Пачуцьці (1926)/Пачуцьці
| ← Буланы | Пачуцьці Апавяданьне Аўтар: Кузьма Чорны 1925 |
Парфір Кіяцкі → |
| Іншыя публікацыі гэтага твора: Пачуцьці (Чорны, апавяданьне). |
Прапануем да спампаваньня!
Пачуцьці
I
На тым беразе гараць агні і чутно, як там не нечым іграюць. Суха неяк выбіваюць такт кароткія зыкі і будзяць над зямлёю гульлівасьць. Пры агнёх варушацца постаці людзей, яшчэ зусім ясныя ад ружовага вечару. Яшчэ й стук нейкі чуцён і добра відно, як каля пярэдняе палатнянае будкі трое людзей ні то гэта памагаюць музыцы, ці то самі поўны ёю: дробна ляскаюць яны ў такт ладонямі рук… Нехта крычыць, нехта як-бы плача — можа гэтв якая балотная птушка ўзьнепакоілася ад людзкога шуму… І ўсе гэтыя зыкі напаўняюць змрок васеньнгяа вечару і аддаюцца рэхам у прырэчных паплавох…
З гэтага месца відны яшчэ далёкія і блізкія хутары і вёска, — лясы далёка, чуць відны сіньню на даляглядзе, і толькі нізенькія кусты лапінамі ўкрываюць паплавы…
Усё больш гусьцее вечар і ўсё весялей робіцца на беразе. Мацней пачынаюць іграць, няпрыметныя адгэтуль, нейкія суха-траскучыя музычныя інструманты раптам разьвіваюць з цеснага жмута зыкаў вясёлы галёп, і тады ўліваецца сюды нейкая песьня востра-крыклівая, насьмешлівая над усім і разам з тым задумённая. Яна бяз слоў, і толькі чутны ў ёй крыкі:
|
Гоп-гоп, ло-ла-ло-ла, |
Больш робіцца стуку рукамі, больш шуму, і ад таго, што дагарваюць агні, здаецца, што гэта і кусты, і берагі сьцішаюцца, каб слухаць вясельле цыганоў.
І ўжо неяк зьнячэўку выплываюць з таго, бясслоўнага і крыклівага пачатку, словы песьні. Іх трудна разабраць, толькі чутно, што яны могуць быць усякімі, што ня важны яны як тое, што нейкі сэнс перадаюць. Чуцён часты прыпеў:
|
Гэй, гэй! э-э-э-эй!.. |
З-за пярэдняе будкі выбегла постаць жанчыны. Яна раскінула рукамі, і на гэты момант застыла тут імкненьне, агорнутае вастратою радасьці і смутку аб усім. Матнуліся цёмныя фалды яе лёгкай адзежы, і закалыхалася яна ў тым танцы, які мог толькі радзіцца ў неабдымных прасторах, далёка ад грымучых вуліц і грузных камяніц…
Сьпявалі вялікія гмыны размашыста-кволыя рухі яе постаці, і ад захапленьня бяздумнага і плакалі, і сьмяяліся ў чарнаце вячэрніх прастораў нябачаныя, а толькі адчуваемыя здалёк, яе вочы. Відна было адчуваньнем, што пад тымі цёмнымі фалдамі гойдаецца яе радаснае цела… і радасьць была — што ўсё гэта ёсьць, і смутак быў — што неяк далёка гэта, неяк недасяжна і нельга растаць у ім і разам з ім…
На другім беразе рэчкі, над самай вадою, прыпёршыся плячыма да кагадзе пастаўленых слупоў няскончанага яшчэ мосту, стаяў Андрэй Сімовіч — задумённы й нявырасшы, яшчэ добра хлапец. Усе пашлі з работы, а ён адзін застаўся слухаць цыганскую музыку на тым паплаўным беразе, і як вышла скакаць цыганская дзяўчына, ён ня зводзіў з яе вачэй. Ён стаяў забыўшыся, і той настрой — неаформленасьць усяго, калі няможна вызначыць, чаго хочацца чалавеку, — навеяны музыкай, перашоў раптам у нейкае нявызначанае яскрава жаданьне пасьля таго, як вышла скакаць дзяўчына. І як-бы гэта перадалося яму тое, што было ў тым танцы, згармонізаваным з самой постацьцю дзяўчыны. Яна была тонкая ў лініях сваёй постаці і разам з тым нейкая як-бы лёгкая цяжкасьць заўсёды прыналежная толькі жанчыне, была ў ёй. І ад таго, што гарэлі ў яе вочы і калыхаўся стан — ад гэтага абуджваліся ўсякія пачуцьці і комбінаваліся ў адно, што можна назваць адным вялікім жаданьнем, з хаосам у думках. І яшчэ павялічвалі гэтыя адчуваньні яе словы, якія яна неяк гаварыла часта ў такт свайго танцу:
|
Ай-два, ай-два!.. |
І тады нічога неяк не засталося ў Андрэя, неяк усё згінула, і на ўсім малым і нязначным была толькі ўсё запоўніўшая пачуцьцямі аб сабе цыганская дзяўчына. І сам для сябе здаўся Андрэй нейкім нязграбным перад тым, што бачыў. Ён усё стаяў, моцна прыпёршыся да вільготнага дзерава; стаяў доўга, як-бы прыпыніўся ход часу і ўсяго, што ёсьць, і нічога вакольнага не прымячалася і прымячаць яго ня трэба было. Так прастаяў ён, пакуль не пачалі заціхаць цыганы і дзяўчына раптам некуды дзелася. Тады ён, ужо з усякімі думкамі, дастаяў датуль, калі началі моцна крычаць нейкія птушкі, і з вялікім смуткам пашоў дадому.
II
У той дзень многа ляцела над зямлёй жураўлёў, і сухі вецер узьнімаў пыл на дарогах. Дзень быў сонечны й нейкі шырокі… Над старым дахам маўчалі пажаўцеўшыя клёны, і раніцаю з хаты доўга чуваць было, як за сьцяною плюхала вада пры студні.
„Мусіць туман сягоньня“, невядома чаму падумаў Андрэй і нават сказаў гэта моцна, сам ня ведаючы, што гэта трэба было яму сказаць, каб накіраваць у нейкі патрэбны бок думкі. Бо яму нешта рупела, нечага як-бы не хапала, і нават сон быў ноччу неспакойны. Пасьля таго, як прышоў ён вечарам дадому і палажыў сякеру ў сенцах, адчуў быў раптам нейкую пустату ў сабе, навяваўшую смутак і безнадзейнасьць запоўніць яе, а пасьля ён пахадзіў трохі па дварэ, нейкая як-бы думка пачала вырастаць у ім; што рабіць — ён ня ведаў яшчэ, але адчуваў, што назаўтра некуды пойдзе. Нэрвовасьць была цэлую ноч, і толькі моцна спаў ён пад самы дзень, пакуль не пабудзілі яго на работу. Ідучы ён паспакайнеў, многа сьмяяўся ў гаворцы, а як прышлі да рэчкі, зразу пачаў ён абчэсваць бервяно і з нейкай вастратою ў нявыразным чаканьні глядзеў на той бераг, дзе былі яшчэ росныя ад туману цыганскія будкі.
Там было зусім ціха і неяк пуста. Далёка на жоўтым зьбітым поплаве хадзілі коні, і каля лазовых кустоў над самай вадою стаяў цыган і моўчкі глядзеў у вадно месца на ваду. Зашмальцаваныя да роўнага бляску яго картовыя порткі нізка навісьлі над халявамі, і загэтым ногі яго здаваліся тоўстымі. Ад гэтага і сам ён здаваўся зусім нізкі. І яшчэ быў ён нейкі сьмешны на выгляд: зусім малады, нейкі дзіцячы твар няўдала комбінаваўся з купчастымі вусамі і падстрыжанаю барадою. І гледзячы на яго, Андрэй падумаў, што каб ня гэты цыган, то ён пашоў бы туды, на той бераг, можа і ўгледзеў-бы яе.
І ў тую хвіліну, як ён гэта падумаў, адчуў, як ахваціў яго вялікі смутак, і страшна ненавіднаю стала работа. Захацелася кінуць сякеру далёка ад сябе і самому ісьці або на той бераг, або далёка ад усяго. Зьявілася млявасьць у целе, нейкая ўтомленасьць у галаве і разам з тым нябывалая дагэтуль рашучасьць. Гэта было нешта нязвычайнае, бо раней ня было ніколі так раптам яе. Ён палажыў сякеру на зямлю, сеў і пачаў закурваць. Пасьля ён азірнуўся, стала яму неяк нядобра ад таго, што ніхто ня сеў супачываць, а ён толькі адзін, і ён зноў падняўся…
Тады ўжо моцна сьвяціла сонца, павасеньняму нямоцна грэла, і ўзьняўся вецер. На паплавох стала шумней, толькі больш неяк дзіка. Уявілася, што моцна загаварылі кусты і вада, і ўсё гэта адбілася на настроях Андрэя. Стала як-бы нешта высьвятляцца ў яго разуменьнях, і тады ён прыпомніў неяк многа мінулага. Гэта было ад таго, што многа было ў яго зьвязана і з ветраным шумам, і з крыкам жураўлёў высока. Раптам прыціх ён, бо яшчэ з учарашняга дня цыганская дзяўчына падрыхтавала да гэтага душу — зрабіла яе нейкаю тонкаю й чулаю. З вялікай нецярплівасьцю дабыў ён на рабоце да поўдня і тады заявіў, што пойдзе дадому, што нездароў ён. Было яму лепш аднаму йсьці напрамік цераз поле.
На той час забылася цыганка. Яна-то й не забылася, але думкі і адчуваньні аб ёй зьліліся з тонкасьцю перажываньняў і думак і аб ёй самой, і аб тым, што было ў жыцьці, што непакоіла і радавала, застаўляла пакутаваць і ўзьнімацца настроям. І дома гэта яшчэ павялічылася.
Там было ціха. Нікога ня было. Андрэй ведаў, штой меншы брату паехаў на поле, недзе пашла на работу сястра, і ён адзін стаў хадзіць па хаце, ня могучы разабрацца, ад чаго яму так усё здалося дарагім і любым і разам з тым страшным па тым, як яно ўсё абкружвала чалавека.
Гулі ў хаце апошнія мухі і вяла поўзалі яны па вокнах, і на адным вакне моцна пахлі нейкія агароднія, белыя, позьнія кветкі, пастаўленыя сястрой у пабітую шклянку. Ён з нейкім замілаваньнем разглядзеў гэтыя кветкі, адчыніў вакно, каб выпусьціць на двор муху, ня думаючы аб ёй пасьля зноў прашоў па хаце і заўважыў каля самых дзьвярэй на лаве нявымыты гаршчок з вараным шчаўлем. І гэта раптам абудзіла ў ім цэлую буру. Ён яшчэ нявыразна падумаў аб усім, зьвязаным з гэтым, і ў нейкай нецярплівасьці закурыў і закурваючы раптам прыпомніў:
Быў тады канец лета, і ў той дзень таксама дзьмуў пыльны вецер. Тады ён сама што пачаў узрастаць, і кожны дзень хадзіў за шэсьць вёрст у горад вучыцца… Прышоў ён быў тады рана і таксама нікога не застаў дома, і весела хадзіў тады па агародах за хатаю. Па поўдні-ж прышла з поля старшая сястра і прынясла ў прыполе адтуль вераб'інага шчаўлю. Таксама палажыла моўчкі яго на лаву і лягла. І да самага змроку нічога нікому не гаварыла. Змрокам-жа паднялася, накарміла ўсіх і нават яшчэ перабрала той шчавель і тады лягла не разьдзяючыся, сказаўшы толькі, што ёй моцна баляць грудзі. Ноч тая была зусім для ўсіх спакойнай, бо хто-ж яго ведаў, што адчувае і перажывае душою сястра. Назаўтра яна паднялася, так, як і заўсёды, раней за ўсіх, выпаліла ў печы і той шчавель зварыла, і лёгшы больш ужо не ўставала. Яны — два браты й сястра — елі той халодны й нішчымны шчавель і думалі, што-б гэта такое прыдумаць і дзе-б яго дастаць, каб зьела хворая. І пасьля таго дня, з тае самае ночы, пашлі вострыя дні. Назаўсёды ў памяці асталіся і ясныя васеньнія раніцы, і аўсянае поле з белым павуціньнем, жураўлі, што ляцелі высока. І пакрываў, і паглыбляў нейк усё гэта выраз твару хворай сястры. Пасьля больш яшчэ памятным застаўся хмурны, сухі і кароценькі дзень, у які моцна пахла з саду халоднымі бэрамі, лістамі і нядаўна выбранаю вільготнаю яшчэ ад зямлі бульбаю. У той дзень, пад вечар, пашоў Андрэй за рэчку на хутары прасіць дошчак на труну для сястры.
— Чаму гэта я пра гэта думаю і нашто гэта я ўспамінаю, — сказаў сам сабе моцна Андрэй. — Ніхто ніколі пра гэта ня думае й стараецца не ўспамінаць.
Але гэта толькі сказаў ён, сам-жа ня мог адагнаць думак гэтых ад сябе ды і не хацеў адганяць. Нават была яму нейкая як-бы асалода ў гэтым, што так моцна варушыў ён, хоць і не наўмысьня, сваю душу. Нават хацелася абвінаваціць сябе ў тым, што дазволіў ён усяму таму адбыцца, хоць тут ужо, разам з тым, была сьвядомасьць — што-ж мог зрабіць ён? І тады патроху пачаў ён адганяць ад сябе ўсе гэтыя перажываньні, бо ў адну хвіліну нейк уявіў сабе, што нешта іншае тут трэба, хоць яно й будзе мець пачаткам сваім усю гэтую вастрату й тонкасьць. Ён ужо стараўся думаць аб тым, што неўзабаве павінна быць пісьмо з дальняга гораду, куды ён напісаў свайму земляку аб тым, што хоча пераехаць у горад. Але думкі аб гэтым не маглі доўга плысьці спакойна і роўна. Бо верх бралі пачуцьці, непакойныя і вельмі-ж узбуджаныя. І як ні стараўся ён узьбіцца на звычайны настрой, ніяк ня мог. А тут пачаў канчацца дзень, і прышла аднекуль сястра — маладая й вясёлая. Дзіўна было яму думаць, што, гледзячы на яе, яшчэ горш нейк сумна яму стала. Але разам з тым яшчэ адчуў ён, што гэта была ў ім нейкая адмысловая, а можа і ўсім прыналежная сіла, якая хоць і так выяўляецца, але здольная ўзьняць чалавека да непераможнай дзейнасьці. Тады нейк ня так востра мучыўся ён сваімі перажываньнямі. І сказаўшы некалькі нязначных для сястры і глыбокіх для яго самога слоў, ён вышаў з хаты. Там меншы брат распрагаў каня і пачаў расказваць яму, як у горадзе пад вечар быў мусіць пажар, бо вельмі-ж многа ў тым баку паднялося нейкага чорнага дыму; і ён надзвычайна, так нейк, як ніколі, быў рад братавай гаворцы. Ня трэба было таму помачы, а ён памог яму выпрагчы каня. Пасьля пастаяў ён каля сьцяны, пакуль брат пашоў у хату, і сам падумаў аб тым, што як гэты самы брат быў меншы і ня было ў яго нейк раз ботаў, ён замаразкамі езьдзіў заворваць поле босы, і тады заўсёды ногі былі ў яго папрабіватыя, і ў нейкіх струпох… Тады ўжо ня мог ён нічога зрабіць з сабою — пералез ён паволі цераз жэрдзяны плот, пашоў пад жоўтыя клёны, лёг там на вільготную зямлю, прыпаў да яе тварам і заплакаў…
Тады стала ясна яму, што гэта ўсё ў яго не ад цыганскае дзяўчыны.
Адтуль ён вярнуўся позна. Нейк лёгка стала яму. Сплыло ўсё; чыстата стала ў істоце і кволасьць да ўсяго. Сястра і брат клаліся спаць. Брат курыў і сядзеў каля стала, гойдаючы босымі нагамі, а сястра весела расказвала, як у суседа Юстына адарвалася ў хаце вешала з тутунём і стукнула яму па галаве. І Андрэй ужо сам сьмяяўся і памог сястры выказаць думку аб тым, што-б гэта тады было, каб вешала было цяжэйшае. Пасьля гэтай гаворкі стаў у яго на кароткі час зусім звычайны кожнадзённы настрой, толькі чуласьць была нязвычайная ды яшчэ моцнае адчуваньне, што яму нешта рупіць, як-бы мяшае чаму, некуды цягне яго, і тады, пасядзеўшы трохі, успомніў раптам пра цыганскую дзяўчыну. Цяпер думаў аб ёй нейк іначай; самы процэс думкі быў цьвёрды і вызначаны розумам, хоць вельмі востры ад пачуцьцяў. Тады ён хутчэй узяў падушку і кажух і пашоў спаць на сена ў гумно. Там у цішы стала патрэбным яму раптам гаварыць з кім-небудзь, выказаць каму ўсё, што можна толькі выказаць, і яшчэ адчулася ім нейкая тая вялікая адзінота і размах, якія бываюць у васеньнія месячныя ночы. Доўга ня мог ён заснуць, пакуль аж не пачалі недзе сьпяваць пеўні. І як пачаў драмаць, нэрвова пачала сьпець у яго ўпэўненасьць у патрэбе заўтра йсьці да цыганоў. Прычына гэтага была вядома, але рэальны пункт — чаго? — ня быў аформленым… Так ён і заснуў.
III
Гэта тады брат цыганскае дзяўчыны стаяў на беразе рэчкі. Тады Андрэй ня прымеціў гэтага, а цяпер падумаў, што гэта няйначай так. Было гэта на заўтра таго дню. Ён тады пашоў на работу і зноў астаўся на беразе адзін пасьля ўсіх і стаяў пад вечар і думаў, што ў гэтага цыгана нейкія такія вочы, ці можа гэта здаюцца яны такімі, і ў яе, і ў яго, здалёк. Цяпер яму было толькі нейк зьдзіўлёна, як гэта мог ён учора паддацца такім настроям і нават плакаць, што ніколі ня бывае — і гэта пасьля адчуваньняў аб тэй цыганскай дзяўчыне. І ў самога перад сабою нейк як-бы нядобра было яму за ўчарашнюю слабасьць. І яшчэ падумаў ён, што ўсё, нават варанае зельле, можа ўзварушыць у чалавеку буры…
Тымчасам пачаў ён глядзець пільна на той бераг і заўважыў, што там больш пуста, як учора. Стаялі ўсяго дзьве будкі і то нейк наводшыбе адна ад аднае. Ня відно было й коняй, і толькі нешта малое — дзяўчынка ці хлапчук, трудна было прымеціць здалёк — забаўлялася тым, што, лежачы на сьпіне, перабівала па грызенай траве голымі нагамі.
Нейк аж зусім весела стала Андрэю і пасьля заўважыў ён, што з-за будкі вышла мужчынская постаць. Ён пазнаў таго ўчарашняга цыгана. Той нешта загаварыў, малы падняў галаву і нешта адказаў. Гэтыя словы здаліся Андрэю як — „ла-ла-ла-ла“.
Андрэй весела ўсьміхнуўся і нават хацелася яму падмаргнуць каму-небудзь ці куды-небудзь; ён весела пачаў пераходзіць на другі бок рэчкі. А цыган сядзеў ужо над самай вадою і перакусваў двума пярэднімі зубамі саломінку.
„Што яму скажу?“ падумаў Андрэй.
— Табак маеш? — гукнуў цыган.
— Маю.
— Д-дай, будзь ласкаў.
— Можна.
— А можа многа маеш, дык я куплю.
— Няма.
— Я добра заплачу.
— Дык няма-ж.
Андрэй быў рад гэтай гаворцы і сеў на беразе.
— От у вас тут учора весела было, я аж заслухаўся з таго берагу, — сказаў ён цыгану, — Чаму сягоньня ціха?
— Няма. Паехалі ўжо.
— Хто?
— Музыканты нашы… і сьпявачкі.
— Куды?
— А я ня ведаю. Пашлі раніцаю ў горад, а адтуль, кажуць, некуды выехалі. Некуды іграць на зіму наняліся, мусіць.
Тады раптам адчуў Андрэй нейкі страх перад тым, што гэта-ж і тая дзяўчына, мусіць, паехала. Тады стала ясна яму, які смутак вялікі ў яго па ёй.
— Тут учора адна вельмі-ж скакала.
— Тая яшчэ тут.
— Не паедзе?!
— Паедзе зараз. Яна скакаць і сьпяваць добра можа. Ого! Хто лепш за яе скача! У горадзе так ня ўмеюць скакаць, і яна паедзе туды. Яна артысткай хоча быць… Гэта сястра мая, Нонна…
Апошнія словы сказаў ён з нейкаю гордасьцю, а Андрэй успомніў, як летам езьдзіў ён у горад купляць патрэбныя яму кніжкі, быў у тэатры і бачыў там на цеснай сцэне танец, шырэйшы за ўсякія дзікія прасторы.
Цыган нешта засьпяваў сабе пад нос, а Андрэй пачаў рваць вяршкі з аеру і кідаць у ваду.
— Слаўная дзяўчына, — сказаў ён раптам, ня ведаючы, што яму гаварыць.
Цыган з-пад ілба нейк непрыветліва глянуў на яго, і голас яго перайначыўся, стаў нейкім трохі варожым:
— А табе што?
— Мне што?
— Але.
— Што-ж мне!? Мне нічога. Хіба я павінен гаварыць, што яна няслаўная, калі яна слаўная,
— А ты як-жа гэта ведаеш?
— А можа й не, чорт яго ведае.
— То ты чаго ўжо кінуўся ў другі бок?
Андрэй паглядзеў на цыгана й падумаў: „Што мне гаварыць з ім і нашто гэта я з ім гавару… І што для мяне яго сястра?! Хіба патрэбна мне думаць аб гэтым. Яна так-жа далёка ад мяне, як і я ад яе. Яна недаступна мне, як і я ёй і думкамі нашымі, і настроямі“…
Яны яшчэ раз удвух закурылі, і цыган падняўся, моцна пацягнуўся й пазяхнуў… Паказалася з пад чорнай жыкеткі сіняя суконная камызэлька з залатым тоўстым ланцужком і цацкамі ад гадзіньніка, і ад гэтага постаць яго стала нейкай вельмі-ж адмысловай на гэтым зялёна-пажоўклым нізкім беразе.
— Табе трэба йсьці куды? — сказаў Андрэй.
— Куды мне трэба йсьці?! — задумаўся цыган і, памаўчаўшы, сказаў: — Пайсьці на дарогу, там нашы ехаць павінны…
І яны ўдвух перашлі на другі бок рэчкі і абодва пашлі ў розныя бакі, холадна нейк разьвітаўшыся… Раней дык цікавіў Андрэя гэты чалавек, а гэта нядобра ўжо было быць з ім разам. Раней цікавіў, як брат тае дзяўчыны, а цяпер загэтым-жа стаў нейкім варожым. Андрэй адышоўся трохі, пасьля азірнуўся, каб упэўніцца, ці далёка ён. Яго ня было ўжо відно, і Андрэй з трывогаю ад нэрвовага ўзбуджэньня вярнуўся назад. Ён пільна паглядзеў на той бераг, на тыя палатняныя будкі. Ціхія і ў адзіноце стаялі яны. Вакол іх скрозь быў роўны і нізкі поплаў, згрызены і пажоўклы, налева жаўцелі кусты, а направа і проста — роўнасьць даходзіла далёка да сіняй нізкай істужкі — можа лесу, а можа хмар. Было блізка некалькі нязгрызеных жывёлаю кустоў, некалькі лапін ад вогнішчаў і далёка на водшыбе блішчаў пад жоўтым сонцам белы конскі чэрап, высахшы й струхлеўшы пад вятрамі. Гэта была вялікая задумёнасьць, як-бы ўвасабленьне нейкай філёзофіі прастораў сьвету… Уяўлялася нейк, што тут павінна была быць высокая трава, горача і страшна ясна сьвеціць сонца і дзьме гарачы вецер. І пад ветрам гэтым трава будзе сьпяваць ціхія і задумённыя песьні над конскім чэрапам. І мэлёдыя гэтая будзе закалыхваць усю зямлю, пакуль ня зьявіцца на ёй чалавек і не засьмяецца над законамі гэтай мэлёдыі…
„Гэта-ж Нонна яна завецца“, набегла раптам у Андрэя думка, і ён нейк падзіцячаму ўсьміхнуўся…
І пэўна, што ня мог разабрацца ён, што гэта з ім робіцца.
IV
… Гэта зямля, а гэта дарога на ёй… Ноччу зоры й трава халодная… Відны людзі, часам больш іх, часам менш, і нечым і нейк жывуць яны… І там далей таксама гэта ёсьць, і калі я буду там, то буду там усё гэтае бачыць, а тут гэта ўсё застанецца таксама… Наперадзе нешта будзе, цяпер-жа сонца сьвеціць, і шырокі поплаў жоўты ад яго. І журботна нейк ад таго, што стала пуста і глуха, як паехалі ўсе…
Такі і заўсёды быў настрой і такія адчуваньні Нонны.
Ня было вялікіх клопатаў, ня вельмі заядалі яны душу і розум, не ўтамлялі яны… Былі вялікія захапленьні, і тады малое здавалася вялікім, вялікае ж — малым-мала здавалася, толькі часта было яно чужым і няважным.
Зімою трэба было жыць у вёсках і мястэчках, даводзілася жыць і ў гарадох, і як толькі пачынаў раставаць сьнег, зноў пачыналіся паплавы ды палявыя дарогі. Зімою сустракалася больш людзей і ня то што каб цікавілі гэта вельмі яны, але нейкімі новымі і непрывычнымі здаваліся, і хто-небудзь з іх часам пачынаў як-бы цікавіць, а пасьля прападала гэта…
На трынаццатым годзе ўжо моцна акрэсьлена пачалі абуджацца ў Нонны няясныя дзявочыя смуткі і жаданьні, і тады вырастала чуласьць, але яна пачала прытупляцца з цягам гадоў. У чатырнаццаць год зімою жылі ў горадзе, і тады былі спробаваны слодачы першага каханьня. Быў ён высокі і ня першай ужо моладасьці. Элеганцкі зьвінеў шпорамі, удала езьдзіў на кані. Часта тады хадзіла Нонна з ім у тэатр і адтуль вынесла пакланеньне зьвінючаму бляску сцэны ў музычнай комэдыі. Адзін раз яна бачыла, як артыстку, увабраную так, што здавалася яна нечым асобным ад таго, што было вакол яе, пасьля выкананага ёю танцу, вынесьлі на руках на сцэну, і яна горда прыймала воплескі і пакланеньне публікі. Тады надоўга захапілася яна гэтым малюнкам і яе пачало цягнуць некуды. Вясною выехалі з гораду, выехаў некуды й вайсковы і ўжо мала калі ўспамінаў пра Нонну, а калі і ўспамінаў, дык толькі хіба нарочна, халодным сваім розумам, каб больш давесьці сабе, што ўсё, што сягоньня здаецца ўсім, заўтра ўяўляецца нічым.
Нонна прывыкла, што вакол яе гаварылі аб яе прыгожасьці, і сам гэты факт нават нейк прытупіў сьвядомасьць аб гэтым… І любіла яна ляжаць часта на сонцы пад ветрам і старалася здавацца недаступнай. Часта яшчэ зьяўлялася ў яе млявасьць, якая вырастала з свае першапрычыны, хоць і далёкай, — з нейкага кволага гультайства.
Цяпер доўга стаялі яны пры горадзе і часта яна хадзіла туды глядзець балет у музычных спэктаклях. І чым больш бачыла яна там бляск сцэны, тым больш імкнулася яе істота быць душой гэтага і нейк нават падняцца над гэтым, стаць цэнтрам гэтага перад публікай, і была ў яе нейкая незадаволенасьць, калі на яе ўсе глядзелі там і яна адчувала, што гэта глядзяць на яе хараство…
Цэлую тую ноч яна не магла заснуць пасьля свайго танцу на беразе рэчкі і, раніцаю правёўшы сваіх у горад, яна сумная вярнулася да сваіх будак, і была ў яе нейкая як-бы злосьць, што яна адна й няма каму тут глядзець на яе. Амаль цэлы дзень праляжала яна за будкаю на сонцы і нічога ёй ня думалася, пасьля нейк мучыла адзінота; і гэта было няпрывычна, бо адзінота-ж была заўсёды ў паплавох і палёх…
Яна раней чула, як брат яе доўга сьпяваў сам сабе ціханька нешта і моцна пляваў курачы, пасьля чула, як з нейкім ён гаварыў, далей адышоўшыся, пасьля стала ціха… Ёй уздумалася пайсьці на бераг рэчкі, сесьці там, пакул яшчэ сьвеціць сонца, рваць там траву ці лісьце, разрываць на дробныя кавалачкі, кідаць у ваду і глядзець, як да ўсяго абыякавая вада нясе іх на сабе. Так можна сядзець доўга, пакуль ня стане холадна й ня прыдзе аднекуль брат. А там будзе ноч, будзе гарэць агонь, пасьля патухне. А там пазавуць свае ў горад куды-небудзь скакаць перад публікай у кафэ, і там будзе зусім іншае…
Яна паволі ўстала і, праціраючы заспаныя вочы, як п'яная, ківаючыся ў бакі, вышла з-за будкі. І пашла да рэчкі, ціха й паважна ступаючы босымі нагамі па нізкай траве, і перад сабою ўбачыла Андрэя. Гэта было для яе звычайным бачыць людзей на беразе і нічога ёй гэта не сказала. Яна, з абыякавасьцю да яго падышла да вады і села. Андрэй нагнуўся з парэнчаў недакончанага мосту й стаў глядзець на яе твар. І пасьля таго, што ён перажыў за апошнія два дні, тое, што ўбачыў ён, нейк аглушыла яго нечаканасьцю. Твар у гэтай дзяўчыны быў прыгожы і яшчэ прыгажэйшы ад таго, што быў смугляны. Толькі ня было ў ім таго, што здалося яму й што відно было тады вечарам, як скакала яна. Ён чакаў угледзець тут тое, што было-б надзвычайнае, а тут была толькі вялікая прыгожасьць, і толькі нейк узьнепакоіла яго ў ёй хітра-жаночая, чуць прыметная ўсьмешка. Толькі, як ішла яна, тады ахваціла яго нейкая як-бы трывога, і цяпер было нядобра ў адчуваньні надыходзячага. Ён падышоў бліжэй, да канца мосту, пад самы той бераг, і яшчэ заглянуў ёй у твар. Прымеціў зьмятую ад ляжаньня левую палавіну твару, дзьве сінія жылкі на шыі і цёмную маршчынку пад вокам. Ён прыжмурыў вочы і ў цэлым захапіўся тады хараством яе твару. Пасьля зноў стаў заўважаць тыя дробезі, і стала зноў яму нядобра. Шкода вельмі стала нечага, і адчуў ён вялікі смутак па тым харастве, якое бачыў тады вечарам у час яе скокаў і якое насіў у сваіх адчуваньнях усе гэтыя дні…
Нонна бачыла, што ён пільна глядзіць на яе, і ён, пасьля тых дум і мараў, якія былі цэлы дзень у яе, здаўся ёй некім нязграбным, і ёй захацелася пасьмяяцца над ім. І яна пачала цьвяліцца з ім. Яна з жаночаю тонкасьцю чуць усьміхнулася яму здалёк. Гэтая ўсьмешка зноў абудзіла ў Андрэя нешта падобнае да таго, што было з таго самага вечару, толькі больш жывое, з большаю перавагаю думак. І тое, што было кагадзе, дало яму нейкую бадзёрасьць і нават нейкі задор, нейкую нават насьмешлівасьць, толькі трывожную і вострую. Ён прыжмурыў левае вока і таксама скрывіў твар усьмешкай.
Тады ёй раптам спадабалася далей разгарнуць гэткую гульню, нейк адчула яна, што можа ўзяць пад уладу сваіх усьмешак і выразаў твару гэтага чалавека, і яна сагнала з твару ўсьмешку й надзьмула губы. Яна гэта рабіла выгляд сталасьці, а ўсе рысы яе твару сьмяяліся. Тады Андрэй пашоў да яе на бераг. Яна падняла голаў і зноў як-бы ўсьміхнулася, зрабіўшы гэта так, што можна было захацеўшы падумаць, што гэта яна й не сьмяецца.
— Сьмешна? — з фальшывай гіроніяй, стараючыся паказацца вясёлым, сказаў Андрэй.
Тады яна чуць прыметна маргнула яму правым вокам і апусьціла голаў уніз.
Ён сеў непадалёку і, стараючыся сілай захаваць на твары ўсьмешку, глядзеў на яе. Яна паволі падняла голаў і, паставіўшы нек коса вочы, некалькі момантаў моўчкі глядзела на яго твар.
І ён здаўся тады ёй інакшым, чым раней. Нешта заўважыла яна ў ім шырокае, затаенае сама ў сабе, моцна адзрозьненае ад таго, што бачыла яна ў іншых на гэтым самым беразе і заўсёды на дарогах і глухіх гэтых мясьцінах. Нешта было ў іх для яе нагляданьня, што ня было зьвязана з тым, што яго абкружвае і што можа трымаць у сваёй уладзе многіх. Ён уявіўся ёй некім неразгаданым, хоць нельга сказаць, каб цікавым. Сама ня ведаючы, як ёй далей трымаць сябе, яна апусьціла ў ваду сухі дубец, пачала вадзіць ім у вадзе і нешта насьвістваць задумёна-вясёлае. Ён-жа адчуваў, што яму трэба сказаць што-небудзь і ня ведаў што… Так сядзелі яны моўчкі некалькі хвілін, доўгіх для яго й поўных нейкага, нават вясёлага нейкага чаканьня для яе. Пасьля ён нагнуўся, узяў у руку некалькі берагавых каменчыкаў і пачаў моцна кідаць іх у ваду.
Яна зноў усьміхнулася, з большаю мяккасьцю.
— Чаму ў вас тут ціха сягоньня, — сказаў ён і тут-жа паправіўся: — Нудна тут сягоньня ў вас. Брат ваш гаварыў мне сягоньня, што музыканты вашы паехалі.
— А дзе вы брата майго бачылі?
— Тут.
— А нашто ён гаварыў вам гэта?
— А от трэба было яму дык ён і сказаў.
Яму было прыемна й здавалася патрэбным гаварыць так, каб ёй здаваліся здарэньні не такімі простымі, нават таемнымі. Ён ня ведаў, што гэта яна гуляе з ім, пакпіць хоча над ім, ці гэта ў яе тут жаночая незразумелая шчырасьць… Ён ужо не прымячаў яе твару, ён глядзеў на яе рукі, на фалды шырокай яе адзежы. І не спадабалася яму, што многа блішчастых караль у яе на шыі, яны мелі выгляд крыклівы й рабілі ўражаньне нейкага блішчастага звону і гэтым зьневажалі глыбокае хараство…
Яна бачыла, што гэты хлапец нудзіць па нечым і ў гэтую хвіліну па ёй. І сваім пачуцьцём жаночым дагадвалася, што нават гэта ня зусім па ёй, а ў ёй наогул па жанчыне, па яе прывабнасьці. Яна разумела гэты смутак мужчыны і ўжо на вопыце ўпэўнілася, што не пастаянны ён у мужчыны да аднае жанчыны і пройдзе пры цеснай блізасьці і тады прабудзіцца нявызначаны і агульны не перад ёй, а перад паняцьцем „жанчына“ … Яна ўспомніла былую зіму ў горадзе, і ўсё гэтае ўразуменьне зьняважыла яе, і яна раптам варожасьць вельмі кволую й незаўсёды прыметную адчула да Андрэя. І ёй раптам стала патрэбным памучыць яго, каб пасьля назаўсёды забыць, бо цяпер ужо зусім адчула яна, што няцікавы й непатрэбны ён ёй. Так яна й пачала з ім цьвяліцца. Яна яшчэ ўсьміхнулася яму, пасьля вырвала пальцамі травы й кінула на яго. Ён устрывожыўся радаснай трывогай і востра глянуў на яе. Яна пажаночы глянула на яго й апусьціла вочы. Тады ён падсеў да яе бліжэй. Яна зноў усьміхнулася, зноў апусьціла вочы. Ён падняўся, падышоў да яе і раптам сеў зусім блізка і прыціснуўся да яе. Яна маўчала, і ён моцна сьціснуў яе руку, а пасьля абхваціў рукою яе плячо. Яна ўжо знала, што гульня скончана, што ўсё ўжо зроблена, што для тае мэты больш можа толькі пашкодзіць. І яна пасядзела так з ім поўхвіліны і, ціха адапхнуўшы яго, паволі ўстала й, паважна гойдаючы станам, пашла ў свой бок. Ён ня зьдзівіўся гэтаму, толькі не чакаў гэтага. Ён усхваціўся раптам і пашоў за ёю. І ў тую хвіліну радасна бліснула ў яго ўпэўненасьць, што гэта-ж яна наўмысьне, каб ён ішоў з ёю, што яна шчырая з ім. А яна азірнулася і сказала яму:
— Ня йдзі.
— Я пайду, — сказаў ён з горкай трывогай.
— Ня йдзі, нічога табе ад мяне ня будзе. І нічога табе ад мяне ня можа быць.
— Можа быць, — сказаў ён з пачуцьцём блізкім да пачатку злосьці.
— Ну-ну! — сказала яна горда з фальшывай сталасьцю.
— Нонна! — пазваў яе ён.
Яна зьдзіўлена паглядзела на яго і зноў пашла. І, дашоўшы да самай будкі, яшчэ раз азірнулася, і з такой-жа фальшывай сталасьцю, але ўжо са сьмехам у вачох, паківала на яго пальцам. І схавалася ў будку.
Ён некалькі хвілін стаяў на адным месцы, з прытупленаю вастратою ў пачуцьцях, пасьля пашоў назад і стаў на мосьце і глядзеў моўчкі на ваду. Пасьля яму стала брыдка перад ёю, што ён стаіць тут і не адыходзіць; пачаткі гордасьці заварушыліся ў ім, і ён плюнуў уніз і пашоў кустамі на палявую дарогу.
— А ну яе к чорту, — сказаў ён моцна з патугаю, нясучы ў душы смутак.
І ахваціў гэты смутак думкамі, вышаўшы ў поле. Тады яскрава й выразна думаў, што гэта-ж па гэтай цыганскай дзяўчыне такі востры смутак у яго.
V
У тую ноч Нонна доўга ня спала. Была ў яе журба і даходзіла да мяжы са смуткам…
Тады сьвяціў над паплавамі месяц і ясна, і пуста, і страшна ціха было ў прасторах. Бялела нейк далёкая роўнасьць зямлі, ня шумела трава і іншых ніякіх ня было зыкаў. І моцна пахла вясеньняю ноччу… Некалькі разоў з вечару пачыналі плакаць далёкія птушкі, а пасьля толькі раз адна крыкнула… Так і сьвяцілася ноч і ціха драмала…
Брат Нонны з вечару доўга хадзіў каля будак, гаварыў з старым цыганом з другое будкі, пасьля хадзіў путаць коні й доўга там сьвістаў ім і, як пачаў узыходзіць месяц, лёг у будцы і зразу моцна заснуў. І ў суседняй будцы спалі. Тады Нонна вышла босая й неадзетая і села пры рэчцы і сядзела так не варушачыся. Яе некуды цягнула, хацелася некуды йсьці, нешта рабіць, дзейнічаць, нешта й некага пакінуць, нешта й некага знайсьці. Але было гэта нявызначаным у сьвядомасьці, як пункт. Нешта давіла ёй душу і падобна было, што як-бы гэта нешта было добрае, патрэбнае й слаўнае, і цяпер няма яго… І труда было ёй прывясьці ў парадак пачуцьці. Давіла яе й тое, што сьвяціў над паплавамі месяц і разам з тым нейк і важна і патрэбна было тое, што сьвеціць ён. Давіла цішыня й размах пустых прастораў і разам з тым дарагою й любаю была гэтая шырокая ціш.
Плылі ў галаве кавалкі думак аб тым, што было дагэтуль, і думалася нейк нутром аб тым, чаго й ня было, што было нязнаным, нябачаным. У смутку варушылася нездавальненьне нейкае і журба аб усім, журба вострая, рухавая, жывая і цяжкая і любая, журба аб жыцьці. Такая няроўная, якою бывае й радасьць аб жыцьці, такая-ж патрэбная для абнаўленьня жыцьця…
Было журботна й ад таго, што адзіноцтва было вакол і як-бы гэта залазіла яно ў душу. Было гэта няпрывычным і можа ад таго, што паехалі ўсе, пашлі адгэтуль назаўсёды маладыя і блізкія і цяпер вось недзе нешта думаюць, робяць і адчуваюць… І раптам вынікла думка аб сваёй згубленасьці тут, бо нейк цьмяна адчулася, што недзе нешта існуе іншае, якое — невядома, але ўявілася яно, як пункт здавальненьня для чалавека.
„Можа гэта нашы там зусім вясёлыя і думаць ім нічога ня трэба“, выразьней за ўсё раптам падумала Нонна.
А пасьля йзноў сядзела і ўсё адчувала і знанае, і нязнанае і толькі не адчувала таго, што ад адзіноцтва васеньняй ночы і маладой чуласьці гэта ўсё ў яе… І яшчэ было ў яе, але больш ужо ў думках, нездавальненьне ад таго, што адна яна тут, ніхто яе ня бачыць, ніхто на яе не глядзіць, не гавораць пра яе, не захапляецца ёю… І ў сярэдзіне ночы пачала ў яе сьпець думка, сьперш няроўная, а пасьля з адзнакамі мала калі быўшай дагэтуль рашучасьці… І часамі ёй хацелася, доўга і ціха…
Месяц высока падняўся і пабялеў і пабялела нізкая трава; холадам дыхала рэчка і недзе лёгкім стукам абазвалася дарога. Ноч пераламалася на другую палавіну, і больш востра запахла ўсё. Нонна ўстала й паволі пашла па беразе рэчкі. Дашла яна далёка, да нейкай чорнай ральлі, у задуменьні пастаяла там на адным месцы і пашла назад. Раптам усё пачало кіпець у яе настроях, узьнялася нэрвовасьць, і яна пашла хутчэй. І проста ўвашла ў цёмную будку. Там лягла пры халодным палатне і пачала плакаць, стараючыся не пабудзіць нікога. Пасьля яна сьціхла, але з плачам у душы сьцішылася й пад самы дзень дрымота агарнула яе…
Прачнулася яна, як было ясна ад сонца. Брат зьбіраўся ехаць у горад, каб прадаць там коні і шукаць там на зіму кватэры, і яна вяла пачала памагаць яму. І ў час гэтай работы вярнуліся з гораду дзьве дзяўчыны, што нядаўна жылі тут. Вярнуліся, каб сказаць ёй, што наняліся яны ўсе на цэлую зіму сьпяваць у кафэ і што без яе няможна абыйсьціся для танцаў. І што трэба сьпяшаць выехаць у той горад.
Бесклапотная гульлівасьць і вышыня настрояў раптам ахвацілі Нонну. Яна пачала сьпяваць і дурэць, як дзіця. І такі настрой не пакідаў яе доўга, хоць трохі пасьля прытупіўся…
Па поўдні яны даехалі да гораду. Брат Нонны там застаўся, а тры дзяўчыны селі пад вечар на поезд і выехалі ў дальні горад… Брат кіўнуў Нонне галавою; у яго нядобра і сумна было на душы…
VI
Два дні ня мог прыйсьці да сябе Андрэй. Каб забыцца, моцна ўвашоў ён у работу, стаў маўклівы, і вечарамі выходзіў на вуліцу слухаць, як гаварылі над старым дахам жоўтыя клёны. Нейк не па сабе яму было й ад таго яшчэ, што, як дазнаўся ён, што няма ўжо на беразе палатняных будак, а, значыцца, няма блізка й Нонны, цьмяна й неаформлена адчуў, што нават сумна-тонкія і вострыя перажываньні засталіся нават як-бы й не па Нонне, а так нейк па нечым, можа па тым, што ёсьць, а можа па тым, чаго няма зусім і чаго не хапае ў сьвеце, і па чым сумуе і ад чаго кіпіць глыбіня чалавечай істоты. Многа тады пачало зьяўляцца ў яго новых думак, нябывалых дагэтуль. Было чаканьне нечага і нецярплівасьць. А на трэці дзень прышоў да яго ліст з дальняга гораду ад земляка. Звалі яго ў горад, і ад гэтага перавярнулася ў ім тое, што навявала папярэдні настрой. Раптам ён ясна прыпомніў Нонну, як яна ўсьміхалася, а пасьля не дазволіла яму йсьці за сабою, і раптам вырасла ў ім упэўненасьць, што ён нейк вышэй яе стаіць на зямлі; што ён больш значны і гордасьць яе няважна нікому. Сум у ім астаўся шырокі, але нейк раптам вышла з яго кругу Нонна і зрабілася нечым асобным. І зноў яна неўзаметку пачала вырастаць і аддзяляцца ад усяго. Тады ён стараўся зьняважыць яе ў думках сваіх, а яна яшчэ больш вырастала. І ён доўгімі і настойнымі думкамі вызваў у сабе на яе нешта падобнае да злосьці. Сілаю ўпэўніў сябе, што гэта злосьць і што так трэба, што гэта абсолютная сапраўднасьць. Пасьля-ж набеглі, згусьціліся пачуцьці і заглушылі ўсё гэтае, што было ў думках. Тады зьявіліся толькі мяккая крыўда на Нонну і ад гэтага прышло сапраўднае ўжо ўзвышэньне над ёю, затаенае ў самым толькі сабе. Тады яму зрабілася самому перад сабою брыдка й нядобра за тое, што паддаўся ён быў у той першы дзень слабасьці — у сувязі з тым, што ўбачыў яе першы раз, варушыў сваю душу, паднімаў з яе дна ўсё перажытае, востра-пакутнае і цяпер ужо сьвятое; што плакаў ён вечарам на халоднай зямлі. І нават нядобра адчуваў ён сябе перад братам… Пасьля раптам наплылі на яго ўсякія думкі, у якіх патроху зьнікаць стала Нонна і патроху апускацца пачалі пачуцьці. Ён ужо з братам гаварыў аб усякіх справах, вырашалі ўдвух час яго ад'езду і ў апошні дзень перад ад'ездам езьдзіў ён з братам на поле. У думках яго ўжо малявалася шырыня новай працы, вельмі важнай і патрэбнай, усякія магчымасьці і новая прывабнасьць.
Перад самым выездам зусім амаль згладзілася з думак і нават пачуцьцяў Нонна…
Горад спаткаў яго вясёлага, прыняў яго здольным лёгка ўжо прапускаць праз сябе ўсё, не прымячаючы ў вялікім шуме вялікай цішыні. Гэта было першае поўнае здавальненьне жыцьцём, незачэпленае расчараваньнем.
Быў шосты дзень пасьля таго вечару, калі ён засумаваў па цыганскай дзяўчыне.
VII
У той сухі і ясны вечар, як у гарадзкім садзе з ліп і асін ападалі апошнія лісты, балетмайстра музычнай комэдыі Лінскі ў дрэнным настроі ішоў з тэатру. Перад спэктаклем дазнаўся ён, што жонка яго езьдзіла ў суседні горад зусім не для тых спраў, аб якіх гаварыла, а езьдзіла дзеля зусім іншага, аб чым цяпер сьведчыў перахвачаны ім выпадкова ліст да жонкі ад нейкага Аксютовіча. І хоць Лінскі сам часта езьдзіў у іншыя гарады не для тых спраў, аб якіх гаварыў жонцы, хоць спэктаклі ў тэатры й не зацягваліся да таго позьняга часу, у які Лінскі прыходзіў кожную ноч дадому, але пакуль што жонцы яго ніякіх лістоў перахваціць не давялося, і загэтым Лінскі лічыў сябе пакрыўджаным жонкаю. І хоць балет у тэатры ў той вечар добра ўдаўся, не разагнаў усё роўна кепскага настрою Лінскага. І пасьля спэктаклю вышаў ён першым, не пашоў з артыстамі разам, а адзін зашоў у гарадзкі сад. У глыбіні свае душы ён быў нават рад таму, што выявілася ў адносінах жонкі да яго, бо будзе прычына, выгадная для яго, разыйсьціся хутчэй з ёю, але надворна было яму прыемна адчуваць сябе пакрыўджаным. Ён сеў на пустую лаўку ў садзе і стаў слухаць як зашумелі раптам дрэвы і больш тады западалі лісты на зямлю. Ад гэтага й ад віднаты адчуў ён урачыстасьць ночы і вялікасьць хараства. І патроху тады забыў ён пра сваю мізэрную крыўду, і прыемна было яму сядзець тут. Раптам пашкадаваў ён, што спэктакль ужо скончаны і што няма як ужо слухаць музыку і глядзець на хараство балету і жыць у тыя хвіліны толькі пачуцьцямі. Ён сядзеў і маўчаў і сам таго не прымячаў, што моцна думаў аб многім…
З асьвечаных вокан кафэ сыпануліся на яго сухія кароткія зыкі некай полькі і трудна было разабраць яму, на чым гэта ігралі. Тады ён пашоў туды, адкуль беглі зыкі, увесь ахвачаны жаданьнем толькі слухаць, бачыць і адчуваць…
У кафэ на нізкай эстрадзе стаяў тоўсты, прысадзісты чалавек з гітарай у руках і на заднім пляне яшчэ некалькі гітарыстых. Цяпер яны маўчалі.
— Нонна Аліна выканае польку, — заявіў тоўсты гітарысты, і Лінскі сеў за столік з бяздумным чаканьнем.
Гітарыстыя пачалі выбіваць на гітарах такт, і Лінскі ўбачыў Нонну Аліну. Пры вячэрнім сьвеце твар яе здаваўся сумным і вясёласьць штучнаю, і нейкаю надзвычайна далёкаю была яна ад усяго, што было вакол яе. Толькі прашло ўсё гэта, як пачала яна скакаць і раптам здавацца стала, што гэта не прымячае яна нікога і скача сама для сябе.
Лінскі адчуў радасьць блізасьці хараства і нейк нават у большай меры, чым у тэатры, здалося гэта самым важным і затоеным само ў сабе. Тады стала для яго мізэрным усё тое, што ён кагадзе адчуваў; нязначным і ліст да жонкі, перахвачаны ім, і вялікае адчуваньне малое крыўды. І нейк як-бы занудзеў ён, што ніхто не адчувае тут гэтага хараства, а пасьля зьявілася патрэбнасьць у ўзвышэньні яго. Тады пашоў ён блізка да эстрады і нецярпліва чакаў, калі яна зыйдзе адтуль. Пасьля доўга гаварыў з ёй у суседнім пакоі. Вынікам гэтай гаворкі было тое, што Нонна ад радаснай нэрвовасьці доўга не магла заснуць у тую ноч, а назаўтра Лінскі зашоў у брудны, праходны пакойчык, дзе жыла Нонна, і ўдваіх пашлі яны ў тэатр на балетныя спробы. Цераз пяць-жа дзён у афішах да тэатральнай пастаноўкі было напісана: „…Выступіць новая прыма-балерына, цыганка Нонна Аліна“…
Андрэй бачыў яе ў тэатры на сцэне. І зноў ахапіў быў яго сум па ёй, але цяпер іншы, чым тады — сум моцнага, які можа ўзяць тое, па чым сумуе, ды разважаньні не дазволяць гэтага. Сум гэты насіў ён у сабе доўга, упэўнены, што пройдзе ён. І ён прашоў, толькі пакінуў па сабе сьлед — упэўненасьць у тым, што ўва ўсім ёсьць смутак і ўва ўсім ёсьць шчасьце…
А ўсё-ж стараўся ён не сустракаць Нонны і ня бачыць яе.