Пачуцьці (1926)/Буланы
| ← Вечар | Буланы Апавяданьне Аўтар: Кузьма Чорны 1925 |
Пачуцьці → |
| Іншыя публікацыі гэтага твора: Буланы (Чорны). |
Прапануем да спампаваньня!
Б У Л А Н Ы
I
Зямля, зямля! Прасторы ў вятрох — чорныя, з вясёлым зяленівам расьцьвету…
Бярозы і хвоі ў вольную восень… Думаюць думу дарогі, гоняць ваду ціхія рэчкі… І ў цішыні — буры, і ў бурах — цішыня…
Хмурна думаць пачало неба, і тады-ж зямля весялілася ветрам. Пад дзень пабялела зямля, а днём заснуў пад хвоямі вецер, і заплакала восень сьнегавымі сьлязамі. Падала вострая музыка капель і, як сплыў сьнег, — заглядзелася мокрая зямля ў тонкае неба, і ў саду ўсьміхнуліся апошнія лісты голае ліпы.
Так і было мокра цэлы дзень, ды сумна-весела ад ясна-туманнага неба.
І тады раптам павеяла з поля вялікаю воляй — неабдымнаю і нявызначанаю, як пачуцьцё: можа гэта пахла поплавам ці гаварылі хвоі за полем, ці-то гэта сьляды соннага ветру, — толькі пацягнула тады Буланага з хлява ў паплавы. Ён аж памахаў аблезлым хвастом ды пацёрся сьвярбячаю сьпінаю аб сьцяну. Пасьля абнюхаў „качалкі“ няперажованага старымі зубамі сена, утоптаную салому пад нагамі, ды сьцяну, што аддавала сухім гноем ды трухлінай. Тады ўставіў у вакенца бяздонна-чыстыя, як крыніца, вочы і ўбачыў: салома мокрай страхі, над ёю галіна з варонай і вясёлае неба. Усё гэта было як-бы некім фонам, цьмяна адчуваемым глыбінёю істоты, незразумелым ні ў цэлым, ні сваімі асобнымі часьцінамі.
Буланы падступіў да дзьвярэй, пашараваўся аб іх старыя дошкі губамі і пасьля ткнуўся ў іх. Дзьверы трохі прачыніліся, так што можна было высунуць на двор галаву. Буланы так і зрабіў. А тут раптам запахла вялым аерам, і няможна ўжо было ня выйсьці на двор. Але Буланы яшчэ пастаяў трохі, бо павольнасьць давала асалоду старому целу; і з вуліцы сьмешна відна была яго галава, так што Янка Самахвал, які вельмі добра ведаў Буланага і якога Буланы таксама ведаў і заўсёды здалёк пазнаваў па некаму канапляна-тытунёваму паху, — прыпыніўся на вуліцы і сам сабе глыбокадумна сказаў:
— От, чорт яго ведае, чаму гэта Раман Драгун каня гэтага ня збудзе. Падла ледзьве ногі цягае, а ён яго дзяржыць.
— Што ты кажаш, — абазваўся з свайго двара Юзік — сусед.
— Раман, кажу, каня не прадае.
— Ня хоча за бесцань аддаваць, — заявіў Юзік і палажыў бараду на плот.
На гэтым гаворка магла-б і скончыцца, бо ні аднаму ні другому ня было часу, але Буланы раптам вылез з хлява і, растапырыўшы ногі, паволі пачаў абнюхваць мокрую зямлю, зацярушаную саломай і сенам. Тады ўжо Янка Самахвал, як належыць, стаў напроціў двара і пачаў глядзець на Буланага.
— Эх, конь, быў конь. Што гэта быў за коо-о-нь — а-я-яй! — сказаў ён і трагічна паківаў галавой.
Юзік Жур падышоў да Янкі і сказаў:
— Гэта-ж я яму памог гэтага каня купіць.
— Я-ж ведаю.
— Я не кажу, што ня ведаеш. Дзіва, што ты ведаеш — гэта ўсякі ведае… Тады, дык Раман усё шкадаваў, што пераплаціў, а пасьля што ён мне пападзякаваў — страх. Бывала які воз ні налажы, гара не гара — ідзе Буланы, а гэта зусім на няма нічога зьехаў.
Так і гаварылі аб Буланым. І ад таго, што гаварылі і стаялі на вуліцы, брала цікавасьць таго, хто не гаварыў і не стаяў на вуліцы, а толькі бачыў усё гэта праз вакно. Так вышаў на вуліцу Костусь-муляр, які ніколі ня меў сваіх коняй і ня цікавіўся імі, але мог гаварыць аб іх колькі хочаш. І ў зьвязку з тым, што раптам вышаў на вуліцу Костусь, у сьпешным парадку зьявіліся і іншыя, бо была ў іх цікавасьць да ўсяго таго, што-б дзе ні рабілася і ні гаварылася.
І гаворачы аб Буланым і трохі думаючы аб ім, думалі і аб многім іншым: гледзячы на вылезшую шыю Буланага, Янка Самахвал быў падумаў: „Галава ў мяне вельмі-ж сьвярбіць, трэба будзе пайсьці ў суботу ў лазьню“.
І ў зьвязку з лазьняю і суботаю падумаў аб тым, што гэта-ж пасьля суботы будзе нядзеля, а тады пойдзе ён аглядаць новую малатарню, якую прывезьлі за 40 вёрст з саўхозу і паставілі ў Юрасевым гумне. І ні то, што ў гэтым самае важнае, але ўсё разам узятае — і лазьня, і субота, і малатарня, і гаворкі, якія пры гэтым будуць вясьціся, — нешта блізкае і патрэбнае. Юзік-жа, гледзячы здалёк Буланаму на галаву між вушэй, падумаў: „Чаму гэта ў яго нек зеленавата там? Ці гэта ён у некую цьвіль упэцкаўся, ці гэта шэрсьць ад старасьці ў яго такая стала“.
І тады ўжо зьявілася ў яго вось якое адчуваньне: „Гэта-ж якраз такі бывае мох на старых бярозах. І нават тая бяроза, ускочваючы якую на воз год дзесяць таму назад, я сарваў жывот, — уся была абросшая гэтакім самым мохам“.
І пасьля гэтага пашлі гуляць думкі вольнымі пуцінамі. Падумалася аб тым, як сумаваў ён доўгі час па сваім жываце. Пасьля гэтае адчуваньне растала ў наступным: падобны колер яшчэ бывае ў раньнюю восень пад рабінаю, напроці рэчкі. Сядзіш бывала там, а вада бяжыць ды бяжыць.
— Колькі гэта я гэтага Буланага перапасьвіў, — сказаў раптам Юзік пад густым наплывам думак.
— Усяму свая пара, — адказаў голас…
А Раман Драгун, стоячы ў хаце каля стала і гледзячы на вакно, падумаў: „Чаго гэта людзі напроці майго двара сабраліся? Ці не зрабілася гэта што ў мяне ў дварэ?“
Трохі нават як-бы спалохаўся чаго і закурыў зразу, а пасьля бачачы, што тыя як стаялі, так і стаяць, сам вышаў на вуліцу і разам з усімі моўчкі глядзеў на Буланага.
А Буланы ўсё нюхаў зямлю, а пасьля пацягнуўся паволі ў сад. А там пад разгатаю грушаю ляжаў пажоўклы і мокры аер, дзён пяць таму накошаны Раманам Драгуном каля рэчкі; пахнуў ён моцна, быў вакол расьцярушаны, нават трохі быў ускладзен на дзьве тоўстыя галіны грушы. Вакол ён быў гэты аер. Уваходзіў ён Буланаму ў адчуваньні і выглядам і пахам, і ў ім губілася неяк трава, зьбітая і малая, што разам з чорнымі лісьцямі макрэла пад яблынамі. Буланы папрабаваў жаваць аер, — нясмачны, так што ня варта было яго й нюхаць. Але сваім пахам і выглядам у многа раз павялічыў ён Буланаму адчуваньне вольнага прастору рэчак, паплавоў ды вільготнага ветру. І раптам разьдзьмуў ноздры Буланы, так, як разьдзьмуваў іх у маладыя гады. Яшчэ махнуў хвастом, папрабаваў страсянуць грываю, але грывы ўжо амаль ня было, і вышла гэта неяк сьмешна: проста пацеляпаў неяк шыяю і пабег паволі дваром на вуліцу.
— Ку… куд-ды, а-а-а! — растапырыў быў рукі Юзік, а Раман Драгун, уцяміўшы раптам становішча рэчаў, сказаў:
— Надвор'е прачысьцілася, то няхай, от, пацягаецца па паплавох, хоць абветрае трохі.
— А што ты думаеш, — адказалі яму.
На гэтым уся іх гаворка і скончылася. Яны разышліся, нясучы кожны ў сабе думкі, ужо ня блізкія да Буланага. А Буланы прабег па вуліцы да трэцяе хаты, ды раптам адчуў, што баляць ногі. Тады ўжо паволі пашоў, не пакідаючы раздуваць ноздры, — ці то гэта ад адчуваньня блізасьці поплаву, ці ад стомленасьці.
Так выбег ён за агароды і стаў грызьці дробную траву, і затым, што быў ён конь і ня было ў яго таго, што выразна завуць думкамі, амаль згладзілася ў яго тое ўсё, што было кагадзе, як-бы гэта ня было для яго мінуўшчыны, ня было яе выразна ў адчуваньнях. Яна была ў жыцьці і выяўлялася, напрыклад, у тым, што вось ад старасьці, ад быўшае працы і жыцьцёвай нягоды, ногі сталі часта балець і вочы закрываць гноем, але гэта ня была сьвядомасьць, якое ня было, а быў далёкі да разуменьня і ўяўленьня факт…
Ужо ня плакаў дзень сьнегавою вадою, бо зьнік ужо сьнег, толькі стаялі ціха ў ручаінах гэтыя сьлёзы — як-бы гэта дзень выплакаўся, і стала зусім яму лёгка. Змыў ён сьлязьмі каламутнасьць, што няпрошанаю прышла да яго, разагнаў волава хмар і пачаў сьмяяцца — ясна і ціха.
А тут яшчэ гусі, прагергетаўшы ўсю сваю сталасьць на агародах, падняліся ды белымі камякамі шуганулі цераз платы ў поле. Цяжка было ім плаваць у высотах, бо былі яны сытыя й сталыя, як тыя сьцены, у якіх начавалі; так яны й пападалі на зямлю і пачалі там шукаць нечага.
Буланы грыз траву, а яны нечага шукалі, і была ў іх сталая вясёласьць, зусім не такая, як у Буланага. У яго проста было некае цьмянае жаданьне. То цягнула яго некуды йсьці, падняўшы галаву, то страшна хацелася, ліха ведае адкуль, набраць повен рот травы, ды ў смак пажаваць яе. Проста гэта было тое самае, што застаўляла яго ў маладыя гады ляцець, задраўшы хвост, па загонах. Аж стогне зямля, аж енчыць дарога пад капытамі. Толькі пыл слупамі ходзіць там, дзе скача бывала Буланы. Як ужо яго ні пугаў Раман Драгун — ніводнае пута ня трымала яго: парве, ды калі залапоча…
І якое дзіва, што цяпер Самахвал Янка, убачыўшы Буланага, заўсёды трасе галавою ды выводзіць павольным голасам чуць не на дванаццаць тэмпаў:
— Што гэта быў за ко-о-о-онь — а-яй!..
От не папытаў тады Янка Самахвал у маладога Буланага: „Куды ты так імчышся, задраўшы хвост?“ І ня меў Буланы чалавечага розуму ды языка, каб адказаць яму на гэта…
Гусі сабе вялі гаворку, а Буланы падняў галаву ды пашоў паволі вузкаю дарогай, туды, дзе чарнелі кусты.
II
Было гэта даўно ў чалавека, і больш яно ўжо ніколі не зьяўлялася; пачало забывацца, і нават сьляды яго сплывалі ўжо па хвалях часу. А тады было яно моцнае, было яно вялікае, як усё тое, што ёсьць у чалавека разам узятае ў пачуцьцях і думках. Бо праз яго тады праходзіла і пераламлялася ў ім адчуваньне і ўяўленьне ўсяго таго, што існуе.
Быў Раман Драгун малодшы і мацнейшы, і думкі меў вастрэйшыя, але яны сталі слабымі…
Ціха было ў тыя дні ў хаце і на дварэ. І ён усё стараўся што-небудзь рабіць, чым-небудзь займацца па-за хатаю, каб ня бачыць таго, што было ў хаце. Ляжала там яго хворая жонка і пакутавала. І гэта напаўняла ўсё, выходзіла за адчуваемыя абшары і было ўва ўсім. Так гэта ён адчуваў. Была гэта ненормальнасьць, быў хаос, і чалавек, заўсёды праціўны яму, шукаў гармоніі. Выяўлялася гэта ў яго ў імкненьні бачыць вакол сябе ўсё нормальнае, у сваіх берагох. Хоць-бы ўявіць як, што гэта ўсё так і ёсьць. Хадзіў ён па дварэ, па ўтоптанаму сьнегу, і былі ў яго дзьве вышыні настрояў. То хацелася яму як-бы сьціснуцца ў адзін маленькі жмут, быць няпрыметным, і каб такім стала ўсё. Бо гэта была-б процілегласьць таму ненормальнаму страшнаму і вялікаму.
Змрокам дзён ён з вялікім здавальненьнем заносіў Буланаму сена і стаяў там падоўгу, прыпёршыся плячом да сьцяны.
Буланы быў яшчэ зграбны і ў самай сіле. Жаваў ён сена ў цёмным хляве спакойна, бяз тых бур, якімі кіпеў чалавек, а чалавек стаяў каля яго і ашукваў сябе: „Дык гэта-ж усё так, як трэба — Буланы жуе сена, стоячы на чорнай ад змроку саломе; тут-жа прытульна і цёпла. І я стаю і гляджу ў ціхую адзіноту зімовага вечару“.
Так находзіла на чалавека супакаеньне. Пасьля думкі вызывалі тое, што ёсьць, і ўяўлялася як-бы магчымасьць чалавека, цішынёю пазбавіцца. Тады ўзьнімалася бура, трывогі і жаданьні будзілі ў чалавеку бунт проці неабходнасьці цяжкіх перажываньняў, проці смутку. Бунт ачышчаў дарогу да нечаканых уздымаў радасьці… У чалавека напружваліся і дзейнічалі думкі. Пасьля ізноў гэта ўсё ападала. Так і было, так ішла барацьба ў настроях. Так усё то кіпела, то роўна плыло. І было яно ўвесь час з рознаю сілай, пакуль ня сплыло…
А Буланы еў сабе паволі, спакойны затым, што сена было смачнае, здавольнена цёрся губамі аб жолаб: і сьвет з бурамі і цішынёю быў для яго тым, што можа можна папрабаваць выказаць словамі: павольнае здавольненьне.
Для яго ня было ні Рамана, што стаяў пры ім, ні ўсякіх там адценьняў усяго.
Раман-жа быў повен усім. Твар яго быў тады больш жывым, як заўсёды, і адбіваў на сабе зьмены адчуваньняў, і загэтым выразы яго былі нешта адналікае з вакольным, і ўжо ў гэтым сама па сабе зьяўлялася процілежнасьць хаосу; было імкненьне.
І недасяжна было для Буланага тое, што Раман пасьля паспакайнеў, як усё сплыло на хвалях часу: бо яно пачало забывацца, раставаць у бясконцасьці…
І вясною, калі араў Раман на Буланым поле і дзьмуў сухі вецер, зусім ня было ў яго жадньня сьціснуцца ў адзін жмут, зрабіцца малым, а было імкненьне, зьвязанае з нейкім адвечным чалавечым бунтам — як бы вырасьці, каб быць прыметным усяму, — так, як шырокі вецер і гулкія зыкі.
Ад гэтых гульлівых і несьвядомых жаданьняў было тое, што Буланы часта атрымліваў па сьпіне і ўжо злаўчыўся баяцца Раманавага гуку:
— Эй ты, малы. Фюйц!..
І гэта Раман рабіў без жаданьня пакрыўдзіць Буланага, гэта так толькі ўмеў ён выявіць тое, што было ў ім.
Калі Раман выпрагаў Буланага і пускаў яго грызьці межы, а сам лажыўся каля воза жаваць абветраны хлеб ды ціха сабе думаць, у Буланага зьяўлялася ў першы момант якраз тое, што людзі ў сябе называюць уздымам радасьці.
Так яно йшло заўсёды роўналежна — у Рамана і ў Буланага.
∗ ∗
∗ |
Цэлы той дзень валачыўся Буланы па полі. Нічога ён там не пад'еў, толькі зьмёрз, бо к канцу дня захаладала, і змрок стаў імглістым. І як чорны быльнік і голыя кусты пачалі зьлівацца з зямлёю, прышоў ён дадому, калі ўжо Раман Драгун зьбіраўся йсьці па яго.
Два дні ляжаў на зямлі сьнег — няглыбокі й вільготны, і аднэй раніцы паслужыў ён тэмаю для гаворкі:
— Зямля не замёрзла, а сьнег ляжыць, — сказаў Раман Драгун, стоячы ў саду пад грушаю; і, прымеціўшы на другі бок плоту Янку Самахвала, яшчэ сказаў: — Нялюдзкая некая зіма.
— Ат, якая гэта зіма, — адказаў Янка Самахвал, ня думаючы, да яго гэта гавораць ці не, — хіба гэта сьнег, — гэта гразь, а ня сьнег.
Раман Драгун угледзеў каля плоту трухлівы пяньчук, летам яшчэ прывезены ім з лесу і падумаў: „От валяецца, яшчэ горш згніе. Трэба пасеч — то згарыць у печы“.
Тады пашоў у сені, узяў сякеру й пасек пяньчук, а пасьля гэтага сказаў сам сабе:
— Карысьці з каня няма жаднае. Ня будзе на весну ім рабіць як усё роўна. Прадаць яго трэба, хоць ты што хочаш.
І ўжо, як седзячы за сталом, засыпаным хлебнымі крошкамі, еў, усё думаў, якую гэта цану за яго прасіць. А пасьля паволі і нек асьцярожна закурыў, сеў на Буланага і паехаў за пяць вёрст.
Там нейкія людзі, у доўгіх крамных сьвітках і чорных кажухох, падперазаныя шэрымі й чырвонымі паркалёвымі паясамі, з бародамі і без бародаў — доўга тузалі Буланага, абмацавалі яго, праганялі паміж вазоў, ляпалі па ім рукамі й пугамі, крычалі нешта ў яго перад мордай, пасьля таксама ляпалі па плячох Рамана Драгуна, тузалі й яго, білі па руках і ўсё трасьлі галавамі. І, нарэшце, зусім пакінулі й Буланага і Рамана Драгуна. Пасьля яшчэ падыходзіў нейкі высокі чалавек у зрэбных портках і суконнай жакетцы. Ён два разы ляпнуў Буланага па заду, да болі расьцягнуў яму верхнюю губу, каб глянуць на зубы і раптам адышоўся.
А Раман Драгун пасьля ўсяго гэтага стаяў і думаў: „Нічога ня будзе: скура, і дзела з канцом“.
Было тады ў яго нешта падобнае да злосьці і як-бы гэта на Буланага, што ніяк выгадна прадаць яго ўжо.
— Ну ты, скура, — сказаў ён з вяліка-сталым выглядам і пачаў на яго садзіцца…
Конна на Буланым ехаў востратвары Раман Драгун; усё тоўк Буланаму заднікамі шырокахалявых і нізенькіх рыжых ботаў пад чэрава ды пасьвістваў:
— Фюй-фюць!..
А Буланы і вухам ня вёў. Праўда, ён то гэтыя вушы натапырваў, але нагамі перабіраў павольна. Толькі калі часам вельмі ўжо моцна сьвісьне Раман Драгун, дык тады Буланы нек спрытна, але стала, шавяліў задам ды яшчэ крывіў на бок морду. Морда крывілася лёгка, і быў выраз усяго гэтага такі, як-бы гэта Буланы хацеў сказаць Раману Драгуну:
— Сьвішчы, сьвішчы, фюйкай сабе паволі, ці як сабе хочаш. Што-ж з гэтага — ты Драгун, а я Буланы. Ты сядзіш на мне, а я йду: а дарога сабе макраватая, пасьля дажджу…
Так гэта нек уяўлялася, што гэтак — так думаў Буланы. На самай-жа справе ён нічога ня думаў, бо ня ўмеў думаць. Нек трохі блыталася недзе ў ім, у глыбіні галавы, ці то гэта так недзе ў істоце, а дзе — хто яго ведае — што гэта, як хваціў быў ён нядаўна на дварэ Сымона Шрота аўса, да якога Раман Драгун па дарозе заехаў на ім (што Сымон Шрот зваўся Сымонам Шротам, таксама Буланы ня ведаў), дык вельмі ж пасьля гэтай жмені аўса пагнала яго сьліну і хацелася тады больш хваціць аўса, але Сымон Шрот, узяўшы ражку з аўсом і аблаяўшы курэй, якія зазіралі яму ў вочы, недзе зьнік. Сьліну гнала некалькі хвілін, а пасьля й гэтая работа заціхла, але жаданьне жаваць авёс і цяпер засталося.
Пасьля Сымон Шрот пагладзіў Буланага па шыі, паглядзеў яму ў зубы, пасьля нечага пацерабіўся трохі каля хваста і сказаў Раману Драгуну:
— Я сягоньня закалоў два япрукі. Адзін япрук Юрасёў, а другі Ўладзяў, дык вечарам пайду на сьвяжыну, а цяпер мне час ёсьць. Дык я, што робячы, ражку аўса думаў у жорнах змалоць на вобмешку. А тут бачу — ты едзеш… Дык я, паглядзеўшы на твайго Буланага, проста кажу, што з гэтага каня нічога ня будзе — стары й дыхавічны; я табе кажу, калі ты хочаш ведаць.
Раман Драгун у гэты час выдзьмухваў з вусоў пыл, які яшчэ з самага ранку пазалазіў туды, але, пачуўшы словы Сымона Шрота, забыўся пра гэтую работу і заявіў:
— То я гэта табе набіваюся з канём гэтым, ці што? За каго ты мяне лічыш?
— Я не кажу, што ты мне набіваешся з гэтым канём. Я не кажу, што ты ня можаш набівацца. Набівацца ты можаш, але нашто гэта табе — каня гэтага я ўсё роўна ня куплю. Што ты розуму ў галаве ня маеш, ці што; я табе кажу, калі ты хочаш ведаць…
Раман Драгун паволі сеў на Буланага і накіроўваў яго на вуліцу. А на вуліцы пачуў голас Сымона Шрота:
— А дзе ты Каштана дзеў?
— Прадаў, — адказаў Раман Драгун і паехаў.
На гэтым гаворка і скончылася, і Буланы цяперка ішоў сабе і ледзь прыметна адчуваў, як яму хочацца аўса, ды яшчэ тое, што так-жа ня будзе, некуды дашоўшы, нешта будзе есьці…
Раман-жа Драгун аб ядзе ня думаў. Перш, як толькі ад'ехаў ён ад Шротавае хаты, дык адчуў думку аб тым, што шырокаверхая старая салдацкая шапка ўсё наяжджае на лоб. А пасьля прыпомніў свае справы, што вось трэба будзе гэтага самага каня прадаваць ды купляць другога; а гэта — чорт яго ведае, вельмі-ж клопату многа. Няхай-бы ён быў-бы сабе і быў гэты Буланы, і не старэў і ня трэба было яго са сьвету зводзіць. І як-бы нешта падобнае да злосьці шавяльнулася ў ім на Буланага. Праўда, яно-то за жыцьцё прывыклася да гэтага клопату, але нек цяпер вельмі-ж многа яго — усякія гэтыя дробязі зьбіраюцца ў адно, дык вельмі-ж мучаць яны. А тут яшчэ ўсякія думкі апаноўваюць.
А пасьля й гэтая думка сплыла. І тады прыпомнілася самае важнае, што ўсё рупіла неяк несьвядома, знаходзілася недзе ў глыбіні істоты і не аформлялася ў думках, а цяпер неяк раптам выплыла, зьявілася й выявілася ўжо, як моцнае настойнае разуменьне: „Гэта-ж Буланага калі ніхто ня купіць, трэба будзе пусьціць пад нож на шкуру, яно-то ўсё роўна яму ўжо канчацца, але“…
І тут ужо раптам была новая думка: „А можа яго і купіць хто“…
І тут-жа выявілася яшчэ новая думка: „То ўсё роўна-ж гэта яго на шкуру купяць…
І тады ўжо пачало гэта пераходзіць з думак у пачуцьці.
— Яна то лепш ня думаць аб гэтым, — сказаў паціху Раман Драгун, мала ўжо разьбіраючыся аб тым, аб чым гэта ня думаць.
А пачуцьцё было. Было гэтае яно цьмянае і некае новае. Тады, як раніцаю калоў ён трухлявы пяньчук у саду, тады аб Буланым думаў таксама, як і аб гэтым пяньчуку: „От пяньчук раскалю, а Буланага прадам“, а цяпер Буланы раптам як-бы вырас сваёй істотаю для думак. І на адзін, на адзін толькі момант стаў ён як-бы мяжою між двума адчуваньнямі сьвету.
Утварылася вострае разьдзяленьне між пяньчуком і Буланым: матэрыял і істота; матэрыял для жыцьця і жыцьцё; і матэрыял для жыцьця ад жыцьця. Глядзі ты на матэрыял — што скажа жыцьцё? Глядзі ты на жыцьцё, каб цьвіло — Буланы робіцца матэрыялам…
А тут якраз пачалі пералятаць цераз дарогу вароны, пачалі шукаць нечага на ёй і адцягнулі ў бок Раманавы думкі; уявілася, што вароны пахнуць ветрам, а вецер пахне мокрымі кустамі. А ў кустох, пэўна, яшчэ відна з-пад мокрага сьнегу мокрая і зжаўцеўшая трохі за восень трава. Дык тады і ўявілася яшчэ, што гэта і хаты там скрозь стаяць, і людзі там, і вакол ходзяць, і дарогі пад мокрым сьнегам ляжаць, і ўсё гэта-ж прывычнае і блізкае. Гэтае ўяўленьне прывычна і натхнёна заўладала раптам пачуцьцямі зусім і цераз глыбіню істоты разагнала папярэднія думкі, і тады ўжо ясна адчулася: дык Буланы гэта стары, яму ўжо канец падыходзіць. Гэты канец прыдзе, зробіцца неяк, адыйдзе, а я пра яго забуду, а сам буду жыць, бачыць усё. І ня мной гэта ўсё зроблена і ня мной будзе перароблена.
І раптам, як бунт некі, выбухнула вастрата думкі: „А ці не павінен я ў гэтым рабіць што? Чаго-ж гэта еду я спакойна, калі вакол так?“
Але гэта думка засталася няскончанай і нават зусім не сформаванай, бо раптам прыпомніў неяк, што заўтра нядзеля, і пры гэтым уявілася, што ўсё будзе такім, якім будзе.
А пасьля зноў зьяўляцца стаў нейкі непакой, як-бы ад таго, што Буланаму падыходзіць канец.
— Чорт яго ведае, от разьбярыся тут, — сярдзіта плюнуў Раман Драгун і ткнуў Буланаму заднікамі ботаў пад чэрава.
Гэта работа навяла яго на звычайнае, і зьявіліся новыя думкі аб тым, як гэта ён на Буланым і на Каштане вазіў гной, а вецер сьвістаў у вушох. Была восень, разьбівалі гной, птушкі ляцелі.
І раптам зноў засьвістаў Раман Драгун:
— Фюй фіць.
А пасьля захацелася яму засьпяваць, ды ня мог прыдумаць ён песьні. І ўжо неяк як-бы дзівіўся — як гэта ён мог думаць аб усім тым, аб чым нядаўна думаў. Што гэта-ж Буланы стары, дык таквеле бяды: папрацаваў на ім некалькі год, даў ён карысьць, а гэта будзе добрая шкура — матэрыял добры, значыцца…
А Буланы йшоў сабе паволі і ня думаў і ня ведаў, што над яго галавою ў чужой галаве некалькі раз зьмяняліся настроі. Буланы адчуваў сабе шыр мокрага, сьнежнага поля, раздуваў свае старыя ноздры, трохі, нават, як-бы гэта прыпамінаючы лета, памахваў аблезлым хвастом, ды ўсё йшоў.
Усё йшоў ды йшоў.
IV
Маўкліваю дарогаю паволі прышоў дзень. Перш думаў ён нешта над соннаю вадою рэчкі і слухаў. Пасьля азірнуўся і ўбачыў: у шэрым холадзе маўчала зямля. Застыў яе смутак белаю мерзлатою і падышоў ужо да мяжы з радасьцю: як разьвіднела, пачаў насіць вецер над зямлёю зыкі, ці то гэта сам моцна расказваў, ці то гэта некае выяўленьне жыцьця разьвяваў у прасторах…
Тады пабялеў і прамёрз у саду скошаны аер, і весяліліся ўжо вочы ня ім, а сухімі паленьнямі сіняватай хвоі каля сьцяны пад страхою. Нагадваў гэты сіняваты колер роўнасьць шуму зялёных калюшак, а зыкі таго дня змагаліся з гэтым уяўленьнем…
І ад гэтага трудна было ўстанавіцца ў парадак пачуцьцям, загэтым і дзень той быў, як некая мяжа між абсолютным спакоем душы і роспаччу, як розьніца між радаснай цішынёю і бяспрытульным холадам…
Ішоў сабе дзень па волі, у бязьмернай далячыні ад таго, як ён уяўляецца ўсяму, што можа ўяўляць. От ішоў сабе, як хадзіў каля платоў Буланы. Было ў ім тады роўнае адчуваньне жованага кагадзе сена, ветру, што коўзаўся па яго рэбрах…
Панюхаў Буланы сырыя дубцы, якімі ўвіты быў плот, пацерабіў трохі губамі іх сухое лісьце, уцягнуў быў у рот некалькі нават гэтых лістоў, паклычыў трохі дзяснамі, ды выкінуў назад. Пасьля стаў пад грушай, ды так і стаяў, шавелячы адным вухам і апусьціўшы ўніз галаву.
Ня было яму холадна і было нек усё абы-якім. Ня веяла, значыцца, палявою воляй, а мінуўшчыны для адчуваньняў ня было, была моцная мяжа ў іх між тым, што ёсьць, і тым, што было. Па адзін бок мяжы ўсё было запоўнена тым, што ёсьць, па другі бок, там — дзе павінна было быць тое, што было, — было пуста. Гэтая, пустая заўсёды палавіна часам прапускала праз сябе для раптоўнага ўяўленьня нешта вельмі тонкае і надзвычайна вострае, што заўсёды рабіла раптоўны ўздым таго, што застаўляла Буланага паднімаць угору, наколькі хопіць старых сіл, галаву, падкінуць задам ды страсянуць шыяю. Апошні раз гэта было ўчора вечарам, як Раман Драгун палажыў у жолаб сена. У цемені раптам запахла сенам, і ў першы момант улавіў быў Буланы ў гэтым паху нешта ад роснае травы ў летні вечар. Тады нек самі разьдзьмуліся ноздры, страсянулася шыя, а ў вачох, па цемені хлява, праімчалася некая лахчаіна з куп'ямі, алешнікам ды роснаю травою. Ды яшчэ, але ўжо ў меншай меры, ружовасьць сонечнага заходу. А пасьля ўжо сена пахла сенам, і Буланы спакойна жаваў так, як цяпер спакойна стаяў у садзе…
Стаяў усё ды стаяў.
Ня быў гэта сум жывое істоты, а роўны спакой: цягнецца паволі час, вецер дзьме, і калі я стаю, то значыцца я стаю. Гэта быў такі выгляд у Буланага, як-бы гэта ён зьлёгку разважаў: „Усё такое, якім яно ёсьць“.
І ў той самы час, тут-жа вельмі блізка за дзеравянаю сьцяною, у хаце чалавек разгладзіў вусы, пацягнуўся ўсёю сваёю постацьцю і з некай фаталістычнай упэўненасьцю сказаў, ні то сам сабе, ні то каму іншаму:
— Мусіць, годзе ўжо з гэтым канём важдацца… Ня будзь я Раман Драгун, калі я на ім што страчу.
На лаве каля сьцяны сядзела дачка яго — худая і вастраносая жанчына. У яе заўсёды быў клапатлівы настрой. Яна памаўчала трохі, а пасьля роўным голасам сказала:
— Гэтага каня трэба папхнуць к чорту.
І тады ў хаце гаворка аб гэтым была ўжо скончана, Раман Драгун ужо ўявіў, што рабіць і куды ісьці. Ён ужо весела закурыў і паглядзеў з хвіліну праз акно, здалёк, як сплываў патроху белы дзень…
Кароткі быў ён гэты дзень. Пакуль у хаце пагаварылі й падумалі, пачаў ён канчацца. І калі ён канаў, агарнуўшыся сіняватым змрокам, Буланы піў каля калодзежа ваду так, як і заўсёды. Усё ішло сабе так, як і дагэтуль. І ўсё было так, як і заўсёды — і сумна, і радасна.
V
Карась быў худы і шчуплы стары.
Кожную раніцу падоўгу любіў ён мыцца. Доўга цёр ён пры гэтым свае маленькія гладкія вушы і такі-ж маленькі белы нос. Чухаў у круглых сівых вусіках і рэдкай бародцы, а пасьля адзяваўся ў нешта чорнае і доўгае, што раней зваў сурдутам, а цяпер ніяк ня зваў, бо з цягам часу яно зусім зьмяніла сваю форму.
Любіў ён вельмі маўчаць, ды вечна цягнуць сабе пад нос некую вялую мэлёдыю, як-бы гэта ён хацеў гэтым выявіць роўны, бяз бур і цішы ход свайго жыцьця. І ўсё, што рабіў ён, рабіў упэўнена, ня думаючы аб другіх і ня гледзячы на тых, хто глядзеў на яго. Як-бы гэта не адчуваў ён нікога на сьвеце, апрача сябе ды таго, што рабіў.
Год пяць таму папаўся на яго жыцьцёвай дарозе адзін чалавек, які толькі некалькі першых дзён як-бы прабаваў увайсьці ў гэтае вяла бясконцнае жыцьцё, а пасьля як-бы стаў пры гэтым жыцьці, плывучы сам сабою, і толькі на кароткія моманты спатыкаўся цесна і востра з ім. Гэта быў Мікалай Бяляк. У жыцьці гэтага чалавека самым важным, самым найвышэйшым здарэньнем было тое, што служыў ён некалі ў салдатах, сам браў, а пасьля здаваў, некую Карпацкую крэпасьць. Гэтае важнае здарэньне ў яго жыцьці навучыла выяўляць яго чалавечую моц, сьмелы стараньнем свой вялы ад прыроды голас зрабіць зычным, і заўсёды, дзе трэба, хваліцца кожнаму, што ніхто так ня знаецца каля коняй, як ён. Быў ён сыты, але косьці меў шырокія, і загэтым твар яго здаваўся худым, ступаў ён цьвёрда, моцна стукаў нагамі і маленькую галаву на сухой шыі трымаў трохі на левы бок. Нешта было ў тым, што абодва яны нявысокага росту, нават гэта хутчэй магло адрозьніць іх аднаго ад другога — белы твар Карася насіў у сабе ўсе адзнакі старасьці, а гэты быў яшчэ малады і моцны, твар меў гладкі і цьвёрды, некага шэрага колеру. Была гэтая агульнасьць і ня ў тым, што Карась трохі гарбаты, а ў гэтага круглыя плечы трохі прыгнуты. Гэтая агульнасьць была неяк у глыбіні іх істотаў, нек, часам, вочы адналькова сьвяцілі, як-бы хацелі выявіць дзьве падобныя плыні жыцьця. Што плывуць двое людзей ці ў чым-небудзь варушацца, і тут для кожнага больш добрага, нават многа яго, чым кепскага; яно ёсьць, то што тут больш гаварыць, — і добра…
Можа гэтая агульнасьць зьвілася ў процэсе жыцьця. Можа яе дало тое, што рабілі яны ў жыцьці. Хоць рабілі яны адно й тое не адналькова. Работа была адна, і можа гэта самае важнае…
Карась рабіў так: калі дасьць ён нажом каню ў грудзі, то значыцца конь скора кончыцца, і гэта ніяк неяк ня ўспрымалася: вецер шуміць сабе, за ўзгоркам дарога маўчыць, а там нехта праехаў, вечарам сонца заходзіць, а я каня кончыў — ну, то што тут такога?!
От так гэта тады Раман Драгун пяньчук той калоў, а пасьля аб Буланым думаў. Дык у гэтага ўсё жыцьцё было такім. Ня было нічога ні ніжэйшага ні вышэйшага, нават як-бы патрэбнага і непатрэбнага. Усё было роўным, усё было на сваім месцы. Б'ю коні — бо гэта мне патрэбна, каб жыць… І сьлёзы не зьяўляліся ні радасьцю ні тугою — гэта тое, што з вачэй льецца…
Можа і зьяўлялася што ў яго, што абуджвае пачуцьцё аб выяўленьні ў сьлёзах радасьці, ці смутку, але дні йшлі, плылі сабе, і ўсё плыло, рабілася, варушылася. Пускаўся ў дзела амаль кожны дзень нож, прывыклася бачыць цёплую кроў, таксама як прывыклася бачыць, што вакол цябе ходзяць людзі, на градах растуць гуркі, што калі тупы нож, дык ім трудна арудаваць, і што наогул, калі ён тупы, то значыцца тупы…
Мікалай-жа Бяляк востра жыў момантамі. Як памагаў ён Карасю на шырокім поплаве ці дзе ў полі ў рабоце каля коняй, вельмі хацеў, каб хто гэта і чым пабольш людзей бачылі гэтую работу. І каб гаварылі аб гэтым, бо тут-жа і было аб чым гаварыць — гэта-ж колькі вакол тысяч людзей жыве, а толькі яны ўдвух тут робяць гэта.
І з вялікім захапленьнем Мікалай Бяляк расказваў пасьля, як часам ад першага ўдару ня падаў конь, і загэтым было каля яго тады больш работы — работы важнай, нават вялікай у сваім значэньні, такой важнай, як няважна ўся работа ўсіх тых, хто яго слухае…
Ні ён, ні Карась доўга не гаварылі з Раманам Драгуном. Вырашылі яны справу ў двух словах. Вырашэньне гэтых спраў ляжала, галоўным чынам, на Мікалаю Беляку, і ён зараз-жа ўва ўсім, у чым хацеў, упэўніў Рамана Драгуна, і на заўтра пасьля гаворкі забраў у яго Буланага і павёў у поле, куды Карась неўзабаве прышоў вузкаю, абветранаю за восень сьцежкаю…
І тут, у вялікім прасторы, сярод неабдымнасьці зямлі, павінна было адбыцца тое, што ёсьць самае важнае для разуменьня ці адчуваньня істоты: што жыцьцё — бязьмернае і неабдымнае, і перад адчуваньнем яго — нішто абшары сьвету, і сэнс яго — у радасьці; адчуваючы смутак — істота адчувае і не забывае, што існуе радасць і што ў ёй і ў вечным імкненьні да яе — апраўданьне жыцьця…
VI
Пяць дзён пад вятрамі ляжала зямля, а пасьля гэтыя-ж вятры пагналі з захаду мяккія хмары, а ад хмар цямней стала на зямлі, і тады прапалі вятры. І як-бы хмары прынясьлі цяпло — растала трохі падмёрзлая зямля, і зеляней, і весялей стаў выглядаць мох у задумённых кустох.
А хмары ўсё йшлі, ды йшлі; усё паўзьлі па нізкаму небу; і неўзабаве пачалі прападаць за даляглядам. І ўжо відаць стала шэрую яснасьць неба; зноў пачалі ўпарта зваць у свае далі дарогі, зноў пачала далячыня зямных абшараў здавацца прывабнай, і зноў нараджаліся жаданьні ўсё йсьці ды йсьці.
Гэта так было на зямлі для людзей…
А тымчасам Буланы бег паволі, наколькі дазвалялі старыя ногі ды нейкая, ніколі раней невядомая, трывога. Была яна недзе ў глыбіні істоты, неяк хадзіла па ўсіх жылах і паменшвала моц ног, але разам з тым і застаўляла бегчы. Зьявілася яна раптам, зразу пасьля таго, як Мікалай Бяляк хваціў яго за морду, а ў руках Карася бліснуў нож. Тады раптам рвануўся Буланы, і некая сіла, зусім незнаёмая ўжо на старасьці год, панясла яго па вузкай дарозе… Толькі ногі паднімаліся ды капыты чапляліся за высокія межы асеньніх палеткаў… Пасьля пашлі за полем ціхія кусты, а за кустамі бліснула срэбрам вады вузкая рэчка. Буланы пабег цераз яе. Трохі нават падскочыў, перакінуў пярэднія ногі на той бераг, а заднімі боўтнуў у самае дно. І тады нешта цьмянае шавяльнулася недзе ў адчуваньнях: „Гэта-ж, мусіць, дагналі, ды зрабілі нешта“. І тады ўжо залапатаў-забоўтаў нагамі ў вадзе, з усіх сіл рвануўся наперад і зноў пашоў ва ўвесь дух па пустых паплавох. Пасьля выбег у некую лагчыну, а там направа й налева кусты. Пад кустамі мох зялёны, пад нагамі балотная трохі трава.
Ціха было, спакойна і ад гэтага паспакайнеў Буланы. Стаяў ён доўга на адным месцы, адчуваў, як хадзілі ў ім ад удушша пад шкурай рэбры, ды ўсё, задзёршы галаву, цягнуў у сябе паветра.
Стаяў усё ды дыхаў, узьнімаў высока бакі…
І ўсё спакайнеў ды спакайнеў. На хвіліну нават уявілася, што зараз вось прыдзе Раман Драгун, забярэ яго ды павядзе дадому, а там падкіне сена.
І тады ўжо пачаў хадзіць Буланы паволі ды грызьці вільготную й халодную ад восені траву…
Гул нейкі, як-бы крык, ішоў па лагчыне. Брахаў недзе за кустамі сабака, а пасьля й ён выбег на лагчыну ды, задзёршы галаву, брахаў усё, стоячы на адным месцы.
Грызучы траву, пашоў Буланы ў кусты… А на той бок рэчкі хадзілі ўжо Карась з Беляком. Хадзілі ды шукалі месца, дзе-б пералезьці цераз рэчку, ды ўсё гаварылі аб тым, як гэта мог так спрытна ўцячы Буланы — стары й дыхавічны.
Бяляк скроб усё ў валасох на шыі пад барадою ды злаваў трохі на тое, што не ўдалося вось зразу кончыць маленькую і прывычную справу — забіць Буланага.
— Прыдзецца шукаць, а пакуль знойдзеш, а там і вечар надыдзе, — думаў ён сярдзіта, — дык, ліха на яго, спазьніцца можна на жалобную вячэру — памінкі пасьля Яна Барыкі.
— Цьфу, няхай ты згары, гэткая работа, — вылаяўся Бяляк ды яшчэ раз плюнуў, а пасьля ўпікнуў Карася:
— Калі бо ты колеш чорт ведае як, ці гэта гэтак калоць? Гэта-ж табе ня курыца, а конь. Хоць стары, але ўсё-ж сілу мае.
— А ты дык вельмі разумны, як пагляджу я на цябе, — абазваўся Карась, — на каго любіш усё ўскладаць, а сам дык як трымаў — хваціў за морду ліха ведае як. Калі ня ўмееш трымаць, дык трэба было ня брацца. Гэта табе ня жарты — каня з-пад нажа выпусьціць. Цяпер шукай ветру ў полі.
І ўсё ўпікалі адзін аднаму, шукаючы Буланага, каб забіць яго.
Хадзіў Буланы ціха сабе па лагчыне, грыз траву, адчуваў вясёлую млявасьць ад прашоўшага непакою, слухаў брэх сабакі, ды не адчуваў, што шукаюць яго. Хадзілі двое людзей па беразе рэчкі, і быў у іх непарадак у настроях, бо парушана было гатовае, раней ужо ў думках складзенае.
І ніхто з гэтых трох істот не адчуваў усяе глыбіні моманту, што была тут блізка сьмерць. Будзе, як і раней, пахнуць у лагчынах травою, будуць у сонечныя дні вятры гнаць пыл па дарогах, будуць хмары паліваць зямлю дажджом, а пасьля глядзець на макрату ды сьмяяцца сонцу. Будзе ўзьнімацца ў сьвеце ў істотах радасьць, будзе ападаць да смутку, зноў пасьля ўзьнімацца… А ў той час Раман Драгун скажа суседу:
— Быў у мяне конь Буланы, от цегавіты быў, пакуль ня зьезьдзіўся.
Грыз сабе Буланы траву…
„Спазьніўся на вячэру, думаў Бяляк, чорт яго ведае, як шкода, ах каб ты згарэла, каб ты… гэткая работа“.
„Хутчэй бы знайсьці ды кончыць, — думаў Карась, — а тады вечарам запрагу каня ды ехаць трэба ў горад“.
∗
∗ ∗ |
Няпэўная пара — восень. Зноў узьнімацца пачаў вецер, зноў пагнаў ён хмары. Ды ўжо сагнаў іх усе за далёкія лясы, за зямныя далі.
І глянула на зямлю зусім яснае неба. Як-бы гэта летняя шырыня адчулася ў ім. Як-бы гэта прасторы сьвету разгарнулі некую вялікую думку.
Беглі па зямлі зыкі, чуўся з дарогі звон тэлеграфных дратоў, стукалі недзе калёсы ды гаварылі людзі. Можа гэта Карась з Беляком выказвалі сваё нездавальненьне, а можа так гаварылі аб сваім іншым…
І ўсё дзьмуў ды дзьмуў вецер, і ўсё ясьней і ясьней рабілася на зямлі ад яснага неба, бо зусім зышлі хмары.
Яны ўдвух падышлі да дарогі. Раптам вышлі да яе праз кусты. А там відаць ужо была вёска, а за ёю бегла далёка іржышча.
— Хто яго ведае, — сказаў раптам Бяляк, — от неяк не разабраць, як паглядзіш — ці гэта восень, ці вясна.
— Дай закурыць, — адказаў Карась.
Пры дарозе на каменьнях яны селі і пачалі курыць. Курылі сабе паціху, курылі, а пасьля ўсталі ды зноў пашлі шукаць Буланага. І можа гэта ад таго, што спакойна на каменьнях пакурылі яны, прапалі ў іх сьляды злосьці на Буланага за тое, што ўцёк з-пад нажа, і на саміх сябе, што няспрытна кожны рабіў тое, што трэба.
Так і шукалі Буланага.
Знайшлі яны яго за кустамі каля дарогі. Ён стаяў на некай пакарпанай ральлі і выгрызаў нешта з аднаго месца, — можа да смаку яму прышлася халодная трава, зьедзеная раней каровамі. Ён не даваўся ім — яны зноў прабудзілі ў ім некую, аб нечым і ад нечага, трывогу, і ён кінуўся бегчы, а пасьля як-бы раздумаўся; адчуў раптам, што ногі неяк дрыжаць і слабыя, і недзе ў глыбіні жывата нешта моцна сьціснулася. Як-бы паплыло што над ім, цераз яго галаву, і ад гэтага галава сама апусьцілася ўніз, але за нечым трэба было трымаць яе ўгары. Тады ён толькі вушамі пашавяліў трохі ды раптам стаў.
— Кось-кось! — пазваў яго Бяляк, — косенька, Буланы…
І раптам хваціў яго за валасы, што зьвесіліся над левым вухам.
І тады павялі яго.
З такою-ж трывогаю ўва ўсёй сваёй істоце і з такою-ж цяжкасьцю ў жываце пашоў ён за імі: некалькі разоў спатыкнуўся аб высокую мяжу… І ўсё-ж скрозь трывогу калацілася ў ім нешта падобнае да адчуваньня, што пасьля поля гэтага й гэтых людзей будзе нешта вельмі добрае — пачынаў канчацца дзень, і загэтым інстынкт прывык да спакойнага начлегу… І па меры таго, як ішлі яны, усё спакайнеў ён — адчувалася ўжо ім нешта добрае, звычайна-спакойнае.
Канчаўся дзень, як яны прышлі.
VII
Бяляк забыўся, што вакол адзіноцтва васеньняга дня, поле ды вецер, — як-бы гэта адчуў ён вакол сябе тысячы людзей, тысячы зацікаўленых вачэй і сам ён у цэнтры ўсяго. Сьвет прыслаў вялікіх сваіх прадстаўнікоў, каб бачыць тое, што робіць тут Бяляк Мікалай. І ён мацней, як тады, хваціў Буланага за морду.
У Карася быў такі выгляд, як-бы гэта ён стаяў адзін, ахвачаны цеменьню ночы, так што ніхто яго ня бачыў, ніхто аб ім ня ведаў і ня думаў. Ён спакойна, з каменным выразам твару, дастаў з халявы нож, папрабаваў пальцам вастрату яго і, як-бы што раптам уцяміўшы, даў гэтым нажом Буланаму ў грудзі…
Буланы ні-то што каб гэта адчуў боль: яе неяк асабліва й ня было. У першую хвіліну было некае як-бы непаразуменьне перад усім тым, што робіцца, што робяць, што ёсьць… У наступную хвіліну далячыня зямлі, якая відна была, паплыла ўгору, пасьля пашла нек набок, і па ёй забегалі чорныя кропкі. Пасьля ўсё стала цёмна-шэра-сінім, паплылі ў ім чырвоныя лапіны, з некаю страшною зеленьню ды яшчэ з нечым такім, што і ўсё, і нічога; тады моцна застукала нешта шумнае й тупое ў вушы, і раптам, у тры-пяць момантаў усё пачало рабіцца нічым. І ўсё стала нічым.
І стаў такі выгляд у Буланага: чаму гэта яму канечне сагнуць пярэднія ногі ў каленях, каб апусьціцца на зямлю, чаму ня ўпасьці яму проста, як стаяў? І чаму яму канечне трэба падаць?!
Бяляк азірнуўся на кусты і плюнуў у бок, бо было яму прыемна пляваць. Карась абцёр нож аб шыю Буланага і зноў папрабаваў пальцам яго вастрату.
Канчаўся дзень.
Буланы абсунуўся неяк наперад, ткнуўся мордаю ў зямлю…
За кустамі ляжала дарога. Была яна шырокая й шэрая, і неяк яшчэ белая на фоне васеньняй зелені, вясёлай пустаты іржышча ды задуменнасьці чорнай ральлі. Гэта яна, раней трохі, гэтым сваім выглядам весяліла вочы двух чалавек.
Цяпер яны, блізка тут, зьдзіралі з Буланага скуру.
А па дарозе, шэраю масай, праехалі конна сотні шэрых людзей… Адзін, што меў у той час уладу над чужымі настроямі, уздумаў раптам, што існуе на сьвеце вясёласьць неабдымная, нястрыманая, радасьць нявымераная. Ён падняў угору руку, патрос ёю там, пасьля раптам ускінуў яе яшчэ вышэй, як-бы гэта піхнуў ёй у гору некі цьвёрды, як дыямэнт, жмут, з якога павінна рассыпацца па сьвеце тая вясёласьць.
І раптам ажыло ўсё, што здавалася няжывым, што было няжывым: загаварыла ўсё, што маўчала дагэтуль; заслухалася ўсё, што ня слухала дагэтуль. Пабег нястрыманымі хвалямі той фон, на якім павінна была разьвярнуцца тая вясёласьць. І на ім загаварылі флейты. Зьверху яны беглі ўніз у зыках сваіх і, не дабегшы туды, а ўжо будучы там, каціліся ўвыш; і ўсё насілася і крывымі, і простымі лініямі ўшыр. І мог зьявіцца смутак, што гэта калі-небудзь скончыцца…
Вышаўшы на дарогу, Мікалай Бяляк раптам адчуў, як яму, як перад сьмерцю, жыць захацелася; усё тое, што ў тую хвіліну чуў, адчуў і ўявіў — схваціць, каб паказаць усяму сьвету або самому растаць у ім. Ня было ўжо больш ні таго, што трымала дагэтуль думкі ў няволі, ні таго, што вось кагадзе зрабіў важную справу з канём… Як-бы расьцьвіла гэта зямля ўсім сваім хараством і радасьцю над усім тым, што было кагадзе смуткам…
Так і насілася ўсё гэта над абодраным і цёплым яшчэ, крывавым Буланым.
Карась улажыў у халяву нож і сказаў:
— Але-ж коні ў іх якія сытыя. О, гэта дык коні!..
Мікалай Бяляк нічога не адказаў яму і пашоў у свой бок, куды яму трэба было.
VIII
На весну, на тым месцы, дзе ўпаў Буланы, вырасла густая трава. Яшчэ восеньню мяса яго, у першую-ж ноч, зьелі ваўкі, косьці расьцяглі сабакі, і цяпер ляжаў толькі адзін чэрап, глыбока схаваны ў кусьце сіняй травы. У гэтым чэрапе мурашкі заснавалі свой горад і жылі сабе там. У кусьце травы расьцьвіў высокі чартапалох, над якім гулі пчолы. На самых яго карэньнях, у траве, птушкі некія зьвілі сабе гняздо, але сабакі, якія прабягалі дарогай, мелі патрэбу, а можа толькі проста жаданьне (хто іх ведае) прыпыняцца каля гэтага куста травы, і перашкодзілі птушкам вывесьці птушанят. Загэтым птушкі хутка пераляцелі жыць на той бок канавы, у куп'я.
Каровы не хацелі есьці гэтай травы, і яна сінела высокім кустам сярод папаранага поля… Янка Самахвал, ідучы раз з касою цераз гэтае поле, стаў, падумаў і сказаў:
— От цяпер яны яе не ядуць, дык я вось адно вазьму ды скашу яе. То яна, як высахне, дык тады зімою ці ўвосень зьядуць за мілую душу.