Першыя крокі (1925)/Салавей

← Школа

Салавей Апавяданьне Аўтар: Якуб Колас 1925 год

Дудар →

Прапануем да спампаваньня!

САЛАВЕЙ.

эту ночку па справядлівасьці можна было назваць першаю, вясноваю ночкаю. Было цёпла і ціха. Над заспакоенаю зямлёй зьвісала цёмная глыб неба. Бліскучыя матылькі-зорачкі сьвяціліся і дрыгацелі многакаляровым блісканьнем. Здавалася, што ўсе гэтыя самацьветныя зоркі-дыямэнты й пазалочаны сярпок маладога месячыка высыпалі гуртом на неба сьвяткаваць нейкае нязвычайнае сьвята. І праўда было сьвята: і неба і зямля ў гэту ночку сустрачалі вясну.

Але найбольшую радасьць гэтага вялікага сьвята адчувала зямля.

Высокія, цёмныя лясы стаялі ціха й паважна і толькі зрэдка перамаўляліся дрэвы таёмным, радасным шолахам. Па глыбокіх лагчынах, у полі, між каменьчыкаў пераліваліся халодныя дробненькія хвалькі жывых ручайкоў. Цёмныя, постаці алешын прыслухоўваліся да гэтага гучнага звону і, здавалася, былі зачарованы мэлёдыямі вясновых хвалек.

Высока над зямлёю прыгожымі шнурамі ляцелі жураўлі і гусі.

— Глядзеце, глядзеце! — прамовіла адна гусь: — ці ня нашы гэта балоты блішчаць унь там, між лесу?

— Нашы, нашы! — радасна адклікаліся жураўлі.

— Так, так! гэта нашы абшары, — пацьвярджалі качкі, з шумам нясучыся ад аднаго возера да другога.

Дзесь над возерам, каля старога млына, дзе аднатонна шумела вада, наводзячы нейкі спакой і сон, чуліся мілагучныя, крыху засмучоныя галасы кнігавак:

Кі-і — гік! Кі-і — гік!

Што яны хацелі гэтым сказаць, ніхто добра ня ведаў, апрача старога млына.

Адным словам, усе былі вясёлы.

А хто ў гэту ночку спаў, таму сьніліся вельмі прыемныя сны. Нават і ў цёмных сялянскіх хатах была весялей. І калі, бывала, сярод ночы абуджаўся хто-небудзь з малых дзетак і сваё абуджаньне вызначаў плачам, то ім звычайна казала іх мама.

— Сьпі, мой сынок! — Або

— Сьпі, мая дачушка! Заўтра будзе цёпла, вясна будзе; пойдзем з табою крапіўку рваць на сьняданьне.

Дзеці адразу супакойваліся, бо яны бачылі перад сабою мілую вясеньку.

Яны зараз-жа сьцішваліся, латвей укладваліся на сваіх пасьцельках із думкамі аб вясьне засыпалі салодкім сном.

А гэта красуля-вясна, параскідаўшы сваю пышную кудзельку-кудры — лёгкія сьветлыя хмаркі, — прыветна ўсьміхаючыся тысячамі зорак, спакойна і паважна, як каралеўна, ішла ад поўдзеню і захаду, патыхаючы цёплымі, ціхімі ветрыкамі, цалуючы гэту спакутаваную зямлю з яе стварэньнем, будзіла і выклікала яго да новага жыцьця.

— Вось і дачакаліся вясны, — казала зялёная жаба, высунуўшы з вады нос.

— Ах, як тут прыемна! — заўважыла другая жаба.

— Дайце хоць сьвежым паветрам дыхну, аклікнулася трэцяя.

— Эй, запявайла, пачынай песьню!

— Песьню, песьню! — хорам закрахталі жабы.

Запраўскі запявайла прымасьціўся на леташняй лотаці, вырачыў вочы, надзьмуў свае дуды-мяшкі й зачаў:

„Эй, выходзьце жабы-сёстры,
Пазбылі мы холад востры!“

— А ў яго слаўны голас, — кінула маладая жаба свайму кавалеру.

— Не перашкаджай, вашэці, слухаць песьню! — заўважыла ёй суседка, увесь час ня спускаючы вачоў з запявайлы. А запявайла, у сваю чаргу, зірнуўшы на яе, вёў далей:

„Ну, крахчэце ўсе за мною,
Вольна стала жыць вясною.“

Жабы закрахталі такім дружным хорам, што ўзбудзілі ўсё азярко й патрывожылі сон старога млына.

— Глядзеце, каб толькі ня прышлося яшчэ вам плакаць, — буркнуў сабе пад нос стары млын.

Пасьля хору зноў выступаў запявайла:

„Але бусел доўганосы
Сюды прэцца на ачосы;
Чапля — шыя выгінаста —
Прыляціць да нас — і баста!

Хто разумны і прыўдалы,
Мігам скочыць пад завалы;
А вам, чапля і бацяне,
Хай ў ваччу вам цёмна стане,
Хоць узьдзеньце акуляры,
Не знайсьці свае ахвяры!“

Тут падняўся цэлы выбух сьмеху й шуму. Жабы крахталі: „брава, брава!“ і пляскалі лапкамі ў чэсьць выдатнага запявайлы.

Адным словам, было тут праўдзівае ігрышча: сьпевы, скокі і ўсё, што хочаце. Над гэтым возерам, у зарасьлі каля раўчавіны, дзе срэбнай стужачкаю прабіваўся ручаёк, на арэхавым кусьце сядзеў Салавейка. Ён нядаўна, зусім нядаўна прыляцеў з дарогі. Дарога была вялікая й трудная, і пасьля дарогі салавейка пачуваўся крыху ўтомленым. Але радасьць спатканьня й злучэньня з дарагімі мясьцінамі, а таксама й гэта вясенька, гэты жыватворчы подых яе, пах маладзенькіх лісточкаў і раньніх красак падтрымоўвалі ў ім добры настрой і рухавасьць. Ён павёртываўся на сухой галінцы арэхавага куста і моўчкі вітаў ручаёк, гэту родную раўчавіну, слухаў, аб чым хто гаварыў. Нават усьміхнуўся, слухаючы песьню запявайлы.

Сьветлы ручаёк проста закідаў яго пытаньнямі, сам даваў на іх адказы, часта мяняў сваю гутарку, як дзіця, перабягаючы ад аднае мовы да другое.

— Скажэце, калі ласка, — булькаў ручаёк, пачуўшы запявайлу: — песьню зачаў! Сядзіць на гнілой расьліне і ўяўляе сябе выдатным песьняром. Тфу! сораму ў яго няма. Паслухаў-бы хоць ты, як іншыя сьпяваюць.

І ручаёк зачаў сваю песеньку:

„Шайлду-балду, булі-гулі!
Алешнічкі ўсе паснулі.
І снуюцца ўдзень стракозы.
Крыльцы іх з шаўкоў сатканы
І брыльлянтамі убраны.
Беражок мой аксамітны;
Я вясёлы і разьбітны,
Я бліскучым паясочкам
Лёг над жоўценькім пясочкам;
Галасок мой, бы ў дзяўчынкі;
Я гуртую тут расьлінкі,
Травы, грушка-самасейка.
Са мной дружыць салавейка.
Я з-пад горкі выплываю
І цябе, вясна, вітаю.“

— Ну, як вы знаходзіце маю песьню? — спытаў ручаёк салавейку.

— Ах, што вы так невясёлы? Вы, мусі быць, утаміліся з дарогі?

— Мілы ручаёк, — адказаў салавейка, — я заўсёды люблю тваё песьні. У іх столькі жывасьці, сьвежасьці тонаў і ўсё новых мэлёдый, што я проста заслухваюся. Але вось што я мушу зазначыць табе. Мы ўсе так захоплены сваімі радасьцямі, што нават і пра вясну забыліся. Выказваць свае радасьці, разумеецца ня ёсьць загана, але ўсё-ж такі трэба і меру знаць, каб часам і плакаць ня прышлося, як казаў той стары млын.

— Што васпан хоча сказаць? — спытаў ручаёк.

— А справа, дружа, вось якая. Я заўважваю нейкі смутак на твары нашае вясны. Я сяджу высока на арэхавым кусьце, і кругагляд мой больш шырокі.

— Што такое? што такое? — затрывожыўся ручаёк.

— Я заўважыў, як патускнеў твар вясны, я чую нейкае патыханьне холаду. А залатыя кудзеркі красуньні-вясны паблытаны злачыннымі вятрамі, што вярнуліся ад поўначы.

— Ах, і праўда: я чую, як-бы нейкі цяжар кладзецца на мае плечы.

— І жабы перасталі крахтаць, — азваўся арэхавы куст.

— Ох, ці не вярнулася зіма! — жалабна прамовіла груша-самасейка: — мой белы, чысты цьвет, мая краса, мая гордасьць пачынае зябнуць. Ох, што-ж гэта будзе!

— Паскачаце дразда — вось што будзе! прамовіў панура стары млын.

І праўда: пагода мянялася. Пазалочаны сярпок-маладзік пад гэты агульны шумок зьнік дзесь за горкаю. Матылі-зоркі ня так былі яркі. То тая, то другая сьпяшалася схавацца ў хмарку.

Сьпярша чуць заметны, халодны вецер сьмялей і мацней набягаў з-за лясоў, што стаялі на поўнач адгэтуль.

Салавейка сядзеў зусім невясёлы. Ён меў вельмі чулае і добрае сэрца. Яму было шкада вясны, шкада ручайка і гэтых гутарлівых жабак, што так нядаўна сьпявалі і радаваліся, а цяпер змоўклі. Салавейка азірнуўся наўкол. Унізе раўчавіны сьвятлелася белая паласа сьнегу. Ён ляжаў далёка ў цяньку, і сонейка яшчэ не магло дабрацца да яго. З сівера падымалася высока белая кабеціна і сярдзіта пагражала вясьне сваімі ледзянымі рукамі. А вясна як-бы адступала перад ёю, і твар яе засмучаўся болей і болей.

Салавейка ня мог стрымацца і засьпяваў:

Ціха, ціха, час трывогі,
Вее смутак на палёх.
Зьнікнуў месячык двурогі,
Плача рэчачка ў кустох.
Анямелі ўсе стварэньні,
Пагражае зноў зіма.
Падсякае ўсім карэньні
Гэта сіверкая цьма!
Ты-ж, вясенька, квет ружовы,
Ты красёнцы свае тчы!
Звонкай песьняй на лад новы
Над палямі загучы!
Зноў адзенься ў шоўк зялёны,
Косы макамі ўбяры;
На дубы ускінь кароны,
Усьміхніся нам з гары!

Салавейка сьпяваў доўга. Ён укладаў усю любасьць, увесь жар свайго сэрца ў гэту песьню. І ўсе слухалі яго песьню. Паводле таго, як лілася гэта песьня, усё вакол пачынала разьвяселівацца. Халодная здань зімы расплывалася, траціла свае формы і зьнікала. Злосныя хмары сіверу спадалі наніз. Ярчэй весялей замігацелі зоркі. Маладая вясна ўсьміхнулася так радасна і так прыветна, што ўсюды пасьвятлела. На ўсходзе заіграла залатая чырвань, і вясна ясным косамі цалавала арэхавы куст і свайго праўдзівага песьняра.

І калі, бывала, першы раз чулася салавейкіна песьня, то людзі казалі:

„Засьпяваў салавей, цяпер ужо ня вернуцца халады“.