

— А цяпер не крыўдуеш? Не? — пытае ён і яшчэ больш хіліцца тварам, каб зазірнуць ёй у вочы, а яна, калі ўжо няма як больш ратавацца ад ягонага погляду, павяртае твар да яго і кажа:

— А цяпер, не, не. — І гэтак-жа раптам адвярнулася; а Кастусь зноў бачыць яе шчаку і за валасамі белую плямінку вуха. Не раздумваючы, ён нахіляецца і цалуе спачатку ў вуха, пасля ў шчаку і, калі яна палахліва адкідвае галаву, цягнецца яшчэ вуснамі за шчакой, але сам палохаецца і выпускае з рук яе плечы.

— Я пайду, — кажа Аксана, усхапіўшыся з прызбы, і, калі Кастусь хоча падыйсці да яе, бяжыць рагочучы ў двор. — Не зловіш, ідзі дадому! — На момант спыняецца каля хатніх дзвярэй, рагоча і знікае за імі, а Кастусь, абрадваны і разгублены, яшчэ нейкі час стаіць сярод вуліцы, блукаючы поглядам па вокнах сузонавай хаты. Але ў акне ніхто не паказваецца. Нічога не бачыць ён за бліскучымі цёмнымі клеткамі акна і, яшчэ не ўмеючы разабрацца ў тым, што здарылася, — гэта былі ягоныя першыя і нясмелыя пацалункі, падараныя Аксане, паціху ідзе дадому самай сярэдзінай апусцелай шапятоўскай вуліцы.

Назаўтра пасля поўдня сабраўся комсамольскі сход. Не ўсе ведалі, з якой прычыны склікаецца пазачарговы сход, але пазачарговасць усіх зацікавіла і на сход з’явіліся комсамольцы ўсе да аднаго. Перад сходам не давялося, як заўжды, падурэць з гадзіну якую, заняцца жартамі і пераглядам новых, нядаўна прывезеных кніжак. Адразу-ж Рыгор зайшоў за столік, стаў, узяўшыся ёмкай рукой за кант стала, і абвясціў пачатак сходу. Па-звычайнаму хутка сход абраў старшыню і сакратара і, калі яны занялі свае месцы, Рыгор пачаў даклад пра міжнароднае становішча і вывады, якія належыць зрабіць з яго шапятоўскай ячэйцы КСМ.

— Цяпер, таварышы, становішча такое, — пачаў ён, — што як ніколі яшчэ за ўвесь час грамадзянскай вайны, Совецкай рэспубліцы пагражае небяспека з боку белагвардзейшчыны ўсякай і антанты.

Рыгор доўга гаворыць аб крывавых намерах антанты і расійскіх і польскіх белагвардзейцаў. Гаворачы, ён час ад часу падносіць да твара шэрыя лісткі паперы, на якіх густа і неразборліва надрукаваны машынкай, дасланыя з павяткома, тэзісы даклада. На момант, змаўкаючы, ён учытваецца ў тэзісы і, прыпомніўшы іх, бо чытаў перад гэтым аж некалькі разоў, гаворыць далей.

Кастусь сядзіць за сталом у цёмным куце пакоя. Ён на стол паклаў кулакамі рукі адзін на другі і на кулак зверху паклаў востры свой падбародак. Сядзіць нерухома, хіба толькі часам варухне галавою, паверне яе крышачку тварам у бок, дзе сядзіць з Марыляй, сястрой ягонай, Аксана. Марыля туліцца да Аксаны і нешта шэпча ёй. Аксана адказвае ёй і ківае галавою. Час ад часу яна ўкрадкам кідае поглядам у кут, дзе сядзіць Кастусь, але зараз-жа адварочваецца, баіцца сустрэцца з ягоным поглядам. Паглядаючы спадлоб’я, Кастусь ловіць яе ўкрадлівыя погляды і думае і пра яе, і пра тое, што дераз два дні ён пакіне Шапятоўку надоўга, можа аж на некалькі год. Цераз некалькі дзён ён будзе хадзіць у шынялі і ў чырвонаармейскай шапцы, да якой будзе прымацавана пяціканцовая чырвоная зорка. Пасля ён атрымае вінтоўку, патроны, усю амуніцыю і ў поездзе, разам з іншымі, паедзе на фронт. Ён ні разу яшчэ не бачыў поезда, але ён памятае бацькавы апавяданні аб салдацкіх эшалонах і ўяўляе, як будзе ў вагоне спаць на шынялі побач з Рыгорам і Ёськам. — «Толькі каб хаця ўсіх разам у адну часць прызначылі, каб не разбілі па аднаму», — думае ён. Думка, што можа давядзецца апынуцца аднаму сярод незнаёмых, доўга не выходзіць з галавы і ён зараней адчувае сваю разгубленасць. «Трэба будзе згаварыцца з хлапцамі, каб у адну часць прасіцца», — вырашае ён і тады думкі ідуць далей. Ён памятае шматлікія бацькавы апавяданні пра фронт і ўяўляе, як будзе ляжаць у шынялі на пяску ў акопе. Прыпамінае лісты бацькавы, якія слаў ён хоць рэдка з вайны, і парашае, што абавязкова напіша ліст да Аксаны. Успаміны аб бацькавых апавяданнях і ўспаміны аб прачытаным у кніжках рэюцца ў памяці. Блукаючы выабражэннем следам за імі, Кастусь уяўляе сябе параненым. Ён толькі доўга думае над тым, куды быць параненым лепш, так каб і не забіла куляй і каб не застацца пасля калекай. — «У галаву як бацька? Але гэта, страшна, можа скалечыць вока, або і зусім забіць. — Лепш у руку, сама лепш, вядома, у руку, асабліва калі ў плячо. Як загоіцца, нават і непрыкметна будзе, толькі ямачка і зморшчыны на скуры астануцца», — прыпамінае ён след паранення на бацькавым твары. — «Ну, вядома, лепш, калі параняць у руку, бо калі ў нагу, напрыклад, дык зноў-такі можа куля так патрапіць, што застанешся калекай, кульгаць будзеш». — Быць параненым Кастусю чамусьці хочацца. Ён уяўляе, як пасля паранення прыедзе дадому на пабыўку і спаткаецца з Аксанай. Ён будзе ў шынялі, будзе стаяць, накінуўшы шынель на плечы, і будзе баяцца, каб хаця не закрануць чым левай рукі. Ён будзе баяцца, каб хаця не ўразіць раны, а Аксана будзе стаяць побач з ім і будзе паціху, нясмела аб усім распытваць.

Кастусь злёгку павяртае галаву і кідае спадлоб’я поглядам у бок Аксаны.

Рыгор змоўк, перагарнуў тэзісы, шукаючы, ці не абмінуў чаго ў дакладзе і, пераканаўшыся, што не абмінуў нічога, сказаў ужо іншым голасам, не такім, як гаварыў да гэтага:

— Нам па інструкцыі належыць мабілізаваць двух чалавек, але калі хто захоча добраахвотнікам пайсці, дык можна будзе і трох, або нават і чатырох мабілізаваць. Мабілізацыя добраахвотная, — растлумачыў ён, — спачатку мы павінны абвясціць добраахвотны запіс, а калі такога не будзе, павінны агульным сходам вылучыць двух комсамольцаў не маладзей шаснаццаці гадоў. Вядома, калі той, каго-б мы вылучылі, не захоча, мы яго сілай на фронт не пагонім…

— Але з комсамола пагонім, — перабіў яго Кастусь.

— Гэта само па сабе ясна… А цяпер, таварышы, давайце пачнем запіс тых, хто хоча абвясціць сябе мабілізаваным на справу абароны пролетарскай рэволюцыі.

Рыгор моўчкі стаіць за сталом і абводзіць поглядам усіх комсамольцаў. Дзяўчаты паціху шэпчуцца і дапытлівымі поглядамі цікуюць за хлапцамі. У іхных поглядах і насцярожанасць і палахлівасць. Аксана цяпер раз-по-раз кідае поглядамі на Кастуся, які ўсё гэтак-жа сядзіць, паклаўшы на кулакі востры свой падбародак. Непадалёк ад яго сядзіць Ёська і злёгку, крыху неяк разгублена, усміхаецца. Другія хлапцы таксама перашэптваюцца, а Сапун Алёша нагнуўся і папраўляе на назе абмотку. Усе чакаюць, ці абзавецца хто першым і гадаюць, каго давядзецца вылучыць агульным сходам. Яшчэ нейкі час стаіць моўчкі Рыгор, яшчэ раз абводзіць поглядам, а тады ўжо кажа:

— Першым я сябе абвяшчаю добраахвотнікам.

— А другім я, — падымае галаву Кастусь. — Запісвай.

— А трэцім я, — Ёська ад разгубленасці паднімаецца з месца.

Больш не абазваўся ніхто. Цяпер усе пазіралі на гэтых трох, чые імёны і прозвішчы, сагнуўшыся над сталом, запісваў у пратакол самы па ўзросту малады з комсамольцаў сакратар сходу.

— Больш няма? — пытае Рыгор, хоць і ведае, што ніхто больш не абзавецца. — Ну, добра, значыць у нас ажна трое добраахвотнікаў. І паколькі больш няма, я прапаную прагаласаваць за ўсіх трох, ці давярае нам ячэйка, што мы будзем прыкладнымі… Прашу ўсіх, хто за гэта, падняць рукі… — Моўчкі ён лічыць галасы. — Усе. Значыць, ячэйка лічыць магчымым паслаць на комсамольскую мабілізацыю ўсіх трох таварышоў, якія далі на гэта сваю добраахвотную згоду. А зараз трэба нам правесці і перавыбары бюро, паколькі мы з Кастусём з яго выбываем. Прашу вызначыць, каго мы абярэм у бюро.

Тады раптам па-незвычайнаму неяк разрагатаўся Алёша Сапун, ашчэрыўшыся поўназубым шырокім ротам.

— Ты чаго рагочаш?

— У бюро выбіраць лягчэй, чым на мабілізацыю.

— А ты баяўся, каб хаця цябе не вызначылі, а?

— І баяўся, — ураз пасмірнеў Сапун. — А твая якая справа?

— А такая, што возьмем дый прагонім з комсамола.

— Хаця-б не прагнаў…

— Вось тады пабачыш.

— А я і сам магу пайсці, можаш не турбавацца пратаняць.

— Ага, гэтак? — Рыгор уставіўся вачыма Алёшу ў твар. — Тады я прапаную неадкладна выключыць Сапуна Аляксея з радоў комсамола, як непатрэбны элемент.

— Ка-алі ласка! выключайце сабе. — Алёша падняўся з лаўкі і, паказваючы сходу свой шырокі, абвіслагубы рот, паспрабаваў усміхнуцца. Але ўсмешка не вышла і ён моўчкі пайшоў да дзвярэй.

— Ты білет комсамольскі давай сюды, — крыкнуў Рыгор, — а тады можаш убірацца хоць да чортавай мацеры.

— Здо-о-рава! Акурат так комсамольцу і належыць, — сказаў Алёша, вымаючы з кішэні сінюю кніжку комсамольскага білета, і паклаў яго на лаўку.

— Каб не дзяўчаты, — Рыгор зірнуў на іх, — я цябе яшчэ трошку далей паслаў-бы.

Комсамольцы зарагаталі, а Сапун, бразнуўшы дзвярыма, вышаў са сходу.

— Комсамолец!.. За комінам на печы сядзець яму, ды з прусамі ваяваць, а не ў комсамоле быць… Ну, я галасую, хто за тое, каб яго выключыць? Прашу падняць рукі… Так… А то толькі перабіў увесь сход. Ужо даўно бюро выбралі-б.

Хутка пасля гэтага сход скончыўся. Комсамольцы палняліся з месц, скучыліся каля стала, за якім цяпер былі ўсе трое мабілізаваных, і паглядалі на іх, усё яшчэ не верачы, што цераз пару дзён іх не стане ў ячэйцы.

— Вы-ж хоць пішыце нам лісты, дзе будзеце, — просіць Міхаль Ганорык, новы сакратар ячэйкі.

— Будзем пісаць, — у Кастуся голас ціхі. Ён пазірае ўкрадкам на Аксану. — А вы-ж і нам пішыце, ды часцей, вам адсюль лягчэй будзе пісаць.

— Хлапцы, — просіць Рыгор Мікодаў, — давайце да нас пойдзем, пабудзеце ў хаце, пакуль я з бацькам пагавару. Не хочу я, каб ён сварыўся. А пры вас не будзе.

— А тады да нас, — просіць і Ёська. — Уй, я ўяўляю, што будзе мне дома. Але зол зайні азэй^[1], — кажа ён па-яўрэйску і радасна ўсміхаецца. — Абы вы пасабілі першую атаку адбіць, а тады ўжо будзе лягчэй.

Комсамольцы ўсе разам ідуць дадому тапалёвай прысадай. Па абодва бакі прысады маладая жытнёвая рунь. Яна лёгкімі хвалямі пераліваецца пад ветрам. Вецер гойдае верхавіны роўных як адзін высокіх тапалёў і яны густа шумяць над галовамі ў комсамольцаў сваім пажоўклым лісцем і, збіраючы вакол серабрыстых ствалоў маладое тонкае галлё, цягнуцца галлём угару, адкрываючы над прысадай вузкую паску: светласініх нябёс. Па ёй, перасякаючы яе наўскасяк, плыве, асветлены вячэрнім сонцам, вымыты ў чырвоных сонечных променях кавалак хмар. Залюбаваўшыся ім, ідзе Кастусь і, не адрываючы ад хмары погляду, пяе, крычыць у вышыню маладым упэўненым голасам:

„Свергнем могучей рукою
Гнет вековой насегда
И водрузим над землею
Красное знамя труда!..“

І яшчэ раз больш павольна, і больш размерана, ў такт прыцішаным крокам

„И водрузим над землею
Красное знамя труда!..“

Калі песня гатова была замоўкнуць, яе падхапілі комсамольцы, пачалі з першых слоў і размашыстую і звонкую вынеслі з прысады на палявую дарогу, завабіўшы ёю і наваколле, і далёкую прастору восеньскіх палёў.

У той-жа вечар, як ледзь яшчэ змерклася, Аксана, накінуўшы на плечы мультановую хустку, вышла на двор і, пастаяўшы колькі мінут на дварэ ля парога, пайшла і села на прызбе. А цераз некалькі хвілін прышоў Кастусь. Параўняўшыся з сузонавым дваром, ён прыпыніўся, а як заўважыў Аксану, дык не пайшоў на двор, а з вуліцы запытаў збянтэжана.

— Што ты робіш, Аксана, цяпер?

— Нічога. Пасяджу вось ды спаць пайду.

— Хадзем паходзім з табою.

— Не хочацца хадзіць, ногі баляць.

— Ну, кінь ты, дзе ты іх змарыла так, што баляць. Хадзем. Цяпер смялейшы ўжо Кастусь ідзе ў двор і, падаўшы Аксане руку, падымае яе з прызбы. — Хадзем паходзім па дарозе.

— Ну, хадзем сабе.

— А ведаеш, — кажа Кастусь, пагадзіўшы, — гэта-ж і Хведар старастаў выпісаўся з комсамола. Пасля сходу прышоў да Рыгора, плачучы, і аддаў комсамольскі білет, сказаў, што бацька загадаў выпісацца. А я мяркую так, што бацька ягоны нічога яшчэ і не ведае, а проста ён сам спалохаўся, бо чаму-ж гэта абавязкова сёння на яго так ужо наваліўся бацька?

— А-а, слухай ты яго. Вядома, — спалохаўся.

— За тое-ж і далі мы яму з Рыгорам пёру. Больш ужо ніколі не захоча лезці не ў сваю справу.

— А вы-ж хутка і паедзеце? — ціха пытае Аксана, пераводзячы, пасля кароткай паузы, гаворку на другое. — Няўжо-ж гэта праўда? — Я вось цэлы вечар думаю аб гэтым, а мне ўсё здаецца, што гэта нібы так сабе, нібы не на праўду. — Аксана хіліцца галавой да ягонага пляча. — І вас доўга-доўга не будзе…

— Пакуль не скончыцца вайна.

— Вельміж сумна ў нас будзе.

— Чаму сумна? Без нас? Ну-у! Гэта нам, дык будзе сумна, а вы-ж тут усе разам будзеце.

— Мала што ўсе. Мне можа ўсе і непатрэбны, — загадкава кажа Аксана. А сказаўшы, спынілася па дарозе над канавай і запляскала далонямі. — Глянь, глянь!

— Што там такое?

— Вужака папаўзла ў канаву.

— Табе можа здалося! Кастусь згінаецца да зямлі поруч з ёй.

— Добрае здалося. Я заўважыла, як яна ссунулася з грэблі.

З-за лесу зусім яшчэ нядаўна вышаў месяц і цмянае святло яго яшчэ не здолела разрэдзіць вячэрніх змрокаў. Адтаго і цяжка рагледзець Кастусю, што робіцца ў мураве, якой абраслі берагі канавы.

— Ніякай вужакі там няма, — кажа ён і мерыцца падняцца, а Аксана ўгэты час хоча яшчэ ніжэй нахіліцца над канавай і яны стукаюцца галовамі, войкаюць, а пасля абодва весела рагочуць і Кастусь зусім ужо смела бярэ Аксану абодвума рукамі за плечы, пазірае ў вузкія шчыліны яе воч, адкуль іскрацца чорнымі вугалькамі яе зрэнкі, пасля раптам туліць яе да сябе, парыўчата цалуе ў вочы, потым некалькі раз у шчаку і ўрэшце заціхае, упіўшыся пацалункам у яе вусны. Яна сіліцца адарвацца вуснамі ад яго, закідае далёка назад галаву так, што аж бачыць над самай галавой неба, калі на момант раскрывае вочы, але, адарваўшыся, не ідзе ад яго, не вырываецца з ягоных рук і ён зноў, яшчэ мацней, туліць яе грудзямі да сябе і зноў моўчкі цалуе яе твар, пакуль зноў не ўпіваецца пацалункам у вусны. І зноў сіліцца адарвацца Аксана, адкідаючы назад галаву, і на гэны раз вырываеца з рук і ідзе па дарозе назад да вёскі. Следам за ёю ідзе моўчкі і Кастусь. Доўгі час ён не асмельваецца загаварыць, не ўмеючы вытлумачыць сабе таго, што толькі што зрабіў. Урэшце, калі Аксана паскарае крокі, каб хутчэй дайсці да двара, які зусім ужо блізка, Кастусь нясмела пытае:

— А ты, Аксана, напішаш мне, калі я прышлю табе ліст? — Аксана павяртае да яго галаву і высока ўскідвае востракрылыя бровы.

— Дык, няўжо-ж… а я ўсё не веру, што гэта праўда… А ты напішаш?

— Я напішу, адразу-ж, толькі ты адказ прышлі. Прышлеш?

— Прышлю… А ты пішы на татава імя, каб ніхто не ведаў…

— Добра. — І пакуль ён мерыцца сказаць яшчэ нешта, Аксана бягом бяжыць да парога і знікае за дзвярыма.

А па другі день пасля гэтага вечара, самым ранкам яшчэ, з шапятоўскай вуліцы выехала параконная фурманка, якой кіраваў старшыня шапятоўскага сельсовета Мікода Жук. Ён моўчкі сядзеў у самым перадку калёс і курыў, паглядаючы назад. Следам за фурманкай, гоней за двое ад яе, абкружаныя комсамольцамі, ішлі: Кастусь Шкробат, Жук Рыгор і Ёська Гоберман. За комсамольцамі ішло яшчэ некалькі чалавек дарослых. Гэта былі ёськавы бацькі, кастусёва маці і рыгорава мачыха. Кастусёва маці скрозь слёзы скардзілася комсамольцам, што вось і сын ідзе следам за бацькам, пакідаючы яе адну. Дзяўчаты суцяшалі яе, а рыгорава мачыха ўзлавана, гэтак сама праз слёзы, пакрыквала на дзяўчат, папракаючы іх, што нічога яны яшчэ не разумеюць. У полі, як параўняліся з тапалёвай прысадай, што вяла ад дарогі да былога панскага дома, пачалі развітвацца. Мікодзіха неўзаметку перахрысціла Рыгора і, пацалаваўшы, пусціла яго, а сама сышла ў бок з дарогі і стала там, сцяўшы зморшчаныя вусны. Змеціўшы, як хрысціла мачыха Рыгора, Кастусь узяў маці за абедзве рукі і, смяючыся, пацалаваў яе два разы ў шчаку. Як адышоў сын, яна не скранулася з месца, так і засталася стаяць пасярод дарогі на пяску, скамячыўшы ў пальцах прыўзняты падол белага кужэльнага фартуха. А калі развіталіся хлапцы і з таварышамі і, азіраючыся назад, пайшлі дарогай даганяць фурманку, зусім старая ўжо маці ёськава ўзялася рукамі за галаву, абвязаную цёплай хусткай, разгушкала яе і, тупаючы па дарожнаму пяску, завохкала, загаварыла ўпоўголаса да самой сябе.

Следам за ёй, калі яна адышла троху, крануліся ісці і комсамольцы. То адзін, то другі з іх аглядаўся назад на дарогу, па якой пайшлі хлапцы, і тады кожны з іх бачыў, як ідзе па сярэдзіне дарогі высокая Ганна Шкробаціха, несучы ў руцэ скамечаны падол фартуха.

ПАДЗЕЯ ДЗЕСЯТАЯ

Калі зайсці з двара ў вялікі зборны пакой пагулянскага водвыканкома, складаецца ўражанне, што на дварэ зусім ужо вечар, так цёмна ў зборным пакоі. З гэтай прычыны і не можа Мікода Жук пазнаць адразу чалавека, які падышоў да яго на зборнай і падаў руку для павітання. Чалавек немалады ўжо, у чырвонаармейскім шынялі. На правым воку чорная павязка і шчака правая як-бы ўгору падцягнута да вока, ад чаго рот троху скрыўлены і з гэтай прычыны здаецца, што чалавек увесь час хітравата і як-бы недаверліва ўсміхаецца, заўжды носячы за сабою гэную ўсмешку, схаваную ў кутку паміж вусам і барадою. Ён высокі, шырокаплечы і шынель, на ім, як-бы не зусім да росту, караткаваты троху. Пазірае на яго Мікода і ківае галавою.

— Гэта вы адкуль-жа?

— Ды што ты, Мікода, не прызнаў? — дзівіцца чалавек.

— Няўжо-ж Тарэнта? — Мікода пазнае знаёмы голас. — А няхай ты згары. Гляджу, гляджу, думаю, хто-б такі гэта? Аж вось ён хто! Багаты пэўне будзеш.

— Паспрабую разбагацець, чаму-ж. Хіба дарэмна столькі адстукаў? А гэта-ж, — ён паказвае рукой на павязку на воку, — не ведаю вось толькі, ці буду хоць троху хаця бачыць ім. Бач, якім зрабіўся? — Правая шчака тарэнтава з вусам узнялася яшчэ вышэй, а ўсмешка выпаўзла з кутка паміж вусам і барадою і расцяклася па ўсяму твару. — Такога і жонка гатова не прызнаць.

— Прызнае, дзе яна дзенецца. А ты зусім ужо, ці на пабыўку?

— Зусім, падчыстую. Няма як страляць, дык забракавалі. Ды ўжо і наваяваўся я.

— Дзіва, што наваяваўся. Гады-ж тры, здаецца, на той і на гэтай ужо два гады амаль.

— Ну так, каля пяці гадоў. Цяпер-то хоць ведаў, за што ваяваў. Бывала, сядзіш дзе-небудзь, ды думаеш, што калі цэл застанешся, дык хоць будзе куды прысці, ведаў, што на сваю зямлю прыду… Ну, а ты дадому хутка?

— Ды зараз-жа, зайду да аднаго тут на хвілінку і паедзем, ідзі масціся. Гнядую-ж маю можа прызнаеш?

— Чаму-ж не прызнаць?

І цераз некалькі хвілін яны рушылі з волвыканкомаўскага двара на местачковы пляц, а адтуль у завулак, што вёў да гасцінца.

Як паехалі, Тарэнта ўскочыў на калёсы і доўга стаяў на калёсах каленкамі, трымаючыся рукамі за білы драбінак, сачыў, як лёгка збягаюць з местачковага пляца ўніз у завулак калёсы, падганяючы старую, гнядую мікодаву кабылу. У завулку суха і калёсы коцяцца роўна, аж да самага канца завулка, дзе пачынаецца шырокі раз’езджаны гасцінец, абсаджаны па баках бярэзінамі. Нейкі час дарога іхная будзе ісці гасцінцам, аж да самага лесу, а ў лесе зверне направа і пачне віцца: то вузкай паскай паміж густога маладога хвойніку, то шырокай грэбляй у гаі; то разгонна і проста ляжа між бору, то шырокім шляхам між палёў. Старая, даўно знаёмая дарога. Кожная канава, кожны пень і куст, і кожнае дрэва, што расце каля дарогі, — усё гэта даўно знаёма Тарэнту. Але прайшло два гады, як не хадзіў ён па ёй, і зараз доўга стаіць каленкамі на калёсах, углядаючыся ў прасцяг гасцінца, як у нешта невядомае.

— Значыць, ты цяпер ужо зусім дадому? Добра, акурат да часу прыедзеш; сын з дому, а бацька дадому. Ці ты, можа, пра сына і не ведаеш яшчэ?

— А што? — уставіўся ў мікодаў твар Тарэнта адным сваім вокам.

— Ваяваць пайшлі: і твой, і мой, і Ёська кавалёў.

— Як гэта пайшлі? — не разумеў Тарэнта. — Куды?

— Ваяваць, я-ж кажу. Зімой папісаліся ў комсамол, а тыдні два таму назад атрымалі з горада паперку аб мабілізацыі і пайшлі.

— Такі ў войска пайшлі? — усё яшчэ не верыць Тарэнта.

— А няўжо-ж куды. І сын мне ліст прыслаў, што хутка іхная часць на фронт нібы паедзе.

— Як-жа гэта? — усхвалявана замітусіўся на возе Тарэнта. — Які-ж з яго ваяка? Дзіця горкае… Не было каму крыкнуць на яго.

— Ат! — Мікода махнуў рукой. — Я на свайго і крычаў і ледзь не біў яго, а ён сваё зрабіў… Што той крык…

— Дык-жа горкае дзіця яшчэ! Твой-жа хоць трохі старэйшы.

— Наколькі ён там старэйшы. Усяго, здаецца, на год, ці на паўтара.

— Ух, ух! — круціць галавою Тарэнта, — не было каму біць іх. Захацелася ім ваяваць. Мала яшчэ бацькі ваююць.

— Хіба іх разбярэш? Раз падаліся ў комсамол, дык, мусіць, нельта было не ехаць. А як мы некалі лезлі?..

— Дык я нічога, што ён у комсамол падаўся, але забіць-жа могуць? Які з яго армеец? Ці, бывае, скалечаць, дык тады і бацька калека, і сын.

— Хай бог крые, што ты: заб’юць, скалечаць… Ды можа іх яшчэ на фронт і не пашлюць такіх.

— А ты-ж кажаш, што сын піша.

— Мала што ён піша. Малады, можа пахваліцца хоча.

— Ух, ух! — зноў круціць галавою Тарэнта. — А я толькі думаў — вось прыду, за гаспадарку вазьмуся, дапамогу ад сына мець буду… Ці пасеялі-ж яныі там з маткай хоць чаго?

— Пасеялі. Сын у цябе працавіты ўдаўся. І мой працавіты. Я-ж гэта ўсё больш па сельсовецкіх справах бегаю, а каля гаспадаркі ён амаль адзін і хадзіў. Цяпер вось без яго і не ведаю, як яно будзе. Каб хоць як з гэтага сельсовецтва мне вызваліцца. Вазьміся хіба ты за гэтую справу, а?

— Не-э, мне, браце, каб як за гаспадарку ўзяцца. Служы ўжо ты хіба і далей.

— Дык-жа вось служу, каторы год ужо. А думаеш, лёгка? Багатыры, каб прымелі, даўно са свету звялі-б.

— Хутчэй самі сыйдуць, а нас не звядуць.

— Ды не звядуць, вядома.

Два гады амаль, як не бачыліся Мікода з Тарэнтамі на гутарку абоім ім мала дарогі ад Пагулянкі да Шапятоўкі. Думкі роем кружацца, абганяюць адна другую, адна друтую нараджаюць. А ў Тарэнты над усімі думкамі жыве адна: прыедзе, урэшце на сваю ўласную зямлю, умацуецца на ёй і патроху павядзе сваю гаспадарку. Думаючы гэта, ён зараней адчувае смак свайго гаспадарання.

Саскочыўшы з калёс, як прыехалі ў Шапятоўку, Тарэнта нават не падаў Мікоду рукі на развітанне, зразу-ж кінуўся ўдвор. У дварэ ўсё было, як і два гады таму назад. Толькі хата яшчэ больш абсунулася да зямлі. Адтаго столь у хаце стала зусім нізкай і над самай талавой у Тарэнты вісела, калі ён, вітаючыся, цалаваўся ў хаце з жонкай. Жонка абрадвалася яму, але ад таго, што прышоў бацька, яшчэ большым зрабіўся смутак па сыну і, ссунуўшы з тарэнтавых плеч рукі, яна заплакала і села на лаўку каля сцяны.

— І трэба-ж было, яму ісці ў гэта. Удаўся ў бацьку, лезе скрозь, ці трэба гэта, ці не трэба.

— Нічога, жыў будзе, прыдзе. — Словы жончыны Тарэяту спадабаліся.

— А калі-ж прыдзе вось такім, як ты, а? Што-ж тады? Ты-ж хоць стары, а ён-жа дзіця яшчэ…

— Чаго-та ён такім прыдзе? На фронт іх такіх ніхто не пашле, не думай. — І перавёў гаворку на гаспадарку, пра жыта запытаў, пра каня. Абрадваўся, як прышла дачка, рослая, акурат у самай сіле дзяўчына. — Малайчына, што вырасла! А то я ўжо думаў, што не будзе мне памочніка ў гаспадарцы. Ну, ці багата-ж у цябе сілы, а? Давядзецца-ж нам з табою: і хату новую ставіць.

— Ужо і новую, — сказала жонка. — Каб хаця гэтая не разбурылася. — Але абрадвалася такой тарэнтавай гаворцы і сама дачку пахваліла:

— Вырасла, не зломак, слава богу.

— Бог-то тут нібы не пры чым. Бацькі не зломкі, дык и дачка такая.

— Бацькі… Бацька вунь на каго падобен стаў. Не галава, а рэшата, уся ў дзірках ужо. Але-ж і трапляюць кулі нешта ўсё ў галаву табе. — Жонка ўсміхнулася. — Відаць, выстаўляеш ты яе з акопаў напаказ…

— Чорт яго, — смяецца і сам Тарэнта. — Падцэляць-жа вось неяк акурат у галаву. Калі-б яшчэ раз давялося, дык-бы напэўне ўжо ў лоб проста падцэлілі-б.

— Пайдзі яшчэ раз, дык падцэляць.

Раніцою назаўтра Тарэнта пайшоў на сваё поле. За два гады, пакуль яго не было дома, Шапятоўка яшчэ троху парадзела. Хто-ні-хто за гэты час перакінуўся в будынкамі на хутар, або на былую панскую зямлю, на ўчастак, які атрымаў. Тыя, хто быў перасяліўся на хутары раней, цяпер ужо абладзіліся, панакрывалі неяк саломай будынкі, хоць каласом уніз, каб хутчэй, абкуталі так-сяк двары платамі. Тарэнта, ідучы ў поле, думаў, што хоць разарвецца, а збудуе сабе новую хату і завядзе сваю ўласную гаспадарку.

Восеньскае поле сумнае, апусцелае. Лапікамі на ім толькі зелянее рунь, а то ўсё або пляміна шэрай голай раллі, або неўзараная, стоптаная статкам, пожня. Так ад хутара да хутара, у які бок ні глянь. А за ўсім гэтым далёкі або блізкі лес і над ім захмараны небасхіл. Хмары і над галавою нізкія, мутныя. Непадалёк, амаль зусім голыя ўжо тапалі прысады. На дарозе шэры, перацёрты з гноем ды з калівамі сухога сена і саломы, пясок. Паўз дарогу стаптаная, старая, пераспелая і запыленая трава. Ён не заўважае пад нагамі пяску і запыленай муравы, а адтаго, што захмараны небасхіл перад вачыма, думкі не рассейваюцца, а ўсё збіраюцца каля аднаго. І ён радуецца, калі бачыць здалёк яшчэ, як урасла дзёрнам высокая мяжа паміж ягонай зямлёй і зямлёй суседа па хутару, мяжа, якую ён сам абганяў увосень семнаццатага года.

Размеранымі ціхімі крокамі ідзе ён па мяжы, як па сцежцы, не адрываючы погляду ад былога аўсянішча, прыкідае ў галаве, ці багата зямлі зойме двор, выглядае, у ямім-бы месцы лепш пасяліцца. Перад вачыма роўнае, скрозь аднолькава разробленае поле, хоць-бы невялічкі кавалак горшага, каб за яго можна было ўчапіцца думкамі пра сядзібу. Да самай рэчкі ідзе так Тарэнта, пакуль абмінае і кавалак поля, засеяны жытам. Далей пад рэчку ёсць месцы і няроўныя. Ёсць нават кавалак поплаву, дзе расце ціпец. Можна-б на ім і хату ставіць, але пад другія будынкі давядзецца займаць добры поплаў і двор самы не будзе сухім вясной і ўвосень. «Не, лепш там», — парашае ён і зноў гэткімі-ж ціхімі крокамі ідзе па мяжы назад. Зноў мінае жыта і, сцішыўшы і так павольны крок, блукае поглядам па аўсянішчы. Шкода займаць такую зямлю пад сядзібу, але што-ж рабіць? Павяртаецца, і ад мяжы ідзе па аўсянішчу ўпоперак па загонах. Пройдзе крыху і стане, азірнецца назад, тады зноў ідзе, прыкідвае на-вока, ці багата зямлі зойме двор з будынкамі. Шкода зямлі. У Тарэнты пачынае балець галава, яму робіцца горача. Доўга стаіць ён так, сярод поля, блукаючы па ім разгубленым поглядам. У руцэ трымае скамечаную шапку. Вецер шавеліць на галаве ў яго, над чорнай паскай павязкі, русыя валасы, шавеліць бараду і расхінае полы расплікнутага шыняля. Каб хоць кавалачак, каб хоць лапічка маленькая горшай зямлі, зачапіўся-б за яе, паставіў-бы на ёй хату, а пасля ўжо неяк і другія будыніны размяшчаў-бы, не так-бы шкода было, а то, што хочаш, рабі. І ідуць думкі ўкругавую, абганяючы адна адну, і ўсё, нават зямля, пачынае сплываць следам за мутнымі абвіслагрудымі хмарамі за небазвод за балотам. Але калі сутыкаецца краем сваім зямля з хмарамі, Тарэнта спыняецца поглядам на кавалку поля, што паміж ягонай зямлёй і парабкоўскімі агародамі. Спачатку ён і па ім блукае разгубленым поглядам, не разумеючы, як гэта такі кавалак поля застаўся нікім незанятым. Прыпамінае, што як мералі зямлю, было на тым полі тады канаплянішча, якое яны і пакінулі ў карыстанне пану.

Аб нечым дагадаўшыся, Тарэнта подбежкам пайшоў на гэны нічый кавалак зямлі, абмераў яго крокамі, некалькі разоў паглядзеў, стоячы пасярод яго, то ў бок да рэчкі, то ў бок да суседавай зямлі, меркаваў, куды вокнамі павінна стаяць хата. Вымеркаваўшы-ж гэта, ён, спяшаючыся, пайшоў дадому. Дома, хоць і было пад полудзень, абедаць ісці адмовіўся, а запрог у крывулі каня, узяў з сабою пілу, сякеру і, клікнуўшы Марылю, паехаў з ёю ў лес. Як па даўно знаёмаму месцу, ехаў Тарэнта па лесе, звярнуўшы з вялікай дарогі, ехаў у глыб лесу, дзе былі цішыня і поўзмрок пад высокімі гонкімі хвоямі. Час ад часу ён прытрымліваў каня, нацягваючы лейцы і поглядам змяраў адну хвою за другою, а тады шморгаў лейцамі і ехаў далей. Калі ад’ехалі далёка і ад дарогі і ад поля, спыніў каня на грудку каля маладых ялінак, а сам пайшоў з сякерай цераз увесь грудок. Часам ён стукаў абухом сякеры па ствале сасны вышэй камля і слухаў як звініць сасна і зноў ішоў. Хутка Марыля згубіла яго з воч. У лесе зацішна і цёпла. Вецер толькі высока ўгары, дзе плаваюць ціхія шолахі, перабіраючы хвойныя іголкі, злёгку бразгаючы спелымі старымі шышкамі. Марыля паглядзела ўгару, прыслухалася да шолахаў, пачула навакольную цішыню і, спалохаўшыся яе, падышла да каня, узяла яго за аброць каля цугляў, а другой рукой выцерла ў яго з-пад вачэй гной. Тады пачула, як дзесьці далёка зацюкала бацькава сякера па мяккаму сырому дрэву. Цераз нейкі час сякера была змоўкла, але хутка зацюкала зноў. Так ажна тры разы, пакуль змоўкла зусім і лес зноўку зацягнула непарушнай цішынёй. З цішыні тады выплылі бацькавы мяккія крокі і хутка паказаўся сам ён, урачыста спакойны і абрадваны. Ён узяў ад Мары каня і павёў яго за аброць за сабою, выбіраючы, дзе прастарней праехаць. Гоней цераз двое ён спыніў каня і прывязаў яго лейцамі за маладую хвойку. — Тады пад’едзем, — сказаў ён, махнуўшы галавою ў напрамку, куды накіроўваўся ісці. — Бяры пілу і хадзем.

Зусім непадалёк, менш чым за гоні ад каня, Тарэнта спы-, ніўся каля сасны, скінуў шынель і разам з тапаром паклаў яго ў бок ад сябе і пачаў каленкамі масціцца каля сасны на зямлі. — Ну, давай. Світку скінь, а то душна будзе.

Піла хутка ўелася ў мякіш сасновай кары, галасней зазвінела, крануўшы канцамі зубоў дрывоціну, і запырскала з-пад зубоў дробнымі жоўтымі апілкамі. Калі распіл у дрывоціне стаў глыбокім і ў ім схавалася ўся піла, Тарэнта падняўся, узяў сякеру і дзюбкай самай уваткнуў яе ў распіл, каб яго не сціскала, каб лягчэй было хадзіць у ім не шырока разведзенай піле. Калі астаўся паміж чашкай, высечанай у сасне сякерай і пілой, зусім тонкі кавалак дрывоціны, Тарэнта выхапіў з распілу сякеру і адкінуў яе ў бок, а пілу пачаў вадзіць яшчэ шпарчэй і, калі ў распіле затрашчала дрэва, выняў з яго і пілу, і махнуў рукою на Марылю:

— Адыйдзі!..

Дрэва злёгку калыхнулася, пасля на момант замерла, як-бы наглядаючы месца, куды падаць, зноў калыхнулася ўжо мацней і, зашумеўшы галлём, разганяючы перад сабою паветра, паплыло зялёнай верхавінай уніз, а потым ускінула ўгару з пня цяжкі камель і плашма, усім сваім цяжарам адразу, упала на мяккую, усланую дзеразой, мохам і хваёвымі іголкамі зямлю. Тады і ўхнула, заспакоіўшыся, што дасягла зямлі.

Нерухома ляжала стромкае дрэва на зямлі, а па ім, па гладкай жоўтай кары, блукала вострая сякера, то проста абламваючы, калі яны тонкія і сухія, то ссякаючы сырыя і моцныя смольныя сукі. Калі сукі асталіся толькі каля самай верхавіны, Тарэнта пайшоў каля дрэва, куляючы па роўнаму ягонаму ствалу тапарышча сякеры. Адмерыў пятнаццаць тапарышчаў і стаў над дрэвам.

— Нясі пілу, — сказаў ён да Марылі і, калі яна падышла, дадаў яшчэ, пазіраючы ў бок камля: — Аршын на трынаццаць у даўжыню, я думаю, хопіць, будзе прасторная хата. Калі разжывемся, можна будзе і перагарадзіць дошкамі, адбіць чыстую палавіну.

Пасля гэтых слоў паверыла ў новую хату і Марыля і абрадвана зірнула на дрэва следам за бацькам.

— Ды хопіць, уга!..

Як адпілілі ад дрэва два бервяны, адно на пятнаццаць тапарышчаў, а другое на дзевяць з паловай, Тарэнта пайшоў па каня. Каня падвёў да бервяна і, зняўшы калёсы з перадка, падагнаў перадок да дрэва. Трэба было ўскласці камель бервяна на перадок, а верх на заднюю вось. Высек Тарэнта калы: адзін сабе, адзін Марылі. Парашыў, што раней ускладзе бервяно на пень, а тады пад’едзе пад яго перадком калёс. Але і на пень падняць нялёгка. Марыля багата не пасобіць, усяго сілы ў яе, каб падтрымаць сваім калом бервяно, пакуль бацька падсоўвае далей кол, каб яно не абсунулася назад на зямлю. Бацька гнецца пад калом, падсоўваючы пад яго плячо, упіраецца ў зямлю шырока растапыранымі нагамі і, напінаючыся з усяе сілы, падымае бервяно. Баючыся, каб не ўпала яно назад, мітусіцца ён поглядам па бервяну і пакрыквае на Марылю, падбадзёрвае крыкам яе, прымушаючы сабрацца з апошнімі сіламі, бо яшчэ троху падаць угару і бервяно будзе на пні, каб толькі тады своечасова пусціць з рук кол і падхапіць яго рукамі. Пра гэта думае Тарэнта і, напружыўшы ўсе свае сілы, падымае кол. Сіла ад напружання вырастае і бервяно ўспаўзае на пень. Яшчэ ледзь-ледзь і тады трэба кідаць кол. Апошні рывок і бервяно на пні. Але ірвануўшыся з апошніх сіл, Тарэнта не можа стрымацца ў час і кол яшчэ з усёй сілай напірае на бервяно і тады, калі яно ўжо на пні. Бервяно лёгка коціцца па пню, Тарэнта бачыць, як яно момант адзін гойдаецца яшчэ на самым краў пня і ў свядомасці мільгае думка пра небяспеку, што яно вось-вось упадзе, але падаўшыся з разгону грудзямі наперад больш чым след, ён ужо не можа стрымацца і толькі з адчаем крычыць на Марылю і разам з колам падае на зямлю следам за бервяном. Перапалоханая крыкам, Марыля не можа скрануцца з месца. Калі-ж яна кідаецца з калом на другі бок пня, бервяно ляжыць ужо на зямлі, адкаціўшыся ад пня ў бок і яна міжволі, хоць зусім не хоча гэтага, хоць ведае, што гэта нядобра, пырскае рогатам, калі, адплёўваючыся, падымаецца з зямлі бацька і аглядае свае запэцканыя зямлёй рукі.

— Чаго гэта рагочаш, як кабыла? — кідае на яе лаянкай бацька. — Воч не маеш, ці што, каб у час падтрымаць бервяно. 

— Ды як-бы ж я падтрымала, калі я пасабляла вам?

— Пасабляла! — усё яшчэ злуе Тарэнта. — Бачыла-ж, можа, што падыму ўжо тут і адзін. Толькі розуму ў галаве. няма, не дагадалася прытрымаць…

Марыля вінавата маўчыць і пазірае ў зямлю, сабе пад ногі. Адпачыўшы, яны зноўку коцяць бервяно на пень. На гэты раз коцяць яго па калу, які адным канцом ляжыць на пні, у высечанай для гэтага чашцы, а другім на зямлі. Так падымаць лягчэй. Гэта ведаў Тарэнта і тады, калі браўся за бервяно ў першы раз, але здалося яно яму ў той раз спачатку зусім лёгкім і адтаго коліка ён не падклаў.

На гэты раз бервяно на пень лягло спакойна, а ўжо з пня зусім лёгка спіхнуў яго Тарэнта на перадок калёс. Верхавіну было лягчэй класці і цераз колькі хвілін яшчэ яны ехалі з лесу, везучы на разведзеных крывулях даўгое, простае бервяно. Бервяно Тарэнта павёз не дадому, а на поле, дзе быў раніцою, і скінуў яго на паласе, што ляжала паміж парабкоўскімі агародамі і ягонай зямлёй. Да вечара на тым месцы ляжала аж чатыры бервяны і ўвечары-ж, як пачало змяркацца, Тарэнта пайшоў да старшыні сельсовета Мікоды Жука. У хаце ён сеў на лаўцы насупроць Міколы, агледзеўся ўважліва навокал сябе і сказаў, выпускаючы з кутка, паміж вусам і барадою, ухмылку:

— А ведаеш, буду я сабе хату ставіць.

— Хату? — Як-бы здзівіўся Мікода. — Нешта-ж ты дужа хутка надумаўся?

— Чаму хутка? Я яшчэ і на фронце пра гэта меркаваў. Раз ужо свая зямля ёсць, дык трэба на яе мацней садзіцца, каб ветрам не здула. А хату ставіць буду і пастаўлю сабе лепшую за тваю.

— Найшоў чым здзівіць! Мая-ж няновая.

— А я-ж не пра гэта кажу. Твая на колькі ўдоўжкі?

— Аршын восем ці дзевяць.

— А я сабе пастаўлю восем на трынаццаць.

— Так ужо і паставіш? Калі тое яшчэ будзе? Ды і на чорта табе, калі да справы гаварыць, такая вялікая?

— Я з разлікам раблю: можа калі разбагацею, дык тады пераб’ю яе на дзве палавіны.

— А няхай ты згары! — Мікода зарагатаў, — яшчэ ніводнага суку няма на тым полі, а ён ужо і хату перабіваць збіраецца.

— А можа там і бярвенне ўжо ляжыць, — хітравата падміргнуў Тарэнта, — а не толькі сукі.

— Адкуль тое бярвенне ўзялося? Ці можа сёння ўжо і вазіў, а?

— Вазіў. Чатыры бервяны прывёз. Самавольна зваліў тры сасны. А цяпер прышоў да цябе, пішы, браце, паперку ў выканком, ці ў лясніцтва, куды там трэба, няхай дадуць мне лесу. Заўтра-ж паеду хлапатаць.

— Ты гэта ўсур’ёз?

— Ну, а як ты думаў? Трэба-ж мне нешта рабіць, не сядзець-жа ўвесь век у той стопцы. Вось і буду патроху рабіць, пакуль сілы яшчэ ёсць. За зіму лес перацягну, а з вясны, як адсеюся, пачну зруб ставіць. Ну, а некалі і скончу.

— Ды скончыш, абы сіла была.

— Сілы ў мяне хопіць на хату, ды цясця — чорта прыцягну, няхай пасабляе. Хоць пасобіць няхай лес вывезці, ды пацясаць. Чорт яго, мне здаецца, што каб трэба было, дык горы цяпер варочаў-бы на сабе, каб толькі на ногі ўзбіцца. Наш-жа час прышоў, Мікода, ды каб нам не жыць? Хо-го-го! А каму-ж тады жыць, калі не нам? Хіба зноў багатырам, ці што? Гэта, браце, не той чае, не іхны… Ну, дык пішы паперку, каб мне дарам лесу далі, паколькі я чырвонагвардзеец былы і круглы бядняк: ні кала свайго, ні двара.

— Ды напішу, табе такую паперку не грэх напісаць. Вось павячэраю, ды сходзім да Івана Пятровіча і там напішам усё як след.

На тым-жа тыдні Тарэнта выклапатаў сабе лесу, а яшчэ цераз паўтара ці два тыдні прыехаў у Шапятоўку аб’езчык і адкляйміў у лесе дваццаць дзве сасны. Гэтыя дваццаць дзве сасны, ды яшчэ колькі штук па ўласнаму свайму выбару, Тарэнта зімою вывез да тых чатырох бярвенняў, якія прывёз быў на другі дзень, як прышоў з Чырвонай арміі. За зіму ды за вясну бярвенне падвяла, і вясной, перакінуўшы ўсю лягчэйшую работу ў полі на жонку ды на дачку, Тарэнта падоўгу выстойваў над бярвеннем, сагнуўшыся, цясаў яго, а адсееўшыся, падвячоркам неяк, пасля тройцы ўжо, клікнуўшы з сабою і дачку і жонку, паклаў на высокія штандары першую падрубіну пад паўздоўжную сцяну хаты. З той пары кожны дзень ад самага ранку і да змяркання сядзеў Тарэнта на зрубе. Падвячоркам з жонкай, дачкой ды цесцем, які наўмысля прыходзіў для гэтага, яны падымалі на зруб два новыя бервяны, а назаўтра Тарэнта адзін ужо выбіраў у бервяне драчку, высякаў вугал, клаў мох і прылажваў бервяно да зруба. Вянок за вянком вырастаў зруб новай Тарэнтавай хаты і калі адным разам надвячоркам прышлі да зруба Мікода Жук з Сузонам Калядой, каб сказаць Тарэнту, што скончылася вайна з палякамі, яны налічылі ў зрубе восем вянкоў і здзівіліся.

— Глядзі-тка, — сказаў Мікода, — гэта-ж ён хутка сцены-такі вывядзе: яшчэ вянкі чатыры і ўсё.

— А ўжо-такі небагата, — выпусціў Тарэнта з-пад вуса ўхмылку. — Вянкі чатыры і ўсё, хопіць вышыні. Буду на дванаццаты вянок бэлькі класці.

— А там яшчэ адзін вянок і кроквы, — сказаў Сузон, з зайздрасцю аглядаючы зруб.

— Кроквы — справа лёгкая, — абазваўся Тарэнта зверху.

— Ды ты злезь адтуль, пагаворым, хадзі, — запрапачаваў Мікода. — Ці можа ты мяркуеш ужо на гэтую зіму перасяліцца ў яе, што так гоніш?

— У-у-у! — Тарэнта махнуў рукою. — Далёка яшчэ да таго перасялення. Яшчэ духу ці хопіць. Зруб то пастаўлю, а яшчэ-ж столь, падлога, сталярка, ды гонт, ды ўсякая хвароба… — уткнуў сякеру ў бервяно і палез дадолу. Як злез, падаў суседзям руку для прывітання.

— Вайна-ж скончана, — сказаў Мікода, — ці паверыш? Вось ён толькі што з мястэчка прышоў, чуў там.

— Ты што праўду гаворыш, ці жартуеш? — Тарэнта раптам ажывіўся, уставіўся адным сваім вокам спачатку ў Мікодаў твар, пасля ў Сузонаў.

— Якое-ж жартую. Няхай ён скажа.

— Праўда, — пацвердзіў Сузон. — На свае вушы чуў.

— Ну, тады, хлопцы, будзем жыць. Па-сапраўднаму будзем жыць, а? І што без вока я ледзь не астаўся, зусім не шкода мне для такога. Цяпер чалавек хоць ведаць будзе, што не давядзецца яму ўвесь век пакутваць. Гэта добра, калі праўда, што вайна скончылася.

— Дык-жа праўда. Я-ж на свае вушы чуў, як абвяшчалі ў воласці.

— Значыць, усё-такі наша ўзяло! А столькі іх было гэных генералаў розных, ды палкоўнікаў. Тарэнта пачаў апавядаць пра перажытае на фронце і, захоплены ўспамінамі і навіной, якая парадзіла іх, не заўважыў, як знізілася сонца. Асветленыя сонцам, новыя сцены жаўцелі, песцілі вока і, загледзеўшыся на іх, пашкадаваў сваёй страчанай рукі Сузон і ўголас пазайздросціў Тарэнту:

— Ты-то, Тарэнта, будзеш жыць, ты цяпер на ногі ўстанеш, а мая справа прапашчая. Адно ў мяне, што зямлі, канечне, прыбыло, а на будыніну я ніколі не ўзаб’юся. Адной рукой бервяна не падымеш. — Ён выставіў руку наперад і варухнуў пад кашуляй левым бязрукім шплячом. — А тут яшчэ конь ледзь ногі валачэ, наўрад ці пацягне ўвосень плуг.

— Так, нешта ён-у цябе няспраўны, — згадзіўся Тарэнта. — А мой неяк выкараскаўся, патроху цягне.

— І другога-ж цяпер не купіш, — скардзіўся Сузон далей. — За якую-ж трасцу яго купіш. А без каня горай яшчэ, як без рук. Без каня не нагаспадарыш і на добрай зямлі.

— Да, брат, без каня гаспадарыць цяжка, — згадзіўся Мікода. — Але неяк-жа давядзецца трымацца, неяк пражывеш. Як мірны час стане, дапамогу якую ад улады атрымаеш.

— Адным словам, не прападзеш, — перабіў Мікоду Тарэнта Шкробат. — Быць таго не можа, не тыя часы…

З-за былых панскіх будынін выбегла Марыля, тарэнтава дачка. Сонца свяціла ёй проста ў твар, іскрылася на белабрысай яе галаве і, залюбаваўшыся ёю, абрадваўся Тарэнта.

— Памагаты мой бяжыць нешта.

Супроць сонца Марыля ішла, жмурачы вочы, але бачыў бацька, што нясе яна на твары з сабой усмешку і, змеціўшы гэта, пахваліў яе:

— Малайчына дзеўка, яна-такі мне багата пасабіла. З ёй-жа мы і павазілі лес: дзень у дзець са мной ехала ў лес яна.

Але падышла да зруба Марыля, зірнула зразу-ж у твар Мікоду і сагнала ўсмешку з губ і раптам разгубілася, а тое, што хацела сказаць бацьку голасна, сказала зусім паціху:

— Вайны ўжо няма, тата, Кастусь ліст прыслаў.

Пасля яе слоў бліснулі бацькавы вочы, абрадваўся ён, што сын жывым астаўся, а Мікода ўставіўся ў яе поглядам, ці не скажа, што піша Кастусь пра ягонага сына.

— Ну!.. — вырвалася ў бацькі. — А што яшчэ ён піша?

— Ага, ага, што-ж яшчэ? — запытаў і Мікода.

— Піша, што, як комсамолец, ён пакуль што яшчэ будзе ў арміі, а пасля мяркуе паехаць некуды вучыцца.

— Вось табе і на! — вырвалася ў бацькі. Вось табе і памочнк у гаспадарцы.

— Справішся ты з ёю і адзін, няхай едзе ды вучыцца.

— Ды няхай, цяпер-жа толькі і вучыцца ім.

— І я тое кажу, — падтрымаў Мікода. — А пра майго ці піша што?

— Пра Рыгора? — зірнула палахлівымі вачыма ў Мікодаў твар, пасля на бацьку і зноў на Мікоду, а як гаварыла, патупілася вачыма ў зямлю. — Не-а, нічога не піша…

— Нічога? — затрывожыўся раптам Мікода. — Чаму-ж гэта ён? — Яны-ж, здаецца, разам былі ўвесь час. Ты можа сказаць не хочаш? — ён заміргаў палахліва вачыма, уставіўшыся поглядам у вочы Марылі. — Можа нядобрае што здарылася, а? Ды ты сказаць не бойся, я-ж бацька яму…

— А што там магло здарыцца? — пачаў супакойваць Сузон. — Гэта-ж ён зусім яшчэ нядаўна пісаў, здаецца.

— Ды пісаў, — паспакайнеў Мікода, але змеціў, што хавае Марыля пад кофту сабе ліст, які несла, каб перачытаць бацьку, і ўстрывожыўся яшчэ больш, а рукамі пацёгся да ліста, адгадваючы, што ў ім нешта нядобрае напісана пра Рыгора. Рукі механічна пацягнуліся да Марылінай, у якой быў ліст, і, калі крануўся яе рукі Мікода сваімі пальцамі, Марыля ўскрыкнула і адхінулася ў бок.

— Ты чаго-ж гэта, дурная?! А можа сапраўды што нядобрае, дык хавацца-ж няма чаго.

— Забілі Рыгора! — ускрыкнула яна і дрыглівай рукой працягнула да бацькі ліст, а сама крутнулася да іх плячыма і пайшла за зруб са схіленай да зямлі галавой.

— Як-жа ж гэта? — Мікода на хвіліну аслупянеў на месцы, аглушаны спуджаным марыліным крыкам, а пасля засумяціўся, неведаючы, што рабіць. Кінуўся быў пайсці дадому, але зачапіўся нагамі за грудок трэсак і вярнуўся назад. — Дык што-ж гэта такое? Сынок… Адзін быў і таго… — Сам збаяўся вымавіць слова, усё яшчэ не жадаючы верыць у яго. Узяў з тарэнтавых рук ліст, зірнуў на яго і пайшоў з лістом, цяжка пераступаючы цераз трэскі і жэрдкі, на якіх ляжала бярвенне. Пайшоў не на дарогу, а нацянькі цераз поле. Ідучы, спатыкаўся, але паскараў увесь час свае крокі, спяшаючыся як мага хутчэй данесці ліст да Івана Пятровіча. Як пайшоў ён, Тарэнта з Сузонам так і застылі на месцы, пазіраючы ўслед яму. У Тарэнты нарадзілася раптам адчуванне, нібы неяк нядобра зыходзіць, што вось ягоны сын жывы, здаровы і мяркуе ехаць вучыцца, а Рыгора забілі. Падумаў ён, што ў Мікоды будзе на ягонага сына з-за гэтага крыўда і хоць ведаў, што нічым Кастусь не вінен у рыгоравай смерці, усё-ж не мог вызваліцца ад гэтага адчування і адтаго першым загаварыў, выказваючы спачуванне Мікоду.

— Гэта-ж трэба, такое гора чалавеку…

— Ды ў такі час, акурат, як вайна скончылася, калі ў самы раз ісці дадому, ды жыць-бы. І такі хлопец…

— Хлопец з галавой быў.

З-за зруба вышла, патупіўшы ў зямлю вочы, Марыля.

— Дык што-ж ён там піша? Як-жа гэта яго забілі?..

— Як наступалі. — Голас Марылін дрыжэў, зрываўся. — Куля трапіла ў грудзі, у сэрца, мусіць. Як упаў, дык і слова не сказаў.

Тарэнту прыпомнілася вайна, акопы, параненыя. Усё гэта было для яго знаёмым. Ён уявіў сабе, як ішлі чырвонаармейцы ў наступ і ўгадаў, што ўпаў Рыгор наперад тварам на зямлю, бо бег, крыху сагнуўшыся. Падумаў, што, напэўне, побач з ім ішоў і Кастусь. Значыць, гэтак-жа тварам на зямлю мог упасці і ён, і ад думак толькі задрыжэў увесь і, адчуўшы, як балюча крывіцца твар, каб не заўважылі гэтага Сузон з Марыляй, мятнуўся з месца і палез на зруб.

На рыштаванні гнуліся пад нагамі ў Тарэнты тонкія дошкі і дрыглівыя ногі ішлі па рыштаванню нясмела, няўпэўнена. Баючыся ўпасці, ён рукою трымаўся за бервяно, аж пакуль падышоў да сцяны, а тады стаў на месцы каля вугла, дзе была ўваткнута ў бервяно сякера, і доўга стаяў там, аж пакуль супакоіўся. Стоячы, пазіраў на зараснік, за якім ляжала шырокае і спакойнае возера. Калі рукі супакоіліся, выняў з бервяна сякеру, паклаў яе на рыштаванне, перавярнуў бервяно і пачаў, спрытна і ўпэўнена працуючы сякерай, выбіраць з яго драчку. Сузон тады зірнуў угару на зруб, кінуў слова на развітанне і пайшоў да дарогі. За ім, набраўшы ў мяшок свежых трэсак, пайшла і Марыля, а Тарэнта сам пайшоў толькі тады, як зусім прыладзіў да зруба бервяно, як спакойна мякка лягло яно сваім цяжарам на густа пасланы пад яго белы мох. Тады пачало змяркацца.

ПАДЗЕЯ АДЗІНАЦЦАТАЯ

Яшчэ ў вагоне, калі праязджалі апошні перагон, Кастусь пачаў заўважаць, што ім авалодвае нязвыклая для яго млявасць. Гэная млявасць павялічылася, калі ў забітым людзьмі памяшканні станцыі ён прымасціўся на акне нанач побач з Ёськам. Яшчэ праз нейкі час ён, як не захінаўся шынялём, пачаў зябнуць. Каб сагрэцца, курчыўся і нацягваў шынель на галаву, дыхаў сабе за пазуху, але пачыналі ныць ногі і рукі, пачыналася ламата ў спіне і доўга сядзець, скурчыўшыся, ён не мог. Усю ноч не мог заснуць. Як толькі саграваўся троху і пачынаў драмаць, абрадваўшыся, што ўрэшце прышоў сон, раптам пачынала ламаць ногі, хацелася выцягнуць іх на ўсю даўжыню, здавалася, будзе тады лепш. А калі размінаў ногі і звешваў іх з акна, супакойваўся толькі на пару хвілін, каб зноў задрамаць, а тады ногі пачынала падкурчваць ды так, што балюча нылі косці і, каб сцішыць боль, ён падкурчваў ногі пад сябе. З гэтым, на некалькі хвілін, прыходзіла заспакаенне і сон, але ўсяго на некалькі хвілін, пакуль нейкая нутраная сіла пачынала разварачваць косці, ламаць іх. Некалькі раз з’яўлялася жаданне злезці з акна і пайсці паблукаць па дварэ, але, угледзеўшыся ў акно, ён бачыў, як кружыць там мяцеліца і выходзіць не адважваўся: ды і нялёгка было выйсці і асабліва папасці пасля зноў на сваё месца, бо ўся падлога вакзальнай залы была занята людзьмі. Мужчыны, жанчыны і дзеці ляжалі і сядзелі на падлозе, абапёршыся друг на дружку, і гэтак спалі. Каб выйсці, трэба пераступаць цераз людзей, рызыкуючы наступіць каму-небудзь на руку ці на нагу. Цэлую ноч прамучыўся на акне без сну Кастусь, а раніцою, калі Ёська развязаў мяшок і дастаў з мяшка хлеб і сушанага тарана, здзівіўся, што зусім не хочацца есці. Да ўсяго, калі злезлі з акна, каб пайсці ў горад у павятовы камісарыят па вайсковых справах, пачала кружыцца галава.

На дварэ кружыла мяцеліца. Яна замятала дарогу снегам, шчыльна набіваючы яго, між платоў па ўскраінных вуліцах. Ісці па снягу было цяжка і, заняты хадзьбой, стомлены ёю, Кастусь на нейкі час зусім запамятаў на боль у галаве, а галавакружэнне, якое было з’явілася, вытлумачыў тым, што адразу вышлі з напоўненага людзьмі памяшкання станцыі на двор, на вецер. Цяпер ён наўмысля прыслухоўваўся, ці не баліць галава, але акрамя агульнай стомленасці і нейкага неадчэпнага шуму ў вушах нічога не адчуваў. Гэта супакоіла. З гэтай прычыны ён адразу і не звярнуў увагі, калі ў памяшканні ваенкамата зноў далі аб сабе ведаць і боль у галаве, і надакучлівая ламата ў касцях, і гэткі-ж надакучлівы шум у вушах. Паступова боль у галаве пасіліўся, галава пачынала кружыцца, а целам авалодвала млявасць. Цягнула да цёплай печы, каб прытуліцца да яе плячыма і пацягнуцца, размяць ацяжалелыя рукі, але пячэй цёплых не было і, каб не стаяць на адным месцы, пакуль чакалі ў ваенкамаце сваёй чаргі, Кастусь паціху блукаў па калідору паміж чырвонаармейцаў. Устрывожаны такім станам, ён пачаў баяцца, што захварэе. Ён ведаў, што калі захварэе, дык захварэе тыфусам і таму, калі падышоў да яго Ёська, папярэдзіў:

— Ведаёш, ты каля мяне дужа блізка не хадзі, я, здаецца, хутка буду гатовым. — Ён шырока ўсміхнуўся, але па таму, як неахвотна расходзілася ўсмешка па твары, і па чырвані ў вачах, Ёська дагадаўся, што Кастусю нядобра.

— Ты чаго такі? — устрывожыўся Ёська.

— Нешта нядобра. Зябнуць пачынаю, а ў вушах шум і галава пачынае кружыцца. Адным словам у мяне, здаецца, тыфус. — Кастусь зноў паспрабаваў усміхнуцца і на гэты раз сам адчуў, што ўсмешка даецца з болем, пасіляецца ад яе боль у галаве.

— Ну, ты кінь гэтую гаворку, — не знайшоў Ёська чым супакоіць таварыша. — Можа вецер надуў у вушы. — І паверыў у сваю здагадку. Быў паверыў у яе і Кастусь, калі вышлі з ваенкамата на вуліцу, каб ісці ў павятком комсамола. На дварэ галава астывала і балела не так моцна, але калі прышлі ў павятком, Кастусь адчуў сябе зусім разбітым і адразу, нават не сказаўшы ні слова худашчавай востраносай дзяўчыне, якая была за сталом, апусціўся ў крэсла. Яна здзіўлена зірнула на Кастуся, ды так і не зводзіла нейкі час погляду з яго, змеціўшы ягоны чырвоны, злёгку адутлаваты, твар, што было зусім ненатуральным дая здаровага чалавека. Яе здагадку пацвердзілі складкі на ягоным ілбе і нерухомы погляд, як-бы застыглых, ашклянеўшых вачэй.

— Ты, таварыш, нездароў? — запытала яна.

— Чорт яго, нешта не зусім добра, але гэта глупства, — і Кастусь паспрабаваў усміхнуцца. Па ўсмешцы дзяўчына дагадалася, што яму зусім нядобра.

— Табе трэба ў больніцу, таварыш, На цябе зірнуць страшна.

— Ну, ужо і ў больніцу! — зноў злёгку ўсміхнуўся Кастусь. — Мы толькі што дэмабілізаваліся, нам дадому трэба, ў сваю ячэйку, а не ў больніцу.

— Дадому ты такі не пойдзеш, — запярэчыў Ёська. — Ты і ног туды не давалачэш.

— Яшчэ і цябе давалаку, гавары вось хутчэй пра справу ды пойдзем.

— А далёка вам ісці?

— Да Пагулянкі, а там яшчэ дваццаць вёрст з гакам.

— Ну, то табе, таварыш, няма чаго ісці ў такую далеч. Табе трэба ў больніцу.

— У больніцу я не пайду. Пайсці мне ў вашу больніцу, значыць і ногі там выцягнуць. Я прастудзіўся троху. Прыду дадому, адпачну і ўсё пройдзе і ніякая больніца не патрэбна будзе мне. Добрая справа: к самай вясне ў больніцу класціся. Ды мне варта дадому, прыйсці ды пад’есці добра, дык усе хваробы як рукой здыме. — На гэты раз, паверыўшы, што так і ёсць, як ён гаворыць, Кастусь, падбадзёраны сваімі словамі, усміхнуўся радасней, так што і дзяўчына ўсміхнулася, захацела паверыць у ягоныя словы.

— Ну, глядзі, а то каб не было яшчэ горш.

— Горш не будзе. Заўтра-ж сонца засвеціць, вясна, — ён зірнуў у акно, дзе ўсё яшчэ хоць не так, як уначы, кружыла мяцеліца. — А калі ўжо так спатрэбіцца больніца, дык я і ў Пагулянцы яе знайду, хоць бліжэй да хаты. А тут ляж толькі ў больніцу, дык і не ўстанеш ніколі больш. Вы нам дайце для ячэйкі, можа што ёсць, кніжак хоць якіх, і мы пойдзем.

— Добра, я зараз. — Дзяўчына ўстрасянула падстрыжанымі валасамі, прыгладзіла іх рукой і пайшла некуды ў суседні пакой, адкуль хутка вярнулася з ахапкам кніг, свежых газет і плакатаў. Усё гэта яна паклала на стол, а тады аднекуль з-пад кніг выняла пакет, з яго выняла схему, па якой павінна ўлічвацца ўся работа ячэйкі, і пачала растаўмачваць Ёську, як яе запоўніць. За ёю дастала яшчэ адну схему, пасля яшчэ, па якіх павінны давацца справаздачы аб рабоце ячэйкі, трохмесячныя і поўгадавыя, і, змеціўшы, што Ёська з насцярожнасцю паглядае на бяздонны пакет, усміхнулася.

— Больш няма. Там толькі яшчэ інструкцыя, у якой і паказана, як усё рабіць. Вы толькі не пазакідвайце іх нікуды, бо інакш павятком зусім не будзе ведаць, што ў вас робіцца, ці жывецё вы там.

— Не, не пагубім. Будзе усё ў парадку.

Пакет Ёська паклаў сабе ў кішэнь, а кніжкі і газеты — частку ў Кастусёў мяшок, а частку ў свой. За гэтым яны з павяткома пайшлі і яшчэ цераз нейкі час ехалі гасцінцам на шырокіх сялянскіх розвальнях, пазахінаўшыся шынялямі ад ветру.

Гадзіны цераз чатыры яны былі ў Пагулянцы ў Ёськавага дзядзькі і, падмацаваўшыся ў яго такім-сякім полуднем, прымасціліся на сані да Арцёма Піскуна, які ехаў з воласці і ноччу былі дома ў Шапятоўцы. А назаўтра, троху праспаўшыся з дарогі, Кастусь паспрабаваў падняцца, але калі пайшоў па хаце да лаўкі, каб памыцца, галава закружылася і павяла яго ў бок да печы. Спалохаўшыся, ён абапёрся рукой на печ, перачакаў трошку і неяк памыўся, але калі сеў каля стала, галава пачала абвісаць, цягнула легчы, пацягвала, а калі падала маці снедаць, узяў кавалак аладкі, спечанай наўмысля для яго, і не даеў. Паціху падняўся з-за стала і зноў лёг на ложак. Калі падышла да пасцелі маці і зірнула ў твар яму, перапужалася, нават ёмку выпусціла з рук.

— Чаго-ж гэта ты, сынок? Ці не захварэў? Можа прастудзіўся? Можа-б я вады падагрэла з маліннікам, ды напіўся-б, а?

У Кастуся галава была цяжкая і не хацелася скрануць яе з месца і таму, не павяртаючы воч да маці, пазіраючы ўгору, у столь, ён сказаў:

— Нешта нядобра мне, горка ў роце, — разявіў трошку рот і пачаў ротам дыхаць часта і глыбока, як-бы хацеў выдуць з сябе гарачыню, якая апальвала нутро.

— Ды што-ж гэта з табой, сынок? — маці паклала на ягоны лоб сваю далонь. Гарачка ў цябе. Можа рушнік намачыць у вадзе ды прыкласці?

Пад полудзень прышлі хлопцы: Ёська, Самусь Піскун і Ганорык Міхаль. Яны павіталіся з Кастусём і селі каля ложка на лаўцы.

— Вось табе і на! — сказаў Ёська. — А храбрыўся яшчэ. Ты-ж глядзі, ненадоўга толькі, а то мы п’еску ўжо новую выбралі, пад вялікдзень будзем рыхтаваць яе. Табе ў ёй ролю прызначылі.

— І харошая п’еска, — падтрымаў Ёську Самусь Піскун. — Як чыталі, з рогату клаліся ўсе.

— Можа-б ты, Ёська, мне якую кніжку прынёс пачытаць, — папрасіў Кастусь. — А то так ляжаць надакучыць.

— Добра, я выберу, што найцікавей.

— Вы-ж хоць прыходзьце часцей, — папрасіў ён, калі хлопцы сабраліся ісці дадому.

Пасля полудня Ёська зноў прышоў да Кастуся і прынёс яму аж тры кніжкі. — Толькі чытай, ды не сумуй, — сказаў ён, кладучы кніжкі на лаўцы, каля пасцелі. Сеў на лаўку і сам.

— Ты думаеш, што я хварэць буду, аж пакуль усе тры прачытаю?

— Зусім не, я на выбар прынёс, якая цікавей. А калі на хваробу разлічваць, дык чытай гэтую, — ён паказаў самую тонкую з кніжок. У гэты час у хату зайшла Аксана Сузонава. З парога яна сказала ў хату агульнае прывітанне, пасля прывіталася за руку з Марыляй, якая сядзела за прасніцай, а ўжо тады павольна, чырванеючы, пайшла да ложка, каб павітацца з Кастусём.

Кастусь ляжаў на спіне, з выцягнутымі на ўсю даўжыню нагамі, так было яму лепш, і толькі да грудзей быў укрыты коўдрай, зверху на якой ляжалі ягоныя рукі. Быў ён у чырвонаармейскай гімнасцёрцы. Каўнер у гімнасцёрцы расплікнуты і з-пад каўнера відаць белая шыя над грудзьмі. Зірнула на шыю Аксана, бліснула з вузкіх шчылін чорнымі вугалькамі воч і перавяла вочы на Кастусёву галаву, на зблытаныя, мяккія, светлыя валасы. Як падала яму руку, Кастусь узяў яе руку і ў сваёй затрымаў на момант, пазіраючы ёй у твар.

— Ну, як вы тут жывеце? Уцягнулі яшчэ каго з дзяўчат у комсамол ці не?

Аксапа пачырванела, як адчула гарачую цяплынь Кастусёвай рукі, правяла поглядам па ягонаму твару і вызваліла сваю руку.

— Больш ніхто не хоча запісвацца, — адказала яна на запытанне пра дзяўчат. — Баяцца, а каго бацькі не пушчаюць.

— А вашы бацькі не крычаць?

— Нашы прывыклі ўжо. А чаму вы, — Аксана яшчэ раз кіпула поглядам на кастусёў твар, так рэдка пісалі нам у ячэйку? Як адыходзілі, казалі, будзем пісаць вунь сколькі, а пайшлі, дык за паўтара года лістоў дзесяць ці прыслалі.

— Не было як пісаць.

— А хіба вы па нас сумавалі? — умяшаўся ў гаворку Ёська, які да гэтага часу маўчаў.

— А няўжо-ж не, — на яго Аксана кінула задзірысты погляд і зразу-ж зірнула мелькам на Кастуся. — Яшчэ як сумавалі, вунь Марыля па табе ўсе вочы праплакала.

— Ну, ты пагавары, — пачала бараніцца Марыля. — Сама ты вочы праплакала.

— А яна па кім-жа?

— Няхай сама скажа.

Аксана густа пачырванела, адышла ад пасцелі да Марылі і закрыла яе твар рукамі. — Ты хаця не прыдумай чаго.

— На што мне прыдумваць, калі гэта праўда.

— А ну цябе, маўчы… Скажы лепш, куды сёння на вячоркі збярэмся.

— Ай, якая хітрая, — Ёська разрагатаўся, Адразу-ж пра іншае загаварыла.

Аксана азірнулася на Ёську, змеціла Кастусёў белы твар і адвярнулася. — Нічога я не хітрая. Ну, пайду. Давайце сёння ў нас збярэмся, а? Давайце! Я пайду смалякоў насяку, каб на ўвесь вечар хапіла.

— А нам можна прыйсці? — запытаў яе Ёська.

— Калі хочаш прыходзь, месца на лаўцы хопіць. Можа раскажаш нам што-небудзь.

— Ага, прыходзь сапраўды, — падтрымала яе Марыля.

— Калі так — прыду. Вось шкада толькі, што Кастусь не можа хадзіць. На фронце не здаваў, а тут здаў. Прышоў дадому, тут табе толькі ведай, гуляй, на вячоркі хадзі, а ён лёг і ляжыць.

— Я пасля сваё адхаджу, — сказаў Кастусь, — як ачуняю. — Гаворачы, зірнуў на дзяўчат і на момант спаткаўся поглядам з аксанінымі вачыма.

— Ну, пайду. Мне-ж трэба яшчэ смалякоў насекці. — І, нічога больш не сказаўшы, яна першай пайшла з хаты.

Дзён цераз сем у Шапятоўцы спынілася, размясціўшыся ў сялянскіх хатах, рота чырвонаармейцаў. Чырвонаармейцы пешшу, пераходамі ішлі да мяжы, куды прызначана была рота, і па дарозе спыніліся для адпачынку ў Шапятоўцы. У той-жа вечар, Ёська, даведаўшыся, што ў роце ёсць фельчар, пайшоў да камандзіра роты і папрасіў яго, каб ён дазволіў фельчару паглядзець хворага Кастуся. Камандзір ахвотна згадзіўся і адразу-ж паслаў чырвонаармейца з Ёськам, каб знайсці фельчара, а яшчэ хвілін цераз дзесяцьпятнаццаць фельчар сядзеў на лаўцы ў тарэнтавай хаце і гутарыў з жанчынамі, якія сабраліся да Шкробаціхі пасядзець. Быў фельчар нестары яшчэ, нізкарослы, у чырвонаармейскай вопратцы, шапку сваю ён, як прышоў у хату, зразу і павесіў на сцяне на круку, сам сеў на лаўку, пачаў церці рукі адну аб другую, каб хутчэй нагрэць іх. Калі-ж рукі сагрэліся, ён падняўся з лаўкі і, скінуўшы шынель, пайшоў да ложка, на якім ляжаў Кастусь.

— Паднясіце сюды бліжэй лямпу, — папрасіў ён і, ўзяўшы Кастуся рукой за спіну, пасабіў яму падняцца і сесці. Да ложка падышла з лямпай маці, а за ёю і Ёська, і жанчыны, якія падняліся з лаўкі. Яны абступілі ложак поўкругам.

— Што-ж ты, хлопчэ, здаў, — паспрабаваў жартаваць фельчар. Кастусю дужа захацелася ўсміхнуцца ў адказ яму і нешта сказаць, але кружылася галава, муцілася нешта ў ваччу і ён нічога не сказаў, і не ўсміхнуўся, толькі зірнуў угору, у твар фельчара, і, каб не ўпасці на ложак, упёрся ў яго рукамі ў сябе за спіной.

— Покаж, браце, язык. Во так… Ага… На самым сяродку белы, а па краях і канец самы чырвоны… Так… Узяў у гаспадыні лямпу і павёў ёю ў Кастуся перад вачыма. На лямпу Кастусь спачатку палахліва заміргаў вачыма, а пасля схіліў уніз галаву, каб не бачыць святла. — Так… Вочы чырвоныя, баяцца святла. А галава баліць? Шуміць галава?

— Баліць, — ціхім голасам адказаў Кастусь. — Шум увесь час, як-бы што сядзіць у вуху.

— А цяпер, браце, сядзь да мяне спіной. Вось так, — пасабіў Кастусю павярнуцца, падняў да самай галавы ягоную кашулю і ўважліва агледзеў спіну, правёўшы па ёй сваёй рукой.

— Сыпняк у яго, — сказаў ён, павяртаючыся да жанчын. — Сыпны тыфус. Ён даўно ўжо хворы?

— Дзён восем.

— Значыць, цераз чатыры дні крызіс будзе. — Зірнуў на ложак. — А хто тут яшчэ спіць?

— Ды ўсе-ж мы, — адказала гаспадыня. — Хата-ж такая, што ў ёй дужа не разгонішся.

— Гэта небяспечна. Вы хоць троху ложак ад яго адсуньце. Каб раней, тады-б яго ў больніцу варта было-б завезці, але цяпер лепш ужо не чапаць. Дні цераз чатыры відаць будзе. Калі мы не пойдзем яшчэ ад вас, я наведаюся вечарамі. — Фельчар накрыў Кастуся коўдраю і зноў адышоў ад лаўкі. — А як ён спіць, спакойна?

Гаспадыня ўсё яшчэ стаяла на сярэдзіне хаты з лямпай, разгублена пазірала то на фельчара, то на сына. Слоў фельчаравых яна не зразумела і не адказала на іх. Тады суседка кранула яе за плячо. — Ганна! пытаюць, ці спіць ён? Ці спакойна спіць?

— Які ўжо там сон? Гаворыць усё нешта ў сне, варочаецца. Мой вы дарагі таварыш фельчар. Можа-б вы, калі гэта няцяжка, яшчэ наведалі-б яго. Дужа-ж баюся я…

— Я наведаю, вечарамі буду заходзіць. Цераз чатыры дні міне крызіс і хлапец ачуняе, вы толькі сцеражыцеся, каб яшчэ хто ў хаце не захварэў.

— Мы старыя, можа не захварэем, мы гэта тут во спім, — яна паказала рукой на ложак, — а дачка на палацях спіць.

— Гэта добра, што на палацях. Але і самім трэба сцерагчыся. — Фельчар загаварыў пра тыфус, пачаў тлумачыць жанчынам, як ад яго можна ўберагчыся. Да гаворкі прыглухоўваўся, лежачы на ложку, і Кастусь. Ні жанчын, ні фельчара ён цяпер не бачыў; пазіраў на чырвоную сцяну, спакайней так было для воч. Ляжаў нерухома, выцягнуўшыся на ўсю даўжыню, і думаў пра фельчаравы словы адносна крызіса. Пра тое, што можна ад тыфуса памерці, ён нават не ўмеў падумаць, настолькі гэта было незразумелым. Думка пра смерць асацыявалася з уяўлейнем пра адчуванне, якое было, калі фельчар дакрануўся да яго спіны халоднымі пальцамі сваіх рук. Здавалася, смерць можа прыйсці толькі так, падкраўшыся ззаду, і Кастусь інстынктыўна яшчэ шчыльней туліўся плячыма да падушкі, баючыся павярнуцца да яе тварам. На сцяне ўгары перад вачыма мітусіліся нейкія цені і, углядаючыся ў іх, Кастусь чуў аднекуль здалёк, нібы ціхую фельчараву гаворку. — «Навука такога яшчэ дасягне, — гаварыў фельчар, — што чалавеку зусім не трэба будзе столькі багата харчоў. Вынайдуць вучоныя такія пілюлі, што праглыне іх адну або дзве чалавек і сыт будзе, зусім сыт будзе, як-бы і багата чаго з’есць»… — І Кастусь уяўляў, што пілюлі будуць у маленькіх каробачках з картону і чамусьці ўяўляў, што абавязкова яны будуць белыя. Яму нават здалося, што такія пілюлі ён дзесьці раней ужо бачыў. Напружваючы памяць, ён прыпомніў, што бачыў іх некалі ў поездзе ў аднаго чалавека, які быў у даўгім штацкім паліце. Ён час ад часу вымаў такую картонную каробачку з кішэні, даставаў з каробачкі кончыкамі пальцаў кругленькія, як зерні, белыя, як снег, пілюлі і глытаў іх, а пасля запіваў вадою.

З гэтымі думкамі Кастусь задрамаў і не чуў, калі ўсе разышліся з хаты. Праснуўся-ж ноччу і здзівіўся, што ў хаце цішыня і ўся хата запоўнена ружовым святлом, у якім лётаюць сіняватыя іскры. Іскры выляталі на сярэдзіну хаты з-за печы, ад парога і пасля доўга насіліся па ёй, пакуль ападалі на стол, на падлогу, або на ложак. Падалі яны і на яго коўдру. Упадзе іскра і свеціцца сінім агеньчыкам. Каб не згарэла коўдра, ён рукою змятае іскры на падлогу. А якія не можа дастаць рукою, лежачы, скідае, падняўшыся з падушкі. Але іскр у хаце ўсё больш і больш. Цэлымі табунамі носяцца яны па хаце, вылятаючы з ружовага полымя, якое з’явілася каля парога. Цэлымі табунамі садзяцца іскры на коўдру. Схінаецца над коўдрай Кастусь, змятае іх абеімі рукамі, пасля проста стрэсвае іх з коўдры, але яны ляцяць на ложак, што ў ягоных нагах, на якой спяць бацькі, і тады голасна, на ўсю хату, скідаючы з сябе коўдру, ён крычыць:

— Пажар! Тата! Пажар!.. — а сам спуджана падае на падушку, адчуўшы за плячыма холад, і пальцамі драпае сяннік, шукае коўдры і яшчэ крычыць аб пажары. Перапалоханыя бацькі злезлі з ложка. Бацька стаіць над ім, укрывае яго коўдрай і супакойвае, а побач стаіць і дрыжыць уся маці. У руцэ ў яе кварта з вадой, якую яна сама не ведае для чаго ўзяла, як закрычаў Кастусь. Ад страху дрыжыць яна ўся ідрыжыць рука, у якой кварта з вадой. Вада боўтаецца ў кварце і патроху выліваецца ёй на ногі. Ад ног па целу падымаецца холад. Калі холад дабіраецца да плеч, у яе самі пачынаюць стукацець зубы.

— Што-ж гэта, божа мой… — шэпча яна і не можа скрануцца з месца, каб паставіць на лаўку кварту, якая ёй зусім непатрэбна. Шэпт яе чуе Кастусь і, паказваючы рукой у парог, кажа:

— Пажар! — там гарыць, патушыце…

— Нічога, сынок, не гарыць. Табе здалося. — Бацька хавае кастусёвы рукі пад коўдру, засні, хоць троху.

— Патушы, там гарыць, — настойвае Кастусь і падымае з падушкі галаву, каб паказаць, дзе гарыць.

— Добра, я патушу, зараз патушу, а ты засні. Заплюсні вочы і засні.

Кастусь заплюсквае вочы і ляжыць нерухома і ціха. Асцярожненька на цыпачках ідзе з месца маці і ставіць на лаўцы каля вядра кварту, а сама становіцца плячыма да печы, каб сагрэцца, і стаіць так ледзь не да самага ранку. Адтуль, з-за белай печы, непрыкметная маці, яна ў белай кашулі, пахвілінна паглядае на кастусёў ложак і прыслухоўваецца, ці не варочаецца ён, ці не трэба яму чаго. На запечку нерухома сядзіць, прытуліўшыся плячыма да печы, бацька. Ёй доўга сядзіць моўчкі, пасля паціху гаворыць жонцы, каб яна легла спаць, а ёнсам пасядзіць, бо выспаўся. Але жонка таксама не ідзе спаць і абодва яны не спяць, і абодва разам на золку бачаць, як, праснуўшыся, доўгі час нерухомымі, як-бы ашклянеўшымі вачыма пазірае Кастусь на коўдру, якая прыўзнята і скамэчана ў яго каля ног. Нейкі час пазіраў так Кастусь, пасля правёў павачах рукой, выцер іх, зноў зірнуў на коўдру і, раптам ірвануўшыся Целам да сцяны на падушку, нагамі шыбануў з сябе на падлогу коўдру.

— Бомба! — крыкнуў ён. Дыміцца! Зараз разарвецца! А-ай!.. — закрываючы твар рукамі, мятнуўся з ложка, але бацькавы рукі ў час падхапілі яго і не далі ўпасці на падлогу. На гэны раз прыпадак паўтарыўся тры разы. І калі Кастусь супакоіўся зусім, бацькі не адыходзілі ад ложка, схіліўшыся над сынам, стаялі каля яго. Бацька як накрыў Кастуся, так і стаяў, трымаючы ў руцэ коўдру, а маці рукою лёганька гладзіла коўдру на выцягнутых на ўсю даўжыню сынавых нагах, а другой рукой пахвілінна выцірала вочы.

У прыпадках прайшло пяць дзён. У гэныя дні тарэнтаву хату па некалькі разоў наведваў фельчар, правяраючы хворага. На шосты дзень раніцою, распытаўшы бацькоў пра хворага, фельчар супакоіў іх.

— Цяпер ён будзе жыць. — Крызіс мінуў. Гэта самае галоўнае, каб крызіс мінуў.

— Дай-жа вам бог, — гаспадыня прыпынілася была, — хоць можа вы і неверыце ў бога, але няхай ён дасць вам здароўечка. Вялікае дзякуй вам.

— Не веру, але хай дае здароўя, калі мае, калі вы ўжэ так хочаце. Здароўе мне патрэбна, гэта добрая рэч.

І ў той-жа дзень, пасля полудня, Кастусь пачуў, як спявае маці. Пела яна ціха, упоўголаса, думала, што Кастусь спіць і баялася разбудзіць яго. Пела пра сваю маладосць, а можа і пра сынаву маладосць, за якую так перабаялася за ўсе гэныя дні.

За гарою, каменнаю, — пела яна, —
Галубы лятаюць.
Не зазнала раскошы я,
Ужо леты мінаюць.
Запрагайце, хлопцы, коні,
Коні вараныя.
Ды давайце даганяці
Леты маладыя.
Даганялі і дагналі
На кляновым мосце.
Вярніцеся, леты мае,
Ды да мяне ў госці.
Не вярнемся, не вярнемся,
Паляцім за мора,
Бо не ўмела шанаваць нас,
Як свайго здароўя…

Пяючы, зірнула на ложак, змеціла, што сын не спіць і перастала пець, а паднялася і пайшла да яго, каб паправіць падушку. — Вышэй галаве будзе, — сказала яна, — лепш.

Кастусь падцягнуўся вышэй на падушку і рукой пацёгся да лаўкі, на якой ляжалі прынесеныя Ёськам кнігі, і адну з іх узяў, хацелася паспрабаваць чытаць. Але калі паднёс да вачэй кніжку, перад вачыма ўсё засумяцілася, а літары і словы ў кніжцы замітусіліся па белай паперы і разабраць слоў ад гэтага нельга было. Млела і рука, не хацела трымаць кніжкі і, паклаўшы руку з кніжкай на коўдру, на калені сабе, ён доўга ляжаў так, здзіўлены сваёй кволасцю, а пасля паклаў кніжку на месца.

Яшчэ цераз дзён шэсць, калі Кастусь мог ужо сядзець на ложку, абапёршыся спіной да сцяны, захварэла маці. Пра тое, што маці хворая, першым і даведаўся Кастусь. Маці хацела паставіць раніцою ў печ чыгун з бульбай. На руках данесла яго да прыпечка, а як узяла на вілкі і падняла, каб падаць яго далей у печ, рукі задрыжэлі, закружылася галава і чыгун перавярнуўся ў печы на самай чарэні. Падняць чыгуна: маці ўжо не здолела. Галава так закружылася, што, каб не ўпасці, яна пасунулася, трымаючыся рукамі за печ, да пасцелі і, як села, паклала на падушку галаву, ды так і ляжала, слухаючы, як сіпіць у печы на чарэні разлітая з чыгуна вада. З гэтага часу маці з ложка не ўставала і ў хаце гаспадарылі Марыля і бацька.

Дзён цераз сем пасля таго, як злегла ў ложак маці, падняўся ўпершыню з ложка Кастусь і паспрабаваў хадзіць па хаце. Ён быў настолькі кволым, што доўга не мог устаяць на нагах і амаль увесь дзень сядзеў на лаўцы каля акна, любуючыся на сонечны, блізкі да вясновага, дзень. На дварэ яшчэ ляжаў снег, толькі ў полі паказаліся чорныя лапікі голай зямлі, але так свяціла сонца, так дружна, цэлымі цуркамі, цяклі са страхі кроплі вады, так дружна чырыкалі на дварэ, на сметніку вераб’і, што вясна здавалася зусім блізкай. І каб адчуць яе яшчэ больш, Кастусь ускінуў на плечы світу і вышаў на двор. На ганку яго адразу асляпіла сонца і галава ажна закружылася ад чыстага паветра, якім дыхнула на яго разам з ветрам. Каб пастаяць на сонцы, накіраваўся пайсці за вугал хаты, але з-за вугла зразу падуў мацнейшы вецер і ён ледзь не ўпаў. Утрымаўся на нагах толькі таму, што ўхапіўся рукамі за драбіну, якая стаяла каля хаты, і, адпачыўшы, паціху пайшоў назад у хату, несучы з сабою на вуснах горкую ўсмешку. Смяяўся з сваёй такой вялікай кволасці. Затое яшчэ дзён цераз сем ён зусім амаль не адчуваў кволасці і мог ужо спраўляцца з працай каля двара.

— Ачуняўшы канчаткова, Кастусь аддаўся не новым ужо для яго думкам. Хутка вясна. Не ўгадаеш, калі яна пройдзе, а там праміне і лета. З восені яны з Ёськам парашылі абавязкова паехаць куды-небудзь вучыцца. Калі сурёзна брацца за гэта, значыць трэба брацца з самай вясны, каб даведацца, дзе што ёсць, куды кінуцца. Сам Кастусь марыць пра такую шкоду, пасля якой мог-бы ён стаць «тэхнікам па электрычнай справе», так ён найменаваў сваю спецыяльнасць, да якой і марыў дайсці. Захапленне электрычнасцю прышло да Кастуся раптам пасля таго, як, будучы ў арміі, ён у адным з прыфрантовых гарадоў схадзіў з групай чырвонаармейцаў на экскурсію ў фізічны габінет мясцовага вышэйшага пачатковага вучылішча, дзе настаўнік фізікі дэманстраваў ім вопыты па электрычнасці. Пасля гэтага чорныя, што круцяцца ў розныя бакі, кругі, з наклеенымі на іх бліскучымі паперкамі, і ўспышкі электрычных іскарак засталіся ў ягонай памяці назаўжды і імі як-бы азначыўся Кастусёў шлях у будучыню. І хоць бачыў Кастусь гэны свой шлях яшчэ толькі ў марах, быў ён асляпляюча яркім і вабіў і клікаў за сабою, абуджаючы ў ім дрымотныя, невядомыя яшчэ самому сабе, сілы. Адтаго праменні сонцавы, якія паблісквалі на дрэвах, на дарозе і час ад часу краналіся ягонага твара, прабіраючыся згары праз гушчу хвой, здаваліся Кастусю бліскамі электрычных сіл, рассыпаных па-над зямлёю, і ўжо зусім зачарованы і аслеплены імі, як вышаў з лесу, Кастусь з зажмуранымі вачыма сеў на капец, што стаяў пры дарозе. Там доўга сядзеў ён пад сонцам, схаваны лесам ад ветру, аддаўшыся марам.

ПАДЗЕЯ ДВАНАЦЦАТАЯ

Як і тры гады таму назад, калі шапятоўская ячэйка выраўляла на фронт трох лепшых сваіх хлапцоў, цяпер зноў у тым-жа самым пакоі сход, якім ячэйка выпраўляе хлапцоў у далёкі, нікім з хлопцаў нябачаны, горад Маскву. Той-жа стол, моцны, шыроканогі, на старым сваім месцы каля глухой сцяны, непадалёк ад акна ў другой сцяне. За сталом сакратар ячэйкі Міхаль Ганорык. Заглядаючы ў паперкі, разгорнутыя на стале, ён робіць даклад.

Міхаль доўга, не спяшаючыся, чытае надрукаванае ў газеце, якую ён дастаў з-пад паперак, а пасля яшчэ пераказвае прачытанае сваімі словамі. Паклаўшы, па звычцы, падбародкам галаву на свае кулакі, Кастусь дзівіцца, як складна і проста гаворыць Міхаль. Час ад часу ён павяртае галаву да Аксаны, якая сядзіць побач з ім і шэпча:

— Маладзец Міхаль, сапраўды маладзец. Ён гэта на якіх курсах быў?

— На палітасветных. Але сколькі-ж ён быў там, усяго-ж тры месяцы. Вось вы як паедзеце, дык невядома калі і вернецеся.

— Вернемся, а то дзе мы дзенемся.

— Неяк мне страшна, калі я думаю, што паедзеце вы. Мне здаецца, што зноў нехта адзін з вас не вернецца, Як тады Рыгор. — Аксана пазірае то ў твар яму, то на стол і мігае пачырванелымі вачыма.

— Ну, што ты, цяпер-жа мы не на фронт едзем.

— І я ведаю, што не на фронт, але неяк страшна мне, як успомню пра Рыгора. Вельмі шкада мне яго.

— Усім шкада, ды нічога-ж не зробіш. У той дзень нашых вельмі багата пабілі. А Рыгор-жа на маіх вачах памёр; мне дакумэнты свае аддаў і скончыўся. Я пасля некалькі дзён як непрытомны хадзіў і, каб не Ёська, можа звар’яцеў-бы, Дужа неяк пасля гэтага страшна зрабілася, смерці, як ніколі, баяўся… А цяпер чаго-ж баяцца? Рабфак, гэта табе не фронт… — Ён усміхаецца і за ім, патупіўшы вочы ў стол, усміхаецца Аксана.

Пытанне пра пасылку на вучобу ў рабфак пры маскоўскім Ламаносаўскім электратэхнічным інстытуце стаяла апошнім у павестцы дня сходу. Калі дайшла чарга да гэтага пытання, Міхаль растлумачыў, што з Масквы з рабфака атрымана паперка на імя Кастуся Шкробата і Ёські Гобермана, якім ячэйка і дае сваю рэкамендацыю. — Даём мы ім ад бюро ячэйкі такія прыблізна рэкамендацыі, я прачытаю рэкамендацыю на Кастуся. Вось… «Шапятоўская ячэйка КСМБ рэкамендуе для паступлення на рабфак Ламаносаўскага электратэхнічнага інстытута члена комсамола з дваццаць трэцяга сакавіка тысяча дзевяцьсот дзевятнаццатага года, або з першага дня арганізацыі ячэйкі КСМ, таварыша Кастуся Шкробата, як прыкладнага і вытрыманага комсамольца і зусім палітычна надзейнага грамадзяніна Совецкай рэспублікі. Таварыш Шкробат К. у дзевятнаццатым годзе, па мабілізацыі комсамола, добраахвотна пайшоў у Чырвоную армію на фронт, дзе прабыў да сканчэння грамадзянскай вайны, што і сведчыцца. Сакратар бюро ячэйкі КСМ такі-та, члены бюро ячэйкі КСМ такія-та…» — Міхаль паклаў паперку, на якой была напісана рэкамендацыя, на стол. — Згодны з такой рэкамендацыяй?

— Згодны.

— Усё правільна.

— Тады, хто за такую рэкамендацыю, прашу галасаваць. Так. Усе. А цяпер рэкамендацыя Гоберману Ёську.

Рэкамендацыя на імя Гобермана Ёські слова ў слова паўтарала рэкамендацыю кастусёву.

На гэтым сход скончыўся, але перад тым, як зачыняць яго, Міхаль памеркаваў аб нечым, стоячы каля стала, і пасля нейкім, па-незвычайнаму ўрачыстым і чамусьці саромлівым голасам, прыпомніўшы свой выпускны вечар на павятовых палітасветных курсах, сказаў:

— У дзевятнаццатым годзе, прыблізна ў гэткі-ж час, мы выпраўлялі трох сваіх лепшых комсамольцаў на фронт бараніць Совецкую рэспубліку. Абавязак гэны таварышы нашы выканалі з гонарам. Адзін з іх, вядомы ўсім вам таварыш Жук Рыгор, з фронта не вярнуўся, аддаўшы сваё жыццё за рэволюцыю. Я прашу ўшанаваць яго памяць уставаннем і спець пахавальны марш. І сам моўчкі схіліў галаву над сталом так, каб ніхто не змеціў на вачах слёзы, якія нямаведама адкуль узяліся. Паціху, але, разам падняліся з месц комсамольцы і тады з пакоя паплыла на двор ціхая, поўная тугі пахавальная песня па таварышу.

Калі песня змоўкла і комсамольцы асцярожна селі на месцы, Міхаль хвіліну памаўчаў, стоячы з патупленымі ў стол вачыма, пасля перамог сябе, зірнуў на комсамольцаў і зноў загаварыў.

— А цяпер, — сказаў ён, — мы выпраўляем нашых лепшых комсамольцаў у Маскву вучыцца. Хто з нас, або з нашых братоў мог дзе вучыцца пры старым рэжыме? Тады вучыліся толькі сынкі ды дочкі буржуяў ды панкоў, а рэволюцыя нам у навуку дзверы адчыніла, як і ва ўсё жыццё адчыніла дзверы рабочым і сялянам. Значыць недарэмна нашы таварышы за рэволюцыю на фронт ішлі і недарэмна за яе таварыш наш аддаў сваё жыццё. На гэтым дазвольце мне скончыць і абвясціць сход зачыненым.

А хвіліны цераз дзве комсамольцы, усім гуртам, як ішлі, стаялі на самай сярэдзіне таполевай прысады і дзівіліся ў поле. Полем да рэчкі рушыў вялікі натоўп мужчын і жанчын. Спачатку комсамольцы падумалі, што зноў, як і пяць дзён таму назад, сяляне спраўляюць у полі малебства, каб пайшоў дождж, але, прыгледзеўшыся да натоўпу, яны не змецілі ў ім ні прошчы, ні крыжа. Гэта здзівіла іх і, каб даведацца, у чым там справа, комсамольцы ўсе разам пайшлі да сялян.

Каля рэчкі натоўп, на чале якога ішлі Мікіта Шкробат і Арцём Піскун, ды яшчэ дзевяностагадовы бацька Давыдзюка Ахрэма і такога-ж узросту піскуноў бацька, спыніўся ў такім месцы, дзе акурат да самай рэчкі амаль даходзіла поле, засеянае ярыной. Каля пяці тыдняў мінула з таго часу, як прайшоў над шапятоўскім полем невялічкі дождж. З таго часу ўсе дні над Шапятоўкай стаіць спакойнае ў сваёй сіняве, чыстае неба. Дзесьці бокам, з глухімі грымотамі або без іх, паказаўшыся з-за небасхілу толькі краем сваім, праплываюць хмары. Кожны вечар хмары з усіх бакоў з-за небасхілу паказваюцца, неба над небасхілам мутнее, усё паказвае як-бы на тое, што ноччу, ці да ранку збярэцца дождж, а раніцою зноў неба чыстае і ў ім гарачае сонца. Ад сонца перасохла зямля на полі, патрэскалася і ляжыць голымі камякамі, ашчацініўшыся рэдкімі, вузкімі і вострымі калівамі нізкарослай ярыны, Побач з полем паплавамі, як ніколі за гэныя гады сухімі, цячэ Хвошчаўка. Перасохла і яна, апала, агаліла крутыя свае берагі і прысмірнела.

Ад натоўпу аддзяліліся Арцём Піскун з Мікітам Шкробатам і знеслі па берагу да рэчкі, дзе не так крута, саху, якую прынеслі з сабою. Следам за імі Давыдзюк Ахрэм знёс туды-ж ярмо і пастронкі. Тады адышлі ад натоўпу яшчэ самыя старыя з усіх бацькі, давыдзюкоў і піскуноў, апранутыя ў чыстую бялізну, пазакасвалі за калены ажна ісподнікі на тонкіх, худых нагах і асцярожна палезлі з берагу да ракі. Там ім надзелі на галовы ярмо, прывязалі іх да сахі пастронкамі і нясмелымі дрыглівымі нагамі яны пайшлі ў ваду, а каля сахі стаў, гэтак сама закасаўшы штаны за калені, Арцём Піскун.

Над берагам, расцягнуўшыся паскай, стаялі сяляне і сялянкі, дарослыя, моладзь і малыя дзеці, пазіралі на раку, упоперак якой працягвалі саху, запрэжаныя ў яе пастронкамі, сівабародыя дзяды. За сахой, павольна і ўрачыста ступаючы ў ваду босымі, голымі нагамі, трымаючы яе за ручкі, хадзіў Арцём Піскун, а над берагам, наперадзе ад натоўпу, без шапкі стаяў сам Давыдзюк Ахрэм. Калі дацягвалі дзяды саху да другога берагу і павярталіся, Давыдзюк голасна крычаў, звяртаючыся да Арцёма:

— Памагай бог, чалавеча! Што ты робіш?

— Дзякую, добры чалавек! — гэтак-жа голасна крычаў з ракі Арцём. — Раку вось ару, засяваць дабром буду.

Тры разы перацягвалі ад берагу да берагу цераз раку саху дзяды, замуцілі ў рацэ мелкую ваду і тры разы гэтак пераклікаліся Давыдзюк Ахрэм з Арцёмам. Пяць дзён таму назад шапятоўцы былі прывезлі да сябе з лесавіцкай царквы папа і хадзілі з ім па полі, служылі малебен, спадзяючыся на дождж. Але прайшло колькі дзён, а дажджу не было і тады, змарыўшыся чакаць яго, прыпомнілі старыя шапятоўцы даўны звычай дзядоў сваіх і павалаклі на рэчку саху, каб тры разы пераараць раку сахой па дну ўпоперак ад аднаго берагу да другога, каб гэтым папракнуць свайго бога за тое, што не дае ён дажджу.

Над берагам стаялі моўчкі старыя мужчыны і сялянкі, напружана, уважліва сачылі, як пераворвае раку Арцём, а за іхнымі плячыма, перакідваючыся ціхімі шэптамі, цясніліся маладзейшыя жанчыны, стрымліваючы дзяцей, якія лезлі да ракі. У баку троху парамі стаялі хлопцы і дзяўчаты, якія наглядалі за тым, што рабілася на рацэ і кідаліся жартамі па адрасу Арцёма, які, ходзячы па рацэ, высока ўздымаў ногі і плюхаў, апушчаючы іх у ваду. Да моладзі далучыліся і комсамольцы. Кастусь рассунуў наперадзе дзяўчат, абняў іх двух зразу і, прасоўваючы паміж іхных сваю талаву, здзівіўся:

— Вой, хлопцы, дзіва! Арцём на дзядах рэчку арэ: зусім ужо здзяцінеў. Моладзь зарагатала. На рогат азірнуліся старэйшыя, але нічога не сказалі.

Тымчасам з рэчкі вылезлі дзяды, мужчыны вынеслі з рэчкі саху і ярмо і, пагаманіўшы над берагам, натоўп не дружна пачаў разыходзіцца. І тады змецілі ў натоўпе Міхалку Хвойчыка. Убачыўшы комсамольцаў, ён правёў рукою па сваіх даўгіх вусах, як-бы выклікаючы гэтым рухам рукі ўсмешку, і, шырока, на ўвесь свой вуглаваты твар, усміхаючыся, пайшоў да іх, прытрымліваючы адной рукой гармонік, які вісеў на плячы ў яго.

— Ну і дзіва! — сказаў, падыходзячы. — Як радзіўся, такога яшчэ не бачыў я. Што гэта яны рабілі?

— Бога дакаралі, чаму дажджу не дае.

— Фу ты, чорт іх! — Хвойчык зарагатаў. — А я стаяў, вылупіўшы вочы, і не разумеў, чаго яны ў тую рэчку лезуць, на што дзядоў тых няшчасных мучаць. Ніколі-ж я пра гэта не чуў. Паскакаць, дзеўкі, хочаце? — звярнуўся ён да моладзі.

— Паіграй, дык паскачам.

— Тады хадземце да клуба. — Міхалка зняў зпляча гармонік, узяў яго ў рукі і пайшоў з месца, шырока расцягнуўшы яго. Спрытныя тонкія пальцы ягоныя прабеглі па жаўтаватых гузіках галасоў і гармонік, задзіраста ўскрыкнуўшы, заіграў барыню. Нехта за гармонікам пачаў падпяваць і прыпеўка, як і гармонікавы галасы багатыя, была вясёлай, задзірастай.

На што барыні чапец,
Любіць барыню купец…

І за гэтым і голас спевака, і гармонікаў голас ласкава так, што аж уяўлялася як песціць купец барыню, вымаўлялі:

Ба-а-рыня ты мая,
Суда-а-рыня ты мая…

Натоўп, які ішоў па дарозе наперадзе, пачаў рассыпацца. Старэйшыя пайшлі дадому ў вёску, а хто маладзей, спыніліся, пачакалі моладзь, і следам за ёй пайшлі прысадай на былы панскі двор, да комсамольскага клуба. Па дарозе Кастусь непрыкметна прытрымаў трошку Аксану і пайшоў поруч з ёю. — Я папрашу Міхалку карагод іграць, а ты паскачаш. Добра? Ты такая прыгожая, як на кругу ў карагодзе ідзеш…

— А так непрыгожая? — Аксана бліснула на яго вугалькамі воч.

— Вось табе і на, ледзь не папаўся я. Прыгожая і так, ого, але тады яшчэ прыгажэй.

— Так і кажы! — пагразіла яму Аксана пальцам.

— Так і буду казаць. А ты паскачаш? Для нас… Бо калі-ж мы яшчэ цябе ўбачым… паскачаш?

— Добра…

На дварэ, як размясціліся ўсе на лаўках, вынесеных з клубнай залы, і Міхалка сыграў першую польку, Кастусь пашаптаўся з ім, а тады вышаў на сярэдзіну круга.

— А цяпер я прапаную, каб Міхалка сыграў нам «За рошчаю зеляной». Згодны?

— Згодны!

— Іграй!

— На круг Аксану!..

— Выходзь, Аксана!

— Не саромейся!

— Выходзь, Аксана, — папрасіў і Кастусь. — Міхалка, давай! — А сам узяў за руку Веру і павёў у круг карагод састаўляць. За ім сталі ў круг парамі хлопцы і дзяўчаты. Вышла на круг і Аксана і з-пад саромліва апушчаных востракрылых брывей зірнула на Кастуся. Міхалка ўзняў галаву, ледзь-ледзь назад яе закінуў, пазіраючы ўгору, і заіграў, і адразу, паклаўшы левую руку, адстаўленую локцем ў бок, на бядро сабе, пайшла па кругу, у сярэдзіне карагоду, Аксана. Яна ішла з паднятай угору правай рукой, у пальцах якой трымала белую насоўку, калыхала яе па ветру над галавой і, то набліжаючыся да карагоднага круга, які ішоў парамі насустрач ёй, то аддаляючыся ад яго, як-бы клікала за сабою лепшага ў кругу хлопца. Клікала, завабляючы яго песняй.

За рошчаю зеляной,
Пасеялі дзеўкі лён…

Голас у яе чысты, лёгкі, і песня гэткая-ж лёгкая і гуллівая, як бліскучыя чорныя яе вочы. Аксана запявала і не паспявала яна змоўкнуць, яшчэ цягнула сваё даўгое звінючае «лё-о-он», як скранаўся з месца карагодны круг, які быў прыпыніўся на момант, і ўсімі галасамі падхапляў песню і, спяшаючыся, паўтараў апошнія яе словы, і, як і Аксана, доўга цягнуў на ўсе галасы тое-ж звінючае «лёо-о-он», а Аксана хутчэй ішла па кругу, кідаючы на хлапцоў погляды і, пераняўшы на-ляту песню, гаварыла песняй, несучы яе па кругу:

Пасеяўшы, палолі,
Белы ручкі калолі…

І карагод зноў падхапляў песню:

Калолі, калолі,
Белы ручкі калолі…

Аксана ішла па кругу, лёганька махала над галавой насоўкай, але ўжо не кідалася поглядамі на хлапцоў, несла погляд, патуплены ў зямлю. Хлопцы-ж ад гэтага яшчэ мацней стукалі нагамі аб звоякую зямлю, ласкава ўсміхаліся ёй, спадзяючыся на яе выбар, на тое, што, заспявае зноўку, падыйдзе, махне перад тварам хустачкай, клікне за сабою ў круг.

Панадзіўся белы конь,
Памяў, пацёр дзеўкам лён…

Аксана прыпынілася перад Кастусём, сарамліва зірнула ў вочы яму, і, нібы гэтым хацела адагнаць сваю сарамлівасць, хустачкай-насоўкай дакранулася да кастусёвага твара. Кастусь звёў за спіной у сябе руку верыну і дзяўчыны, якая была злева ў яго, каб замкнуць гэтым карагодны круг, а сам, гэтак-жа як і Аксана, паклаўшы толькі на бядро правую руку, пайшоў следам за ёю. Два разы абышоў ён круг, даганяючы яе, пасля ўзяў узнятую ўгору яе руку і так павёў за сабою па кругу пад туллівую звонкую песню.

А позна ўвечары таго-ж самага дня, цалуючы на развітанне Аксану ў вусны, Кастусь прасіў:

— Ты-ж пішы толькі, часцей пішы… Добра?

— Добра, — згаджалася Аксана, не здымаючы рук з ягоных плеч. — І ты-ж пішы. А як прыедзеш узімку на вакацыі, зноў карагод наладзім…

— І ты выберэш мяне?..

— Цябе… Толькі цябе! — Сашчаперыла рукі на ягонай шыі, ірванула да сябе ягоную галаву, звонка пацалавала ў губы і, вырваўшыся ад яго, пайшла на свой двор. Ад самага парога, смеючыся, вярнулася, рукой паманіла пайсці за сабою да парога, а там зноўку абхапіла рукамі Кастусёву шыю, шчыльна прыхінулася да яго целам і, зажмурыўшы вочы, пакорліва паднесла вусны для пацалункаў.

Самым ранкам назаўтра роснай сцежкай Кастусь, а з ім Ёська Гоберман пешшу ішлі з Шапятоўкі на станцыю, каб адтуль паехаць у далёкі, вялікі горад Маскву.

1. Хай будзе так.