Пачуцьці (1926)/Вечар
| Вечар Апавяданьне Аўтар: Кузьма Чорны 1925 |
Буланы → |
| Іншыя публікацыі гэтага твора: Вечар (Чорны). |
Прапануем да спампаваньня!
ВЕЧАР
I
Віктар Зеніч самым адвячоркам прышоў дадому з работы і сеў адпачываць — узьлёг на стол і маўчаў.
Зусім ціха канчаўся дзень, — так, як і ўсё робіцца ў восень: менш зьвінючай вясёласьці і больш ціхай радасьці. З вакна відны былі жоўтыя ад лістоў, напалову голыя галіны вішань, а за імі густа-зялёнае неба, з белым колерам угары й ружовае нізка, дзе за нейкімі чорнымі абрысамі падыходзіла да яго роўнасьць зямлі — была яна відна далёка за пустым пляцам напроці, скрозь рэдкія дрэвы. А па бакох то панура, то весела думалі нешта домікі й хаты.
Плыў з шырыні вецер, радасны й лёгкі, і нёс вольнасьць поля ў горад, а камяніцы, што недзе там трохі далей на гары, заціхалі на ноч, спынялі свае грымучыя гымны. А ў людзях рабілася звычайнае, вялікае й неабдымнае — людзі жылі, імкнуліся да радасьці, баронячыся ад смутку…
На дварэ плылі, спляталіся зыкі, а ў пакоі было цішэй, яны глуха сюды даляталі і лёгка было тут думаць у змроку.
Дом быў вялікі, дзеравяны, было ў ім многа кватэр і многа жыло ў ім людзей. І зьяўляліся самі па сабе думкі, што каб гэтыя старыя сьцены маглі раптам загаварыць, яны-б многа сказалі-б чалавеку аб ім самым — так многа яны бачылі таямніц людзкога жыцьця; тады, пачуўшы аб сабе праўду, чалавек можа хутчэй адкінуў-бы ад сябе ўсё паскудзтва, што ўрасло ў яго з самых цёмных далей вякоў і, будучы часам нават малым, псуе вялікае хараство чалавека.
Гусьцілася вячэрняя ціш. А можа гэта вячэрнія зыкі здаваліся цішынёю… І ўсё весялей было сядзець і маўчаць, адчуваць, глядзець і слухаць. Ды яшчэ было жаданьне няпрыкметна душой увайсьці ўва ўсе таямніцы, што ў жывых істотах захованы, увайсьці ласкава і ціха, з чыстымі думкамі й адчуваньнямі, і ў гэтым была-б радасьць.
Ціш, ці то гэта зыкі, сталі здавацца нейкай мэлёдыяй.
Віктар Зеніч сядзеў і маўчаў…
— Ведаеш што, жонка, — пачуўся раптам грубы й шырокі голас за сьцяной, у суседняй кватэры.
— А што, — адказала нэрвовым голасам жанчына.
— Каб на яе ўпадкі, каза ў хляве ўгразла, — зноў сказаў мужчына.
— Ну?! — перапалохалася жанчына, — то чаму-ж ты выцягаць ня йдзеш.
Пачуўся грубы рогат і пасьля зноў словы:
— Дурная ты: каза, каб ты й хацела, ніколі ня ўгразьне. Чорт яе нават ня ўтопіць, каб, скажам, прышлося.
— То на што ты мяне палохаеш дарэмна, гад ты печаны!..
І жанчына заплакала. Чутно было, як яна сярдзіта нечым стукнула.
— То чаго ты плачаш?
— Чаго плачаш?! Жыць спакойна не дае, заўсёды перапалохае, дый чаго плачаш!
— То гэта ты гэтага плачаш!
— А чаго! Табе нічога ня трэба, ні казы ні шмазы, раскідака чортава.
І зноў, яшчэ больш горка, заплакала жанчына.
Віктар Зеніч ведае, што гэта ад вясёлага настрою пацьвяліўся з жонкаю сусед, сталяр Арсень Грабіч, і цяпер сам ня рад, бо жончыны сьлёзы распачаліся надоўга. Амаль ня кожны вечар сталяр так цьвеліцца з жонкаю, пакепліваючы гэтым над яе бяздоннаю крыніцаю сытых сьлёз.
На некалькі хвілін змоўк сталяр, і жонка пачала заціхаць, не пакідаючы толькі гаварыць сама сабе пад нос аб сваёй цяжкай долі. І мусіць гэты трагізм жаночага настрою яшчж больш падвесяліў сталяра, бо Віктар Зеніч зараз-жа зноў пачуў яго вясёлы голас:
— Жонка, ведаеш што, жоўтая курыца зьняслася ў чужым хляве.
— А можа!? — зноў перапалохалася жонка, забыўшыся плакаць.
— От, балазе твае сьлёзы ўцерліся, — раптам констатаваў факт сталяр.
— Ах, каб ты ніколі твару не абціраў ручніком, — загаласіла жонка і ўжо з енкам пачала плакаць.
Ухмыльнуўшыся ад думкі аб глыбокай крыўдзе сталяровай жонкі, Віктар Зеніч зноў пачаў слухаць.
— То ведаеш што, жонка, — чуўся голас сталяра, — калі так, то я пайду гляну на белы сьвет, а ты тымчасам паволі выплаквай свае горкія сьлёзы. Па майму вылічэньню, іх у цябе хваціць на дзьве гадзіны, дык ты, што робячы іх выплач, а я да таго часу вярнуся й займемся мы з табою тады якою іншаю справаю.
— Няхай ты не вярніся, — скрозь сьлёзы адказала жонка, і сталяр весела ляпнуў дзьвярыма.
Зараз-жа яго барадатая й трохі сагнутая постаць паказалася на дварэ. Ён пастаяў на адным месцы, пасьвістаў трохі на раньні асеньні месяц і пашоў за вароты.
Жонка яго плакала. Выціраць яе сьлёзы, так, як і заўсёды, зьявіўся Юзікаў Юзік — хлапчук-падшэрак, засморканы й з пасінеўшым ад холаду носам. За дзень ён апалераваў некалькі разоў увесь горад, зарабіўшы на гэтай справе, рознымі хітрасьцямі й штукамі чатыры капейкі, а гэта шмыгануў скоранька з сваіх цёмных сяней і падбег па мокрай зямлі да сталяровых дзьвярэй.
— Плача, ліха ёй, — рашуча сказаў ён, хітра падмаргнуўшы гнілому слупу, што падпіраў сталярову сьцяну.
І тут-жа, адскочыўшы на сярэдзіну двара, ён задзёр голаў угору й закрычаў, наколькі хапала дзіцячых сіл:
— Тараны смажаныя, па капейцы штука.
І раптам драпануў назад у цёмныя сені і ўжо адтуль, з неабдымнай радасьцю свайго маладога жыцьця, глядзеў на сярэдзіну двара. Хутка з свае кватэры выбегла сталярыха й, забыўшы свае глыбокія трагізмы, паімчала сваё дзябелае цела ў вароты. На вуліцы было пуста, толькі барабаншчык вайсковага оркестру плішчыў некуды на жываце барабан. З вялікім расчараваньнем аглядзеўшы пустую вуліцу, сталярыха паволі ўжо пашла назад. На момант яна стала проці вакна Віктара Зеніча, каб запытаць у яго:
— Ня чулі? Здаецца смажаныя тараны прадавалі. Хацела купіць — якраз нешта галава баліць.
— Не, ня чуў, — з лёгкай усьмешкай адказаў Віктар Зеніч.
— Што гэта за кавалер, калі ён ня чуў, як смажаныя тараны прадавалі, — тонам мудрай настаўніцы абазвалася сталярыха й, зноў гатовая заплакаць ад глыбокай крыўды, пашла да сваіх дзьвярэй; але заплакаць ёй ужо не ўдалося — перад самымі дзьвярыма спаткалася яна з газэтчыкаваю дачкою, і пачалі яны гаварыць аб тым, якая фальбона харашэй у спадніцы — шырокая ці вузкая…
Зусім ужо лажыўся вечар.
II
Ціха было на зямлі. І можа ад таго й радасна, што было ціха, бо трэба было адпачываць усёю істотаю. Густы змрок ляжаў у пакоі, і ўжо неба праз вакно здавалася зялёна-цёмным бяздоньнем, а зямля ня так звала ўжо ў свае нязьмерныя абшары. Далёка на ёй ужо зьліліся цёмныя абрысы з небам. Зышоў дзень і рос вечар.
У напружанай цішы раптам пачала расьці вастрата пачуцьцяў і думак. Але думкі былі вельмі ўтомлены цяжкай работай за дзень і не мяшалі яны яшчэ больш вырастаць пачуцьцям. Пачалі праходзіць ува ўсёй істоце пражытыя дні. Зьяўляўся ў вушшу гром гораду й гаворкі людзей, то раптам тонкасьцю выбухалі недзе з сэрца адносіны з людзьмі, а то ўсё калі-небудзь чуванае, бачанае, перажытае на момант зьнікала й пасьля зноў раптам зьяўлялася, як усё разам адно цэлае, скомбінаванае ў нешта гармонічнае й як-бы вельмі патрэбнае для чалавека. І ўяўлялася, што гэта ўвесь сьвет відзён перад чалавекам, што адчуваньне яго як-бы сваволіць у душы, бо ня гэтак трэба; а можа яно й іначай трэба і каб стала іначай, то таксама не парушыла-б гармоніі душы, бо ў той дзень, так здарылася, што не выплывала наверх у Віктара Зеніча мяжа радасьці й смутку, а была ўвесь дзень цяжкая работа, што забрала пад сваю ўладу ўсе думкі, і цяпер быў адпачынак.
От так, сядзець і адчуваць.
Многа бачылася сьвету, а колькі яшчэ бачыцца будзе. Можа зямлі й мала за жыцьцё было пройдзена, ды многа было пройдзена чалавечых душ. А чалавек — гэта-ж сьвет, адна істота — неабходны прастор, і разглядай яго, калі ўмееш.
Бо быў дзень спакойны, дык такі вечар…
І раптам за сьцяной, ужо за другою, ня там, дзе плакала сталярова жонка, упала ўсё, і зьявілася бяздоньне. Нешта пачало гаварыць аб нечым усяму сьвету і на першых хвілінах не ўявілася, аб чым гэта яно гаворыць. Яно раптам раскідала ўжо цьвёрда-сформованы парадак настрояў, і пачало іх зьбіраць нанава, ачышчаючы новыя глыбіні і ўзьнімаючы новыя жаданьні й імкненьні.
Мільганула на момант думка, што гэта за сьцяной грае сястра Болеслава Гельца, што кожны дзень з тоненькім портфэлем ходзіць некуды служыць. Завуць яе Антаніна; яна высокая, з белым тварам, заўсёды маўклівая й адзінокая. Жывуць яны ўтраіх — брат, яна й старая матка; жывуць з гэтага дому, дзе жыве ён — Віктар Зеніч, ды яшчэ з таго, што брат недзе служыць. Некалькі разоў на дзень, і вельмі доўга, кожны вечар Антаніна грае на піаніно нешта, чаму Віктар Зеніч назвы ня ведае й многа не разумее, але ёсьць часткі, асобныя, гэтай музыкі, якія як-бы тое самае, што ў жыцьці адчувалася й будзе адчувацца.
Яна вечна сумная, гэтая дзяўчына, увашла ў сябе і ўжо, далёкая ад людзей, жыве толькі, мусіць, аднымі гэтымі зыкамі.
Віктар Зеніч ведае з гаворак, што некалі гэтыя людзі жылі думкамі, цяпер засталіся ў іх, і вельмі-ж у гэтай дзяўчыны, адны пачуцьці; такія, якія здольны лавіць у жыцьці толькі журбу ды смутак. І, апрача гэтага, у іх застаўся ад мінулых часоў, з вялікага багацьця, вось адзін толькі гэты дом, а ў яе піаніно — асалода цёмных для яе дзён…
Музыка сьціхла, а пасьля зноў зьявілася. Яна выявіла скаргу чалавека, які заставіў гэтыя зыкі бегчы ў сьвет. Скаргу на тое, што ня бачыць ён у сьвеце таго, чаго бачаць у той-жа час другія, і што мінулае не варочаецца. Жыць-жа гэтым мінулым, калі яно толькі мінулае — цяжка. Зыкі перашлі пасьля ў глыбокую журбу. Яна адчувалася, што глыбокая, але ня была зусім ясна зразумелаю.
Зыкі не парушалі цішы — былі яны, была й яна.
Віктар Зеніч сядзеў усё нярухома. Ужо ня было адпачынку, а ўзьнімалася вялікая работа істоты. Думкі нарыхтаваліся нешта выкінуць наверх, што самі захавалі недзе ў глыбіні, ды яшчэ ўсё нечага чакалі.
І гэта, мусіць, запатрабавалі настроі адзінокай дзяўчыны, бо раптам музыка перашла ў ціхі плач, на момант як-бы заціхла, а пасьля выбухнула вялікім ліўнем — мусіць ня мог саўладаць з драмаўшымі дагэтуль зыкамі чалавек.
І тады ўжо думкі ў чалавека, што ціха сядзеў у цёмным пакоі за сталом, вызвалі сьмерць брата ад сухот. Ляжаў ён у больніцы й вельмі-ж баяўся ўміраць, а як падышла гэтая хвіліна, нікім і ніколі нявыказаная, было ў яго вачох, побач з нейкаю ціхаю просьбаю, і нешта такое, што хлынула раптам у тых зыках, некі вялікі бунт, можа проці таго, што радзіўся ён некалі на сьвет.
Віктар Зеніч мацней прыціснуўся да стала й стаў глыбей думаць.
Слаліся зыкі й ляжаў вечар. Непакойна ўяўлялася зямля й людзі. Зямля — для людзей вялікая, ды ад людзей цесная. А людзі, ня могучы цаніць ні цеснаты ні шырыні, робяць жыцьцё сваё цесным. Вось адчувала нядаўна вялікія трагізмы сталярова жонка за сьцяною і глыбокадумна і ўпэўнена лічыла, што жыцьцё для яе пакута, а бачыла ўсяго на адзін крок перад сабою. Вось дзяўчына за другою сьцяною можа й ніяк ня лічыць і лічыць нічым ня хоча свайго, ці наогул, жыцьця, ды само неяк адчуваецца яно — цёмнаю пустатою ляжыць яно перад ёю. А вось сам сталяр, вечна вясёлы й жартаўлівы, недзе ў майстэрні робіць ён днём, пад вечар прыходзіць дадому. Ад скэптычных адносін да жончыных трагізмаў заўсёды нявіннымі, падзіцячаму простымі жартамі цьвяліцца з ёю, а пасьля вясёлы йдзе на цэлы вечар у клюб. Выступае з прамовамі, з вострымі словамі… А вось збоку стаіць Юзікаў Юзік, маленькі хлапчына, што ўжо пачаў праходзіць з вялікае ахвоты, употай ад бацькі, жыцьцёвую школу. І ён вясёлы.
А пасьля зноў стаў у ваччу брат з неабдымным імкненьнем жыць.
І раптам прапалі думкі, бо зыкі ўжо выявілі надзвычайную сілу. Яны нешта новае, ніколі нябачанае вызвалі ў пачуцьцях. Як-бы паднялася нейкая ясната, і там загаварыла нязьлічанасьць маленькіх капель вады, яны зьліліся ў надзвычайна дробныя пералівы і ўсё расказвалі аб нечым сьвету, а іх вялікую гаворку гулка і часта пакрывалі густыя зыкі вялікіх хваляў вады. Хвалі набягалі адна за аднэй й сьцвярджалі глыбіню, што была ў галасох. Бо гэта было мора шырыні, глыбіні і тонкасьці над зямлёй.
Тады ўжо не пачуў Віктар Зеніч, як сьціхла музыка. Яна абарвалася зразу, раптоўна скончыліся зыкі, перашлі ў цішыню і ўжо больш ня ўзьнімаліся; мусіць, або надзвычайна здаволілі яны за сьцяной дзяўчыну, або з такой самай сілай вызвалі нездавальненьне. І тое, ці другое, але было вялікае.
III
На вуліцы пачулася вясёлая песьня. Яна вывела Віктара Зеніча з задумёнасьці. Ён ціха падняўся і праз вакно глянуў у ясны змрок вуліцы. Нічога там ня было відно. Ціха стаялі будынкі, платы і дрэвы, і зусім ужо губіў сваю ружовасьць захад.
Сьвяціліся ўжо вокны чалавечых прытулаў і самае бліжэйшае вакно напроці ў кватэры шаўца Адрыана Раманчука застаўлена было збанкамі, бутэлькамі, завалена капыламі, шчоткамі й яшчэ нечым іншым, што вельмі тонкімі абрысамі вызначалася на асьвечаных шыбах. І здавалася, што гэта шавец Адрыан жыве сягоньня ў сваёй кватэры да часу і загэтым накідаў так усяго на вакно. Але як і запамятае Віктар Зеніч, заўсёды так у яго на гэтым вакне. А калі часам даводзіцца быць па справе ў яго кватэры, дык і там усё гэтак. І мусіць у душы яго так: усё, што пападае туды з шырыні сьвету, кладзецца абы як, як-бы да часу, а пасьля няпрыметна зьнікае…
Ляскаталі недзе калёсы на вуліцы, за парканам, ды моцна брахалі сабакі… Раптам вясёлая песьня загучэла мацней, і вышла на адкрытае месца колёна людзей. Ішлі комсамольцы з нязжытай вясёласьцю жыцьцяздольнасьці. А пасьля, як за вуглом суседняй вуліцы нячутна стала іхняя песьня, абазваўся гул бубённы, і пад гэты гул, з важнасьцю, прамаршыравалі два атрады піонэраў. А ззаду за імі беглі яшчэ „штацкія“ хлапчукі пад кіраўніцтвам Юзіка Юзікавага — гэтыя яшчэ чакалі больш сталага ўзросту, каб маршыраваць у ногу пад бубённы гул.
Юзік з сваім „штацкім“ атрадам правёў сапраўдны атрад да суседняе вуліцы і скамандаваў назад. „Штацкі“ атрад нястройна, але весела павярнуўся й пашоў назад, а Юзік, ня маючы сапраўднага бубна, ішоў паперадзе ды бубніў у бубен „штацкі“ — трымаў леваю рукою аблубіцу з старога рэшата і з усіх сіл лупіў па ёй меднаю качалкай з мажджыру, якую ціхом сьцягнуў ад мацеры.
Насустрэч яму папалася рота вайсковых, яны паволі йшлі, і запявала, радасны ад свае песьні, запяваў:
|
Пашла Манька, эх, ды ў лес, |
І здаровыя галасы, гульлівыя ад жартаўлівае песьні, якую заўсёды сьпявалі ў час вясёлага настрою, калі спацыравалі па канцавых вуліцах гораду, хваталі прыпеў:
|
Эх, Манюша, гых, Манюша |
Словы мала разьбіраліся ў звычных галасох, але мотыў яе й выконваньне гаварылі аб сіле, якую неабходна трэба было выліць у песьні.
„Штацкі“ атрад Юзіка рассыпаўся, а пасьля, як вайсковыя схаваліся за вуглом, ён зноў яго сабраў, падаў некую каманду, і атрад рушыў.
|
Пасьла Манька, а яй лес, |
зацягнуў Юзік, з вялікай важнасьцю аглядаючыся па бакох.
І атрад яго грануў прыпеў.
А самы задні, што бяз шапкі, якую прамяняў на яблыкі, ведаючы, што на зіму бацька маецца другую купіць, нёс вольную цяпер аблубіцу ды ўсё ўпэўніваў усякага, хто пападаўся на дарозе:
— От, братка, наярваем!
А той „братка“, часамі сівы дзед, адыходзіў у бок ды з любасьцю глядзеў на дзяцей.
Хутка й Юзік згінуў з сваім атрадам, і на зялёна-цёмнай плошчы нікога не засталося, бо месца гэтае падыходзіла да канца гораду… Пуста было, і толькі там, дзе плошча пераходзіла паступова ў бульвар, зьбіраліся вайсковыя музыканты. Іх постаці варушыліся на палінялым фоне лёгкага змроку і ясна відна была знаёмая Віктару Зенічу высокая постаць капэльмайстра.
І ўяўлялася зямля і людзі на ёй. І ўсё хацелася пайсьці па зямлі, ахваціць яе сабою й сказаць кожнаму: вось я бачу, чую, адчуваю цябе. І пачынаю адчуваць у цябе тое, чаго ты й сам можа не адчуваў…
А нашто гэта?
То гэта ты думкі можаш растлумачыць, а пачуцьці хіба заўсёды можаш?..
Тады вышаў Віктар Зеніч на вячэрнюю вуліцу.
IV
— Справа вось у чым — чуўся недзе недалёка задуменны голас, — аб цьвік чуць вуха не разарваў.
— Як-жа ты? — пытаў другі, як-бы трохі з некім расчараваньнем, голас.
— У плоце, значыцца, цьвік, а я каля самага плоту йду.
— То чаго ты лезеш на плот?
— А чорт-жа яго ўсё ўгледзіць.
„Прашлі людзі“, падумаў Віктар Зеніч і пашоў далей.
Ясна сьвяціўся ў канцы вуліцы клюб. Клаліся на зямлю палосы сьвету з вялікіх вакон, чуліся адтуль галасы гаворак: нехта сьмяяўся, нехта нешта гаварыў, адзін усім. Зьвінелі нядобра ўстаўленым шклом дзьверы; Віктар Зеніч ведаў гэты іх дакучлівы звон і адчыніў іх за сабою паволі.
У сярэдзіне весела сьвяціла электрычнасьць; за вялікім сталом, узьлёгшы адзін на аднаго, нешта разглядалі, чутно было, як шуміць папера газэты ці можа вялікай кнігі. Каля процілеглай сьцяны сядзелі пагрузчыкі вагонаў, стараватыя мужчыны ў сваіх доўгіх бразэнтавых сарочках да кален, не пераадзяючыся прышлі яны сюды. А пры дзьвярах нехта з вялікімі валасамі і ў чорным фрэнчы іграў на раялі вельмі-ж вясёлы мотыў, і здавалася, што гэта ад гэтых зыкаў і лёгкі змрок дрыжыць, што прытаіўся каля дзьвярэй, дзе менш было сьвету. Пасярэдзіне-ж у сваім кароткім кажушку стаяў сталяр Арсень Грабіч, трымаючыся ў бокі, і ўсё рваўся, каб выбіць нагамі некі танец.
— Няможна тут гэтым займацца, тут табе не піўная, — чуўся голас.
— Братка, — угаварваў яго сталяр з вясёлым сьмехам, — ты адно паглядзі, што за танец, для цябе-ж гэта я й скакаць сабраўся.
У яго ня было жаданьня скакаць, але яму хацелася спрачацца, і ён рашуча адставіў нагу, як-бы пачынаючы танец.
— Слухай, пакінь!
— То калі гэтак, дык скажы музыканту, каб ня граў гэтага нумару, а то я ўстаяць не магу. Няхай, калі гэтак, грае разлуку жыцьця, тады я скакаць ня буду, а то ён барабаніць каб трохі, дык лявоніху, а гэты скакаць забараняе, хоча, каб жывы чалавек на месцы ўстаяў. Ды ты тут няжывога паднімеш, ні то што!.. Пара-а-адкі…
Сталяр весела адышоў ад пагрузчыкаў і сеў. А ў клюб ішлі ўсё больш людзі. Хутка ўжо каля роялю сабралася грамада новых людзей, і хор пачаў некую рэпэтыцыю. Той валасаты чалавек, што граў, цяпер стаяў, застыўшы перад сваімі, і ўсе змоўклі, як-бы чакаючы чаго важнага. Валасаты чалавек раптам чуць шавяльнуў рукою.
|
За Дуна-а-аем… |
пачалі гаварыць галасы
|
Там жыве мая матачка… |
далей сказалі і, як усякія зыкі, жылі й варушылі пачуцьці й думкі.
Ішлі цераз клюб з суседняга пакою з некага сходу людзі ды прыпыняліся слухаць. І ўва ўсіх іх было, можа й несьвядомае, адчуваньне, што на сьвеце многа вялікага, вельмі патрэбнага, часам невыяўленага, а як чуеш яго ці бачыш — адчуваеш вялікасьць і хараство жыцьця, глыбіню яго, што і ў радасьці і ў пакутах.
— Хадзем, сусед, — тузануў за руку Віктара Зеніча сталяр, — вельмі-ж я сягоньня натузаўся за дзень у майстэрні, дык спаць пара йсьці, можа жонка ўжо сьлёзы выплакала, калі больш там якіх прычын не знашлося.
Віктар Зеніч вышаў з сталяром, пакінуўшы з сабой напружаны настрой публікі ў клюбе.
— То чаго гэта ваша жонка кожны дзень плача, — запытаў ён у сталяра, адчуваючы да яго нешта блізкае.
Хацелася ляпнуць яму па плячы ды загаварыць аб чым-небудзь блізкім, вядомым ім абодвым.
— Чаго плача? А чаму-б ёй не паплакаць, калі ёй гэтак хочацца. От плача, ну й няхай плача сабе паволі. Ёй у гэтых сьлязах асалода, дык от і добра, што хоць ёсьць ёй чым пацешыцца… Вунь там, за вашай сьцяной, таксама дзяўчына плача, дык у тае асалоды ў гэтым няма, а пакута. Вось яе шкода.
Вось жыцьцё — ужо спакойна плылі думкі — плыве й шуміць па зямлі. Чуцён і відзен на вуліцы і ўсюды сталяр, з сваёю вечнай вясёласьцю. І ўсё здаецца ружовым, слаўным, а за сьцяной, у нары, тое самае — цёмным.
І хацелася выявіць перад усім тым, што ёсьць, што вось адчуваецца яно, гэтае жыцьцё, адно ўмірае, другое расьце, а зямля, што трымае ўсё на сябе, імчыцца пад сонцам…
Зноў было ціха й змрочна ў пакоі, зноў чуць відна была вуліца, а за ёю шырокі пляц з цёмнымі ўжо абрысамі дрэў. Ужо ня грала музыка, і рэдкія зыкі дзерава недзе за вакном не парушалі цішы. Ужо плыла ноч, ахватвала зямлю чарнатою, звала ў сябе яе. Застылі ў нярухомасьці дрэвы напроці вакна, і здавалася, што там вельмі-ж прытульна і добра. Ужо чуліся здалёк з электрычнае станцыі шырокія зыкі паравіка ды яшчэ некі стук, дробны й тупы, імчаўся аднекуль. Але не парушалі гэтыя зыкі цішы і ня мяшалі думкам. А яны плылі ўсё і плылі. Плылі, як шырокая рэчка ў ціхія дні, бо быў дзень тады бяз буры ў душы. Плысьці яны будуць так аж да самай гэтай буры, пакуль не давядзецца ім зрабіцца вострымі…
І толькі як пачаў узьнімацца вецер, парушыў ён цішыню. Плыў ён недзе з далёкіх, насяжных далей зямлі і веяў дзікаю воляй. Пачынаў блытацца за вугламі камяніц. Пры цьмяным сьвеце ліхтароў відно было, як музыканты на бульвары пачалі настаўляць каўняры. І можа гэта ад таго, што ўсё пачало варушыцца, зноў захацелася Віктару Зенічу йсьці на вуліцу ці куды-небудзь іначай, абы йсьці. Цягнула да музыкантаў, туды, дзе пабольш людзей і зыкаў.
І зусім ужо прашоў ціхі настрой. Была ўжо вясёласьць ад можа й несьвядомага пачуцьця, што вось ты сярод людзей, а вакол цябе імчыцца жыцьцё. Што многа будзе чаго бачыцца й чуцца на зямлі, многа будзе дзён пражыта й гэтакіх вечароў, многа будзе зроблена нечага вялікага, што заўсёды, да канца жыцьця, стаіць перад табою й ніколі ня зробіцца так, каб быў яму ўжо абсолютны канец…
Вецер плыве і музыка грае. Яскрава гараць агні над горадам. Плывуць з ветрам з поля ціхія песьні, ходзяць над зямлёю хмары, і імкнецца жыцьцё на зямлі. Гавораць людзі, носяць радасьць і смутак, сьмяюцца і плачуць. Б'ецца з пустаты глыбіня, з-пад смутку радасьць.
Жыцьцё ты маё шырокае, без краёў, глыбіня мая бяздонная!..
Віктар Зеніч узьдзеў пальто, наставіў каўнер і вышаў на вуліцу. Ліхтары слаба разганялі змрок, нёс вецер аднекуль лісты і шумеў і шумеў. Нехта йшоў па тротуары, ківаючыся ўбакі — можа з піўной хто да дому дабіраўся. У кватэры Болеслава Гельца было цёмна і ціха. Мусіць пашла некуды Антаніна або сядзіць адна, лёгшы галавою на сваё піаніно. Вокны сталяра сьвяціліся. Чуцён быў ужо бесклапотны рогат сытай сталярыхі, адкінуўшай на ноч усе свае трагізмы. Недзе плакалі дзеці, на бульвары нехта сьмяяўся, ішоў з лапатаю з магілак стораж і даў добры вечар Віктару Зенічу. А пасьля некуды паімчаўся аўтомобіль, і зноў чуваць сталі радасныя песьні з клюбу. І колькі было тут і пустаты, і глыбіні на гэтым маленькім кавалку зямлі!
Віктар Зеніч паволі пашоў у бок бульвару. Там пад высокім ліхтаром стаяў высокі капэльмайстар і ўсё махаў рукамі, забыўшы ўсё, апрача зыкаў. А зыкі вялікія разьбягаліся па сьвеце.
Віктар Зеніч зашоў далёка ў забульварныя вуліцы, там ужо чутны былі крыкі паравікоў, шум нейкіх машын, што мяшаўся з праразьлівым ужо сьвістам асеньняга ветру. Гэтая шырокая сымфонія гучэла то моцна, то зусім ціха.
І як ападала яна нізка, мацней беглі ў сьвет вялікія зыкі. І гаварылі яны аб вялікасьці, аб радасьці й смутку, аб бязьмернай глыбіні жыцьця.