На прасторах жыцьця (1926)/Туды, на захад
| ← На прасторы жыцьця | Туды, на захад Апавяданьне Аўтар: Якуб Колас 1926 год |
| Іншыя публікацыі гэтага твора: Туды, на захад! |
Прапануем да спампаваньня!
ТУДЫ, НА ЗАХАД
I
З высокага ўзгорку над возерам, дзе стаіць невялічкая вёсачка, вельмі добра відна гэтая дарога. Яшчэ лепш відаць яна з таго месца за панскім садам, дзе стаяць высокія, тоўстыя дубы.
Спачатку роўная, бы дзьве нацягнутыя струны, яна крута ўзьнімаецца на гору за возерам, потым забірае ў бок дубовага лесу, затым адыходзіць управа і некаторы час ідзе з ім поплеч. Яшчэ далей — і яна зьліваецца з полем, зьнікае з вачэй. Толькі разложыстыя прыдарожныя вербы, агорнутыя сіняватаю смугою, адзначаюць яе маўклівы бег у далёкі захад.
Цэлы рад малюнкаў, вобразаў і зьяў выклікае ў памяці Марысі гэтая дарога. З кожным днём, з кожным разам яна мацней прыцягае да сябе Марысіны вочы, бо яна, гэтая дарога — адна-аднюсенька тут, хто гаворыць Марысі аб тым далёкім-далёкім краі, бо яна — сымболь яднаньня з роднаю Горадзеншчынаю, бо яна вядзе туды, на захад…
Эх, скончылася і пятае лета разлукі з домам! А здавалася, разлука будзе нядоўгая,
Марыся стаіць на ўзгорку пад старым дубам, пазірае за возера на дубовы лясок, на тыя вербы, дзе зьнікае дарога. І так моцна, так павабна цягне Марысю гэтая дарога! Эх, каб крыльлі! забрала-б дзяцей і паляцела-б туды, на захад.
На зямлі пад дубамі многа поўных буйных жалудоў. Марысіны дачкі — Верка, Зося і Нінка зьбіраюць іх. Весела дзяўчаткам. Работа захапляе іх. Ня бачаць, з якім засмучэньнем іх маці пазірае на дарогу за возерам. Звонка барабаняць жалуды, сыплючыся ў вядро.
— Паглядзі, мама, якія слаўныя жалуды!
Зося хоча параўняць іх з чым-небудзь, але ня можа падабраць адпаведнага параўнаньня.
— Як сонца, падумаўшы кажа Зося.
— Зьбірай, дачушка, зьбірай!
Марыся адводзіць вочы ад дарогі, уздыхае і сама зьбірае жалуды. Ну, так ужо сталася, што прышлося жалуды зьбіраць. Крыўдна.
— А ў нас, мама, ці ёсьць там жалуды?
Ніна вельмі цьмяна памятае свой дом: ёй было толькі чатыры гадкі, як выехалі з дому. Кінулі дом — вайна выгнала.
— У нас там вялікія лясы, і дубы ёсьць і хвойнік. А ў хвойніку многа-многа баравікоў, — адказвае за матку Верка.
— А што гэта — баравікі?
— Грыбы, дурная ты, — тлумачыць Нінцы Зося: — ведаеш, такія чорныя шапкі, а зьнізу белыя-белыя, як паркаль,
Зьбіраюць жалуды і гутараць. А гутарка ўсё там, каля дому, верціцца. Эх, дом! старонка свая! людзі свае!.. Як мілы ім гэтыя словы! Колькі глыбокага сэнсу ў іх! Колькі надзей, пачуцьця, жалю!
— А калі-ж мы дадому паедзем?
Марыся ўздыхае. І што яна можа сказаць ім на гэта? Ужо даўно чуткі сярод бежанцаў ходзяць, што Куршчына стаіць на чарзе, што ўжо эшалёны зьбіраюць, рэгістрацыі ў „пленбежы“ розныя вядуцца. Напэўна-ж ніхто нічога ня ведае. Чуткі покі што і астаюцца чуткамі, а надзея на зварот у свой край, то жыве, то гасьне ў сэрцы, бы тая прыдарожная былінка, засыпаная пылам і прыбітая людзкімі нагамі.
Невясёлыя мысьлі снуюцца ў галаве Марысі. Цяжка ёй, аўдавеўшы тут. Памёр Антось і пакінуў яе адну з дзецьмі на чужыне. Сем дачок да дзьве бабкі старыя — сьвякроў і сястра сьвякрові. Малая ўжо з іх дапамога — лішні цяжар. А жыць трэба, хоць і трудна жыць, ой, як трудна!
Хурманкаю прыехалі сюды. Два месяцы ехалі. Конь быў добры, не нажыць ім такога каня. І павозка была адмысловая, гаспадарская… Няма цяпер ні каня, ні павозкі — пражылі. Каб быў конь і павозка, паехалі-б хурманкаю, не чакаючы адпраўкі поездам. А дзе цяпер каня возьмеш? Як павозку набыць? Трэба чакаць, чакаць паняволі ды на зіму гатавацца.
Бубняць аб вядро жалуды. А думкі спакою не даюць.
Эх, вярнуцца-б на сваю гаспадарку! Не мазоліць-бы тут людзям вачэй.
Ня горне, ня хіліць чужы куток.
ведаеш,
II
Умелі паны будаваць харомы сабе.
Цёплыя, прытульныя гнёзды вілі ім мужыцкія рукі. Смачныя стравы здабывалі ім гаротныя сьпіны. Вясёлае жыцьцё снавала ім сялянская нядоля.
І гэты дом, дзе цяпер пуста і вокан няма, быў панскім палацам. Знадворку і цяпер яшчэ захаваў ён былую прыгожасьць сваю, і на полі вясковага заняпаду і ўбогіх халупак пад саламянымі стрэхамі выглядае ўсё яшчэ горда і пышна. Як белыя крыльлі, блішчаць акяніцы. Ад вуліцы і вокны там-сям захаваліся. Восем дубовых слупоў, на якія апіраецца дах над ганкам, яшчэ сьведчаць аб нядаўнім прывольлі паноў. А вялічэзныя старасьвецкія дубы проціў панскага палацу, разгарнуўшы ў прасторы свае магутныя лапы, пазіраюць на яго і як-бы пытаюць: „а ці добра табе?“
Збоку ў дварэ стаіць звычайная хата. У гэтай хаце жылі панскія батракі. Адна сям‘я і цяпер жыве там, займае адну палавіну панскае хаты. У другой палавіне знайшла прытулак Марыся з дачкамі і старымі бабкамі. Хоць ёсьць дзе схавацца ад холаду. І печ тут прасторная — уся Марысіна сям‘я можа зьмясьціцца. На печы бабкі жывуць — бабка Магда і бабка Наста. Ну, і меншыя дзеці, як шпакі ў буславым гнязьдзе, каля бабак прытуляцца. Няма чаго бабкам рабіць, на печы сядзяць, калі холадна, а ў цёплую пагоду на сонцы грэюцца.
Бывала работа знаходзілася: прыносілі пражу ім. Бабкі за прасьніцы садзіліся, пралі. Усё-ж такі напрадуць на збанок малака ці на пуд бульбы. Але цяпер ніхто работы не дае: самім рабіць няма чаго. Прабавалі бабкі жабраваць хадзіць, ды кінулі — і выжабраваць нічога ня ўдавалася: агалеў народ. Плакалі бабкі: ці-ж думалі яны, на сваёй гаспадарцы жывучы, што ім жабраваць давядзецца?
Сядзяць бабкі на печы. Запаліць у хаце няма чаго. Газы нідзе няма. У каго ёсьць алей, той хоць у чарапку анучачку запаліць, а ім няма чаго засьвяціць. Маркотна часамі зробіцца. Хочацца пагаварыць. А з кім пагаворыш? Аб чым пагаварыць? Многа разоў гаварылі пра адно і тое: пра дом свой, пра сваю гаспадарку, пра нядолю сваю бежанскую, пра памылку сваю вялікую. Ці варта было ехаць? Няхай-бы ўжо лепш немцы пабілі.
Зьбярэцца ўся сям‘я ў хаце. Уляжыцца трохі трывога дня, яго клопат, згрызоты. Пражылі дзень — вось і добра. Можа заўтрашні дзень прынясе што-небудзь новае. Што? Да хоць можа якую вестачку аб адпраўцы дадому.
— Нешта-ж нашага Андруковіча ня відаць, гаворыць Марыся.
Андруковіч таксама з Горадзеншчыны, аднае з імі воласьці. Заходзіць часамі да іх, калі навіны якія ёсьць. Свой чалавек, заўсёды рады яму. Жыве-ж ён у горадзе, вёрст за дванаццаць адгэтуль. Там і навіну прачуеш скарэй.
— Няма чаго сказаць, то і ня прыходзіць, — панура адзываецца бабка Наста.
— А мо‘, пі здаровы ён? Гэтакі тыфус па людзях ходзіць!
Бабка Магда стараецца знайсьці прычыну, чаму Андруковіча няма.
— Паўміраем тут і зямлі свае не пабачым. Адны з голаду, другія ад хваробы. Ня толькі людзі — коні здыхаць пачалі.
У бабкі Насты надзей на дабро мала.
Бабка Магда ўздыхае. Ня хоча старасьць з жыцьцём разлучацца, бо старасьці болей чутны крокі сьмерці, а ноч для яе выглядае чарней.
Крумкач гэтая бабка Наста, заўсёды тускноту нагоніць. Слухаць нядобра. Марыся тут адна, на чые плечы жыцьцё наваліла свой цяжар. Яна ведае гэта, адчувае кожны момант. Яна адна нясе адказ за ўсю сям‘ю і цьвёрда зносіць цяжар свой.
— Прыдзе час — усе паўміраем, — адказвае проста Марыся.
Украдкам глядзіць на дзяцей, і сьлёзы гатовы набегчы на вочы яе. Што-ж будзе з дзецьмі, калі яна памрэ? Хто прытуліць іх? Хто прыгорне? Сэрца ные ад гэтых думак. Але Марыся не паддаецца ім. Яна вядзе штодзеннае ўпартае змаганьне за жыцьцё, бо ня хоча аддацца на яго міласьць: міласьці ня ведае жыцьцё. Як ня цяжка ёй, але ўсё-ж такі жыве Марыся і сям‘ю корміць. У Марысі нават ёсьць невялічкая гаспадарка: куры і сьвінка. Сьвінку жалудамі корміць. І ладна йдзе яе сьвінка, зайздрасьць выклікае ў тутэйшых жанок. А падкорміць яшчэ месяцы са два, то ўжо зіму лягчэй перакідаць можна. А жалуды ў гэтым годзе ўрадзіліся. Ураджай жалудоў, кажуць людзі, ёсьць прымета на цяжкі год. Што-ж? Можа стацца так, што на лета яшчэ горай будзе. Усё можа быць.
Клубком коцяцца думкі ў Марысінай галаве. І заўтрашні дзень паказвае твар свой. У Марысі і работа ёсьць на заўтра. І гэтую работу трэба зрабіць. У зьвязку з тэю работаю і кажа Марыся:
— А ўсё-ж такі ня чыста прыбіраюць тут поле. Заўтра, дзеткі, пойдзем з граблямі на поле. Усё ўжо там пазвозілі, а каласоў пазаставалася многа.
Добра вядома дзецям такая работа. Ім вядома і ўсё значэньне яе: ці-ж не навучыць жыцьцё?
— Пойдзем, пойдзем! адклікаюцца дзеці.
У думках аб заўтрашнім дні ловіць іх сон. І сьняцца ім аўсяныя пожні і цэлыя кучы аўсянай мятлістай саломы.
Гусьцей пасоўваецца ноч. На другой палавіне хаты ціха. Паснулі Марысіны дзеці. Толькі бабкі яшчэ варочаюцца на печы. Штось шэпча сама сабе бабка Магда — моліцца ці проста расказвае аб Горадзеншчыне, дзе астаўся дом, гаспадарка, зямля і такі слаўны аржаны хлеб. Такога смачнага хлеба і ня ела бабка Магда ў Куршчыне. Вось-бы цяпер баханок такога хлеба! Марыся доўга ня сьпіць — думкі спаць не даюць. Праз вокны сьвецяцца акяніцы панскага палацу і восем пабеленых дубовых слупоў на ганку: Цёмна там, пуста і страшна. Заліваюцца жудасным брэхам сабакі ў канцы вуліцы. Сьпяваюць тускнотныя песьні дзяўчаты. Весела ім, а песьні жалосныя. А можа несьвядома гняце іх нейкая жаласьць?.. Многа народу на вайне пабіта. Брыдуць думкі ў Марысінай галаве, як цені, і на сэрцы цяжка.
III
Праясьніліся далі палёў. Весялей стала. Бы тыя апушчаныя павекі вачэй, падняліся бялява-дымныя заслоны неба. Яснымі лазурнымі вачамі зірнула яно на зямлю, на гэтыя курскія разлогі, перарэзаныя глыбокімі ярамі, заросшымі дубняком і дзікімі грушамі. Заіскрыліся, заблішчалі на сонцы белыя абрусы сьнягоў. Жывым срэбрам ускалыхнуліся ручайкі і пакаціліся з узгоркаў у глыбокія яры, у лугавіны.
Звонкі гоман перавальчыкаў пасылае ўзгорак узгорку. Музычным шолахам-звонам складае гімны зямля, гімны сонцу і вечна маладому жыцьцю. Шэрыя кудры дубовых лясоў купаюцца на сонцы. Празрыста-сіняя намітка, сатканая праменьнямі, туліць і песьціць іх грудзі.
Паразвальваліся прыбітыя палазамі і конскімі капытамі дарогі, вадою паразмываліся. Але добра, слаўна ў полі! Чуецца вясна, павявае новым жыцьцём. І гэтая хваля дзянікінскай навалы за зіму далёка-далёка адкацілася на поўдзень, адкацілася за Чорнае мора. Адкаціла яе другая, болей моцная хваля чырвоных байцоў.
Аглядае гэтыя далі Астап Лугавік. Шырыня, прастор! Сэрцу весела. Ішоў-бы, здаецца, ды йшоў у гэтыя прасторы… Коўзаюцца ногі — сьнег, бы каша. Вераўчаныя лапці разбухлі ў мокрым сьнезе. Аборы ўядаюцца ў ногі. Але Астап як-бы і ня чуе гэтага. Перад яго вачамі вырысоўваецца невялічкая вёсачка за возерам, дубы, сад, цэлы лясок ліпавых прысад і панскі палац з белымі акяніцамі і дубовымі слупамі. Так добра відаць ён на горцы. Высокія таполі, бы тыя вартаўнікі, шчыльна туляцца да панскага дому.
„Умелі мясьціну сабе аблюбаваць і абсталяваць яе ўмелі!“ думае Астап. Ён ідзе ў гэтую вёсачку, ідзе — разглядаецца. Першы раз яму даводзіцца быць тут. Ён трапляе на дарогу, ідзе побач лесу. На некаторы час вёсачка хаваецца за гарбом зямлі, а потым адразу вынікае ўся. Астап спускаецца з горкі. Лагчына вадою засінелася.
„Ці прайду хоць“, думае Астап, падыходзячы да лагчынкі.
Астап Лугавік — школьны інструктар. Павятовы аддзел асьветы даў яму спэцыяльнае заданьне: дасьледваць, як стаіць школьная справа ў Альхоўскім раёне, якія дзе школы працуюць і як яны працуюць, што ў іх ёсьць, а чаго няма і як праходзяць там усялякія „процэсы“. І мандат яму далі з ўсякімі поўнамоцтвамі. І нават права дано яму езьдзіць на каросьлівых конях, бо ўсе коні на каросту хварэюць. І езьдзіць, і пяхотам ходзіць Астап, як дзе прыдзецца. А цяпер ідзе ў вёску Залаціна, дзе той самы панскі палац стаіць. У гэтай вёсцы нібы і школа павінна быць, але сам аддзел асьветы ня мае пэўнасьці ў тым, ці ёсьць яна там ці не.
Спыняецца Астап перад раўчаком, прыглядаецца, як латвей перайсьці яго. Дна ня відаць — зеленаватая калатуша вады і сьнегу. Абыйсьці яго нельга. Не назад-жа варочацца. Намацвае палкаю дно — тупка. Падымае полы бякешы, пераробленай з салдацкай шынэлі, і заносіць перш адзін лапаць, потым другі, наўперад нясьмела, а далей — сьмялей. Халодная „жывая“ вада „кусае“ сьвежае месца ног, калені мінае. Страшна толькі да сярэдзіны броду. Сярэдзіну мінуў — да берагу бліжай. Астап храбра цярэбіцца к берагу, толькі полы бякешы вышэй падымае. Вышаў на бераг, лапцямі разоў пару тупануў. Яно яшчэ лепш, як у ботах: хоць вады з халяў выліваць ня трэба. І Астап, як і ўсякі чалавек, за якім астаўся верх у змаганьні, весела йдзе ў вёску Залаціна. Падымаецца на горку, мінае кузьню, а там і вулічка пачынаецца. Побач вуліцы, у бок панскага саду, шырачэзны яр ляжыць. У гэты яр з гары перавал спадае, поўніць яр глухім сваім шумам. Астап спыняецца, вадаспадам любуецца.
Ідзе Марыся па ваду, углядаецца, што гэта за чалавек такі над ярам стаіць. З віду як-бы трохі на гарадзкі капыл, але чаму-ж у лапцях?
— Скажэце, цётка, дзе тут у вас начальства жыве?
Марыся спыняецца.
— У тым канцы вуліцы. Вам прадсадаталя трэба?
— Так, так, яго самаго!
— Ці не на сходзе ён толькі, вось тут на горцы першая хата.
Астап прыслухоўваецца да Марысінай размовы.
— Ці ня бежанка вы? — пытае.
Марыся глядзіць на незнаёмага чалавека, усьміхаецца.
— Бежанка, — адказвае.
— Я па вашай гаворцы пазнаў. З якой-жа вы губэрні?
— З Горадзеншчыны.
— А дзе-ж вы жывяце?
— А вот там, у панскім двары, — паказвае Марыся на панскі двор.
— Ну, я да вас зайду — кажа Астап ды йдзе далей. А Марыся разважае, што гэта за чалавек такі. Можа добрае што скажа.
IV
Сход толькі што скончыўся.
У хаце Сымона Суслы сядзіць яшчэ некалькі сялян: сам Сусла, чалавек гадоў за семдзесят з сьлязьлівымі вочкамі, і яго чорнабароды сын Кандрат; старшыня камітэту, Мікалай Закуцін, і сусед Суслы, Мікіта Губан, нізкі, прысадзісты, ужо пажылы. Від яго пануры.
Суслы — людзі заможныя. У іх і крупарушка ёсьць, і гаспадарка моцная, і хата добрая, прасторная. Можа з гэтае прычыны чорнабароды Кандрат разумным чалавекам тут лічыцца. Ён нават дазваляе сабе і аблаяць каго, і павучыць, і дараду даць, але толькі ня хлеба. Раней ён і хлеб даваў, а цяпер, калі пачалі комунію гэтую заводзіць, то ён перастаў гэта рабіць, бо цяпер такі парадак заводзіцца, каб усе роўныя былі. Калі, скажам, у яго ёсьць хлеб, то хлеб павінен быць і ў Мікіты Губана, бо хто-ж вінават, што Мікіта Губан лебядою жывіцца?
Мікіта больш памоўківае ды скоса на сьвет паглядае. Адзет ён у кароткі каптан. Ніз гэтага каптана падобен на бераг Скандынавіі з боку Норвэскага мора. Падпяразан Губан старым путам, зьвітым яшчэ ў той час, калі Брусілаў на Карпаты наступаў, дзе і адлічыўся брат Губанаў Анісім. Старшыня камітэту — мужчына гадоў за трыццаць. Чалавек ён добры, з грамадою ў згодзе жыве. Па абавязку старшыні яму часамі прыходзіцца моцна лаяцца, але яго лаюць яшчэ мацней. Тады старшыня пагражае кінуць сваё старшынства і гэтым ён затыкае раты грамадзе. Роля старшыні яму ўжо надакучыла:
Збыў ён адзін клопат з галавы і цяпер трыбушыць свой кісет, прыляпіўшы да губы кусок прадпісаньня з воласьці, каб з гэтага прадпісаньня зьвярцець папяросу. Мікіта Губан просіць старшыню і яму ўжычыць на цыгарку паперы. Ідзе агульная скарга на брак добрай паперы:
— Эх, — трасе галавою старшыня: — правароніў, брат, я! Папалася колькі панскіх кніг, але, падла, папера такая, што і сьліна яе не бярэ, — губы парэжаш! Як скурат, згінь яе доля! А ёсьць кнігі добрыя, спэцыяльныя!
— Былі кнігі, і добрыя кнігі, ды бабы ў печы папалілі: белых спалохаліся, — адзываецца Губан.
На гэтым размова іх абрываецца.
Хлюпаючы лапцямі, ў хату ўваходзіць Астап.
— Добрага здароўя!
Мужчыны падымаюць вочы, разглядаюць незнаёмага чалавека.
— Здрастуй! — адказвае Кандрат Сусла.
— Мне сказалі, што тут быў сход, — гаворыць Астап: — я хацеў пабачыць старшыню.
І аглядае мужчын, як-бы шукаючы, хто з іх старшыня.
— А сам-та хто-ж будзеш? — пытае Кандрат.
— Я — школьны інструктар.
Сяляне трохі зьдзіўлены і расчарованы: што-ж гэта за начальства, калі ў лапцях?
Старшыня крыху ўстрывожыўся, бо ўсяго-ж чакаць можна ад чалавека ды яшчэ інструктара. Але і ён-жа таксама — начальства. Ён надае сур‘ёзнасьці сабе і кажа:
— Я — старшыня!
— Вы? вельмі рад. Мне трэба сякія-такія спраўкі.
— Сядайце! Маладая Сусьліха падстаўляе інструктару заслончык, змахнуўшы яго хвартухом.
Інструктар садзіцца.
— Я прышоў да вас па школьнай справе. Ёсьць у вас школа?
Усім адразу лягчэе на сэрцы, бо школа такая справа, што вялікага клопату ад яе няма: ёсьць яна — добра, а няма, таксама — бяда невялікая. А ў Куршчыне і прыказка такая ёсьць: „Ня будзе пахароў, пабярэ чорт і пісароў“.
— Была школа, да каляд была. А цяпер настаўнік не зьявіўся, і школа пустуе.
— А чаму настаўнік не зьявіўся? — А ляд яго знае. Слух ёсьць — у папы пайшоў.
Патап усьміхаецца.
— Што-ж ён: сьвяты быў у вас чалавек?
— Такое прызваньне, відаць, — тлумачыць стары Сусла.
— Бегаюць дзеці, сабак па вуліцы ганяюць, бліжэй да тэмы трымаецца Губан: — вось мой Косьцік — спрытны хлопец і за навуку быў узяўся…
— А! — махае рукою Кандрат Сусла: — якая ўжо тут навука?
— Не да навукі, бач ты: ня тым у народу галава занята. Яно-б — чаму-ж? — няхай-бы хадзілі дзеці ў школу: хоць-бы ў хаце спакайней было, — адзываецца стары Сусла і дадае:
— А скажы мне, мілы чалавек: чаму гэта абразы са школ выносяць?.. Сьвіньня чалавек ай ня сьвіньня?
Пытае і Астап старога Суслу:
— А чаму няма ў вашай хаце каталіцкіх абразоў? Чаму няма іудэйскай, кітайскай сьвятыні?
Стары Сусла зянкі выкочвае.
— Дык вось бачыце, дзед: у нас у школы ходзяць усякія дзеці, і можа быць чалавеку другой веры ня вельмі прыятна пазіраць на нашага сьвятога. Дык ці ня лепш, каб ня было ніякага ўціску над сумленьнем людзей, зусім вынесьці абразы са школы? А затым, калі вы добра разгледзецеся да паварушыце мазгамі, то можа зусім па другому на абразы глядзець будзеце.
Глядзіць на інструктара Сусла і губамі чамкае, як-бы інструктарскі адказ перажоўвае. А інструктар зварачаецца да старшыні.
— Пойдзем, старшыня, на вашу школу паглядзець.
Старшыня, Кандрат і Губан ідуць за інструктарам. Стары Сусла дома застаецца. Пазірае ў акно на інструктара, галавою трасе.
— Хіцёр на загвоздкі, а душа, падзі, цёмная.
V
Інструктар, старшыня, Кандрат і Губан на ганку панскага дому спыняюцца — дзьверы запёрты.
— Для парадку, тлумачыць старшыня: — у мяне на гэты шчот строга.
Але старшыні кідаецца ў вочы новая дзірка ў акне: акна то і не аказваецца. Старшыня раптам мяняе тон, робіцца грозным.
— Ах, скула ім у горла! Зноў акно выдралі!
Потым ён ахамінаецца і сам сабе зазначае: „Пагарачыўся: ён-жа і ня ведае, калі гэтае акно выдрана“.
А тут і новыя асобы прыходзяць: пажылыя сяляне і дзеці, падросткі. Відаць, шкаляры. І Марыся збоку стаіць, слухае. Усім цікава даведацца, па якой прычыне дом аглядаецца.
— У каго ключ? — пытае старшыня.
— У стоража ключ павінен быць.
— Клікнуць Афоньку!
Хтось з хлопчыкаў імчыцца стралою па стоража.
Інструктар знадворку дом аглядае, дубы і сад за домам. Агарожа зьнішчана. Дзе-ні-дзе ў зямлі кольля тырчаць, сьведчаць аб разобраным плоце. Каля гэтых калоў жанчына шворыцца, кусочкі дубцоў падбірае ў посьцілку.
— Ты што грамадзкае дабро цягаеш? — крычыць старшыня: ён строга стаіць на варце грамадзкіх інтарэсаў.
— Чаго дзярэш горла? Агледзіўся! Чаму ты ня бачыш, як дубы сякуць? Дзе ты быў, калі выдзіралі дзьверцы ў печах, юшкі ў комінах, вокны? А табе цяпер сьмецьця шкода стала?!
Зірнула жанчына злосна і дадае ў бок мужчын:
— Кабялі!
— Лепш, брат, і не чапаць бабу, — заўважвае Губан.
На шчасьце, у гэты час прыходзіць кульгавы Афонька з ключом.
— Прападае дом без гаспадара, — зноў кажа Губан. Яго рукі многа папрацавалі каля дубоў і каля панскага дому.
— Як, гаспадара няма? — пытае інструктар: — вы, грамада, гаспадар гэтаму дому. Ці вам патрэбна, каб стары гаспадар вярнуўся?
— Да няхай ён галавою наверне! — чуецца голас.
Адмыкаюць дзьверы, уваходзяць у дом.
У доме пуста, сыра і холадна. Шматкі дарагіх шпалераў там-сям плямяцца на голых сьценах. У доме шэсьць прасторных пакояў. Сярод гэтых пакояў асабліва кідаецца ў вочы круглая саля напроціў балькону ў сад. Столь яе расьпісана прыгожымі орнамэнтамі ў турэцкім стылі. Жонка аднаго з былых уладароў гэтага дому была турчанка. А цяпер гэтая саля забруджана. На дубовым паркеце ляжаць цэлыя гурбы мокрага сьнегу і сьляды прымітыўнай мужыцкай помсты панскай раскошнасьці. З боку саду зяўраюць аконныя дзіркі, а ў кахляных, памастацку зробленых, печах цямнеюцца норы-адтворыны: дзьверцаў ужо нідзе няма. У вадным з пакояў зьмяшчаецца кляса. Тут стаіць інвалід-стол і плеценае крэсла на трох ножках. Замест печы красуецца панскі камін. У каміне стаяць некалькі абгарэлых пален. Відаць Афонька яшчэ летась падпальваў камін, а ён патух ды так і застаўся да гэтага часу. Каля сьцяны — старасьвецкая канапа ў ніжнім зрэбным адзеньні, а верхняе, цёмна-малінавае, воляю лёсаў перайшло на спадніцу Афонькавай жонкі.
Інструктар уважна абходзіць і аглядае ўсе пакоі. Сьледам за ім ідзе Афонька, старшыня і цэлая грамада сялян. Мужчыны таксама аглядаюць пакоі і дзівяцца людзкому барбарызму, а некаторыя саромліва адводзяць вочы ад сьлядоў разбурэньня.
— Покі не прайшлі салдаты, то дом быў, як дом, — кажа Афонька.
— Салдаты, салдаты! гудуць голасы, радыя, што вінаваты ёсьць.
Агледзіўшы ўсе пакоі, клясу і школьнае дабро, якое зьмяшчалася на адной паліцы ў шафе, інструктар кажа:
— Вось што, мужчыны: дому ўжо больш не чапайце. Праўда, і чапаць ужо няма чаго. Няхай застануцца хоць гэтыя сьцены, падлога і вокны, якіх яшчэ не павыдзіралі. Аб тым, чаго ўжо тут няма, плакаць ня прыходзіцца. З часам гэты дом адрамантуем. У вас будзе шыкарная школа, бібліотэка. Адным словам гэты дом трэба зрабіць вашым народным домам, дзе-б вы маглі разумна правесьці час вашага адпачынку. Разбурана таксама і агарожа ў садзе. А сад тут вялікі і, відаць, добры.
— Сад вялікалепны! — падхватвае мельнік, па мянюшцы Марак, чалавек з выяўна інтэлігенцкім ухілам. Ён чытае кнігі, газэты. На вайне служыў у артылерыі і быў у вялікай дружбе з капітанам, камандзірам батарэі. Цяпер гэты капітан з белымі ваюе. А раней яны стаялі на Прыпяці, вартавалі мост ад нямецкіх аэроплянаў. Прычым Марак расказваў, як адзін раз жарнуў ён з гарматы і запаліў нямецкі аэроплян. Цяпер Марак перайшоў на мірнае палажэньне, бярэ на млыне адмер, а жонка, пячэ добрыя грэцкія і ячныя аладкі. А Марак есьць іх, падмазаўшы добра маслам. Жывучы з капітанам, прывык смачна есьці.
Як чалавек інтэлігентны, ён зразу пераходзіць на старану інструктара і падтрымлівае яго сваім аўторытэтам.
— І сад трэба агарадзіць, бо ён прападзе, — кажа інструктар.
— Прападзе, прападзе! — шумяць галасы.
— Я пастараюся дастаць у лясьніцтве матэрыялу, а вы дасьцё рабочыя рукі, і сад мы агародзім.
— Абы матэрыял, а рукі знойдуцца, — гудуць сяляне.
— Гуртом — раз-раз і гатова!
— Такі дом! — бярэ слова Марак: — калі знаходзіцца добры чалавек і хоча дом у парадак прывясьці, то ясна, што трэба паддзяржаць. Тут можна такое культурнае гняздо зрабіць, што далей і некуды. І дзеці нашы будуць вучыцца, і самі хадзіць сюды будзем. Тут можна і агрономію завясьці і разьвязваць усякія культурныя „промблемы“.
Марак акідае ўсіх вокам і на інструктара глядзіць. Ён любіць слова „проблема“, часта яго ўжывае, дадаючы яму яшчэ адну літару „м“, бо так яно гучней выходзіць.
Старшыня раптам загараецца начальніцкім запалам і грозна крычыць:
— Калі хто хоць пальцам кране гэты дом, галаву расшчаплю таму!
Губан з відам скептыка падымае на старшыню вочы, а ў самога ня тыя думкі верцяцца, бо яшчэ некалькі комбінацый з панскім домам і паркам у жыцьцё не праведзена.
VI
Бабка Магда і бабка Наста сядзяць на краю печы, зьвесіўшы ногі. Вочы іх сьвецяцца асабліваю радасьцю, бо яны так блізка, так выяўна бачаць і хату сваю, і суседнія хутаркі, і сялібы, і ўсе гэтыя малюнкі горадзенскія. Меншыя Марысіны
193
13. На прасторах жыцьцяў дочкі ўважна слухаюць, маўчаць. Многае незразумела ім з таго, што тут гаворыцца, але ў тоне гэтай гаворкі чуецца нешта блізкае, дарагое і важнае. Аб гэтым можна дагадацца, калі паглядзець на бабак, на маму і на Юлю, як яны распытваюць гэтага незнаёмага чалавека, што нядаўначка разглядаў панскі дом з белымі акяніцамі і з белымі слупамі. Дзіцячыя вочкі пазіраюць то на таго, то на другога, гледзячы, хто гаворыць.
Закіданыя дзеці. Тварыкі іх бледны-бледны. Сьвежага паветра мала ім тут. Хата нізкая. Даўно пабеленыя сьцены закураны. Вокна малыя, шыбы там-сям лучынамі і анучамі забіты. Ну, на тое-ж яна батрацкая хата, прытулак панскіх слуг. Ды к таму-ж яшчэ запушчана. А зіма — цяжкі час для дзяцей, для дзяцей беднаты. І пагулялі-б на дварэ, ды ў чым выйдзеш марнуюцца яны, бы тыя расьлінкі ў пограбе, бяз сонца, без сьвятла. А тут яшчэ і недаяданьне. Хіба-ж гэта дзіцячая страва — бульба на сьняданьне, бульба на абед, на вячэру? Або гэтыя аладкі-драчонікі на жалудзёвай муцэ? І ня раз адварочвалася ў бок Марыся, даючы дзецям гэтыя аладкі, каб ня бачылі сьлёз на яе вачох.
Юля — ужо дарослая дзяўчына, гадоў дзевятнаццаць. Да яе ў гэтую зіму тутэйшыя хлопцы сваталіся. Юля-ж ня хоча замуж ісьці. Хоць і зямля тут добрая, і хлопцы нішто сабе, і ня з бедных хат, але Юліна сэрца не ляжыць да гэтага краю і да звычаяў тутэйшых… Не, ня тут яе мысьлі снуюць ёй сямейнае шчасьце.
— Няхай ужо лепей пабачу я сваё дзіця ў труне, чым за мужам тут, — кажа Марыся.
Не, не па сэрцы ім усе гэтыя тутэйшыя звычаі.
— Дык і вы з нашых краёў! — з радасьцю ў голасе кажа бабка Магда.
— Нашы губэрні — суседнія. Вашу Горадзеншчыну я трохі ведаю. Жыць там ня жыў, а езьдзіць прыходзілася:
— Ну, вы-ж таксама заставацца тут ня думаеце? — пытае Марыся Астапа.
— О, не! Я толькі чакаю, покі парадак наладзіцца. Цяпер толькі фурманкаю і можна ехаць, дый то рызыкоўна. А паязды ня ўсюды ходзяць: дарогі разбураны, масты пазрываны.
— Ох, што робіцца на сьвеце! — уздыхала бабка Наста: — там ад вайны ўцякалі, а прыехалі сюды — і тут яна злавіла нас. Дый страху набраліся! Як пачалі гэта з гармат жарыць, думалі, што ўжо ўсім канец будзе. У пограб пахаваліся.
— Было страху!.. І невядома, калі той парадак наладзіцца, — пужліва заўважвае Марыся.
— Наладзіцца, патрошку, памаленьку наладзіцца. Абы толькі новае вайны ня было.
— А што, хіба ёсьць чуткі яшчэ аб вайне?
— Да вось трохі з Польшчаю штось няладзіцца.
— Ну, а чаго-ж гэтыя палякі хочуць? — пытае Юля, і злосьць бярэ дзяўчыну на палякоў.
— Да можа самі яны і не ваявалі-б, але іх падбіваюць другія царствы, тыя, для якіх савецкая ўлада не па сэрцы.
— О, мой-жа вы міленькі, о, мой залаценькі! Няхай-бы ўжо яна запаветрылася гэтая вайна, — гаворыць бабка Наста.
А скажэце, тут школа будзе? — цікавіцца Юля.
— Да тут-жа і ёсьць школа, настаўніка толькі няма. Я можа і сам пераеду сюды на лета, а жонка настаўніцаю будзе.
— От-бы добра было! — кажуць бабкі: — і мы-б што-небудзь за вамі прачулі скарэй.
— А ваша жонка — настаўніца? — зноў пытае Юля.
— Настаўніца; цяпер яна бяз службы і хоча ў школу пайсьці. А тут якраз і месца ёсьць. На вёсцы ўсё-ж лягчэй, а ў горадзе вельмі цяжка.
— Вядома.
— Як-жа вы жывяце? — пытае Астап.
Марыся ўздыхае.
— Да якое тут жыцьцё! Кідаемся. Бывала, хоць на работу можна было пайсьці, а цяпер яе нідзе няма. І народ абяднеў.
— І пайка вы нідзе не бераце?
— Не.
— Дык вось што трэба зрабіць — напісаць заяўленьне ў горад, што вы — бежанцы. Гэтае заяўленьне пасьведчыць у старшыні, і вам хоць невялікі паёк дадуць.
— Нічога-ж мы гэтага ня ведаем.
Марыся і сям‘я яе значна весялеюць.
Астап дастае запісную кніжку, карандаш, распытвае Марысю, якога яны павету, воласьці, колькі душ сям‘і і колькі каму гадоў і ўсё гэта запісвае.
— Вось папрасеце старшыню, няхай расьпішацца тут і пячатку прыложыць. А Юлю я пастараюся ў горадзе прыстроіць.
— Буду шчыра-шчыра вам дзякаваць, — кажа Юля.
На разьвітаньне Марыся, бабкі і Юля просяць Астапа перабірацца сюды ў школу.
VII
Ажыў панскі дом з белымі акяніцамі.
Праўда, былой радасьці ў ім ужо няма. Пахмурна, панура глядзіць ён пустымі дзіркамі сваіх акон у бок саду. І ходзіць вецер па круглай салі і не знаходзіць сабе прыпынку. Толькі з боку двара, дзе стаіць хата панскіх слуг і дзе жыве Марыся, захаваліся вокны і то ня ўсе.
Ажыў дом пасьля таго, як аглядаў яго Астап. Прыехала новая настаўніца, Ірына Лугавік. Тут-жа, у панскім доме, знайшоўся пакойчык і куханька для яе. Тады яшчэ Астап і рамонт зрабіў. Тры аршыны сітцу каштаваў гэты рамонт: дзьверы прыладзілі, перанесьлі з другога пакою, ды акно цалейшае ўставілі.
Сьцяпан Судзьба, вязучы настаўніцу, казаў, паміж іншым, што вучні наўрад ці зьбяруцца: часу ўжо асталося для навукі мала. Але справа тут ня ў часе была: падазрэнныя залацінцы другое мелі на ўме — каб ня прыбраў часамі гэты інструктар і сад, і агарод, і сенакос, што ў садзе і за садам аж пад самае возера йдзе. Трэба было нешта рабіць, каб ня даць гэтай бякешы пусьціць тут карэньне. Праўда, Сьцяпан аб гэтым нічога ня кажа настаўніцы: ёсьць такія рэчы ў сялянскім жыцьці, аб якіх ня трэба казаць. Ну, але Сьцяпан Судзьба нічога ня мае проціў школы і проціў навукі. Наадварот, — яго вельмі непакоіць, што яго Шурка без навукі расьце. А без навукі які ты чалавек? Адна бяда: народ несьвядомы. Каб усе былі такія, як Сьцяпан, то можа і на сьвеце лягчэй жылося-б.
А „несьвядомы“ народ спатайка шушукаецца. Што будзе далей, пабачаць, а пакуль што — ня пускаць у школу дзяцей.
— Хіцёр ён, — трасе галавою стары Сусла: — яка-така цяпер навука? Аб кітайскіх багох загаварыў… Бязбожніцтва пайшло, заліваюць кулі, а дуракі на вудачку йдуць.
У назначаны дзень школьных заняцьцяў у школу прышлі толькі чатыры Марысіны дачкі, Косьцік Губаноў ды Васька Пятровічаў.
У гэты-ж дзень якраз і Астап прыходзіць сюды. На сход ідзе. Кажа на сходзе Астап, так, паміж іншым, бо гутарка больш на політычныя тэмы вялася:
— Усім дзецям, што ходзяць у школы, савецкая ўлада дае па чатыры аршыны мануфактуры.
Сход нямее.
Ня будзе-ж інструктар хлусіць перад народам. І летась давалі па школах мануфактуру. Ім не дасталася, бо школы ня было. Зайздрасьць іх брала.
Чатыры аршыны мануфактуры! Дзе яе ўзяць? На Украіне на яе тры пуды пшаніцы вымяняеш. Калі мужчыны яшчэ і хістаюцца, то пасьля сходу, калі аб мануфактуры даведаліся жанкі, залацінская школьная опозыцыя трашчыць па ўсіх нітках і распаўзаецца.
А панскі дом назаўтра з самага ранку, як вулей, гудзе звонкімі галасамі дзяцей. Прышлі нават дзяўчаты па шаснаццаць гадоў. Тры ўнучкі дзеда Суслы таксама прышлі.
Ірына Данілаўна з сіл выбіваецца. Устае дадня, бульбу скрабе на сьнеданьне, на абед сабе і сваім двум сыном. Выпальвае ў печы, корміць сваіх малышоў, на печ іх садзіць і наказ ім дае строгі, каб з печы не паскідаліся, а сама йдзе ў школу.
Холадна і сыра ў школе. А дзеці лапцямі гразі нанясуць — сьлізка, мокра, брудна. Хіба часамі кульгавы Афонька запаліць камін, а сам сьпіною да агню павернецца і глядзіць, як настаўніца навуку выкладае. Для Афонькі гэтая навука кітайскаю мудрасьцю здаецца. Часамі на губох яго кульгане ўсьмешка дурная: чаго мардуецца бедная настаўніца? навошта ўсё гэта? На першых часох цікава было паглядзець, а потым надакучыла, і Афонька перастаў у школу хадзіць і каміны раскладаць. Ляжа сабе дома на печы ды палежвае. Хоць камін і не дае цяпла, але ўвесь смрод і вільгаць у прасторы выносіць. На пераменках самі дзеці дроў нанясуць, весела патрэсківае агонь. Косьцік Губаноў — мастак распаліць камін і ахвоту мае на агонь пазіраць. Косьцік — хлопец спрытны, праворны, услужлівы і жулікаваты.
Новай настаўніцы нялёгка ў школе навучаньне вясьці, бо ёй-жа сапраўды хочацца навучыць дзяцей. Яна ўся гэтай рабоце аддаецца. А сярод дзяцей пападаюцца такія слаўныя, такія мілыя. І так многа ў іх ахвоты пасягнуць мудрасьць гэтай навукі! Так яны слухаюць, так глядзяць на настаўніцу, як-бы ў рот ёй улезьці хочуць. І асабліва старанны Марысіны дачкі, яны-ж і найболей здольнымі да навукі аказваюцца. Але няма як разгарнуць работу ў школе: ні кніг, ні паперы, ні карандаша. Але Ірына Данілаўна ня падае духам. Клясная дошка — на шчасьце яна ёсьць тут — крыніца навукі і мудрасьці. Друкуе і піша на дошцы Ірына. Вершы па памяці запісвае, а расказікі ў прозе сама з дзяцьмі складае. Цікавая, новая, творчая работа! А мелу ў Залаціне свайго многа знайшлося. Хтось з вучняў падаў мысьль — пісаць на сваіх лаўках. І такім парадкам пісаць навучыліся.
Праз некаторы час разжыліся на паперу, на, лемантары і сякія-такія кнігі, хоць і няшкольнага характару. І нават дзесь на пер‘е разжыўся Астап для свае школы. Знайшліся майстры сярод дзяцей, асадкі робяць сабе, каб тыя пер‘і і паперу скарыстаць. А ўжо з чарнілам справа шмат прасьцей стаяла — Куршчына — сталіца буракоў: цукровых, кармовых і чырвоных сталовых. Вось гэтыя чырвоныя буракі і служаць навуцы ў школах Куршчыны: іх сокам пішуць. Адна толькі загана бурачных чарніл — пракісаюць борзда і псуюцца.
Чарадою дзяўчаткі за настаўніцаю ходзяць і на кватэру да яе забягаюць вечарамі. А з імі і мацяркі іх прыходзяць. Колькі тут гутарак было, расказаў аб жыцьці! І просяць часамі жанкі Ірыну Данілаўну „саянчык“ скроіць, дапамагчы ў тых ці іншых выпадках. Ну, адным словам, жаночы клюб утварыўся ў панскім доме.
У вольныя дні да настаўніцы дзяўчаты з вёскі прыходзяць. Ім таксама павучыцца хочацца, няпісьменнасьць сваю зьліквідаваць, паслухаць чытаньне. А часамі Астап падыдзе, сялян на сход закліча, каб проста пагутарыць аб розных пытаньнях, аб новых шляхох жыцьця.
Гудзе панскі дом, хоць і глядзіць ён панура.
VIII
Самы лепшы час у вясьне — той, калі пачынаюць распускацца бярозавыя лісточкі, і няма лепшай музыкі, калі высока ўгары, на полі лазурна-яснага неба, гайдае-песьціць лёганькі цёплы ветрык гэтыя пахучыя лісточкі, маладзенькія, прыгожыя, поўныя жыцьця і радасьці, калі прырода звонам пташыных галасоў і шумам расьлін складае хвалебныя песьні сонцу.
Разышлася школа. Апошні абход робіць Астап. Гэтымі днямі прыходзіць сюды, будзе тут усё лета жыць, прыводзіць школу ў парадак. Бабка Наста і бабка Магда з кошыкам па горцы між дубоў ходзяць, трэсачкі, дубовыя галінкі падбіраюць. Марыся і настаўніца на дубовых пнёх сядзяць, адкуль так добра відаць дарога за возерам. З таго часу, як пераехала сюды настаўніца, Марысі весялей стала: і паёк з гораду даюць, і Юля з Ганяю на Украіне ў саўхозе жывуць, — усё і заробяць трохі і пракормяцца там. Але не пакідае Марысю думку аб Горадзеншчыне. А гэтая дарога за возерам ёй яшчэ мілейшаю здаецца, асабліва вось, калі пачнуць гаварыць з настаўніцаю аб тым далёкім краі.
А на вёсцы жыцьцё бурліць. Шумяць сяляне, зямлю разьмяркоўваюць, з сажнем па полі ходзяць, мераюць, гамоняць, а вечарамі грыміць іх лаянка. Ну, але-ж бяз гэтага так трудна абыйсьціся. Хіба-ж зразу адмовішся ад гэтых, вякамі зложаных, крыклівых сялянскіх традыцый-звычаяў? Пакрычаць, пашумяць, палаюцца, кулакамі патрасуць, у дзевятае пакаленьне па мацярынскай лініі ўніз спусьцяцца, але да згоды прыдуць. І якая гэта прыятнасьць — самым гаспадарыць над зямлёю, дзяліць яе, мерыць сажнямі і нагамі, і ніякага чорта ня знаць! І трэба бачыць, з якою важнасьцю мерае-перакідае сажань, спэцыяльна зроблены, накшталт шырока расчыненага цыркуля, Пятро Бацюк! Калі яно было, каб мужыку далі такое права на зямлю!
На шырокім выгане проціў Суславай хаты народ зьбіраецца. Дымяць цыгаркі, цыркаюць праз зубы сьліну спэцы-курцы. Покі сход не пачаўся, гутарка грыміць у паасобных грамадках. Тут і навіны, і чуткі розныя перадаюцца, гавораць аб падзеях сучасных і мінулых, і аб політыцы талкуюць, і аб усякіх сялянскіх павіннасьцях.
Кандрат Сусла ў сваім гуртку расказвае:
— Дык вот, захвацілі гэта белыя Трахіма ў падводы. Ахвіцэра іхняга вёз. Едучы пытае яго ахвіцэр: „Ну, скажы, брацец, па-праўдзе скажы: хто для вас лепш — белыя ці чырвоныя?“
— Ваша высокаблагародзіе! А мне нічога ня будзе, калі я праўду скажу?
— Нічога, толькі праўду гавары.
— Дык вось, — кажа, — пагналі вас цяпер чырвоныя, так пагналі, што і аглядзецца не даюць. Дай-жа божа, каб яны загналі вас у самае Чорнае мора і там патапілі вас.
У другім гуртку вядзецца разважаньне, ці вярнецца парадак стары, ці не, бо трохі страшна: зямлю панскую падзялілі. Агульны вывад, такі, што стары парадак ня можа вярнуцца, бо народ ужо ня згодзіцца на дармаедаў рабіць. Нават дзіўным здаецца, як гэта мог трываць народ да рэволюцыі. Чаго-б, здаецца, прасьцей: выгнаць пана і зямлю забраць! А вот не адважваліся.
Доўга балабаняць мужчыны. Урэшце, каму-небудзь надаесьць языком малоць.
— Пара-б ужо і сход пачынаць! — чуецца голас нецярпеньня. І ўсе адразу ўзварушваюцца. Здаецца, адзін толькі гэты голас і патрэбен быў тут.
— Давайце сход пачынаць!
— Пачынаць!
— Сакратар! — гукае старшыня.
З натоўпу выціскаецца сакратар Сашка Буркін, рухавы, жывы, гадоў пад трыццаць. У зубох доўгая цыгарка, трымаецца спрытна на ніжняй губе, такая-ж рухавая, як і сам сакратар, і калі ён гаворыць, то яна варушыцца, скача, адбівае такты сакратарскім словам. Пад пахаю ў сакратара заціснуты вокладкі, а ў вокладках розныя паперы ляжаць, і паводле таго, як гэтыя паперы выканаюць сваю ролю ў жыцьці, яны йдуць на цыгаркі сакратару. Бывалі выпадкі, калі некаторыя паперы гінулі, ня выявіўшы свайго прызначэньня. А калі старшыня і сакратар агледзяцца, то доўга ўдвох капаюцца ў сакратарскіх вокладках, лаюцца паміж сабою, разглядаючы сьлепа напісаныя паперы і не знаходзячы патрэбную. Потым годзяцца з фактам прапажы і канчаюць тым, што можа яно так яшчэ і лепей
Старшыня і сакратар займаюць найлепшую позыцыю на прызьбе Суславай хаты. Тут нават ёсьць спэцыяльна пастаўленая дубовая калодка. Яна служыць сталом сакратару.
Сяляне яшчэ гудуць, але цясьней зьбіваюцца каля Суславай хаты. Старшыня топча нагою акурак і заклікае ўсіх да парадку.
— Таварышы!
Пры слове „таварышы“ ўсе адразу моўкнуць, бо гэтым словам у вушах старшыні кладзецца мяжа, адкуль пачынаецца сур‘ёзная справа.
— Тут бежанка просіць даць ёй пад проса і бульбу зямлі. Што на гэта сход скажа?
Марыся падыходзіць бліжэй да старшыні.
— Я прашу сход адвесьці для мяне палоску прысеяць бульбу ці проса. Самі-ж ведаеце, як мы тут жывём. Хлеба я ад вас ня маю, а пасаджу бульбы, дык хоць будзе што дзецям даць.
Марыся ніколі не выступала на сходзе, хоча яшчэ гаварыць, але нейк горла перахватвае. Бледная, яна замаўкае.
Некаторы час сход маўчыць, глядзіць на бежанку. Ну, вядома, трэба даць кусок зямлі.
— Нук, што-ж, — падае голас Сьцяпан Судзьба: — усім зямлі хваціць.
Сьцяпан Судзьба — ён часта ужывае гэтае слова, чым і здабыў мянюшку сабе — чалавек мяккі: за кожнага заступіцца і паспагадае. Можа гэтае заступніцтва за Марысю і паслужыла прычынаю для Сьцяпанавай жонкі, сярдзітай Параскі, кінуць у вочы Сьцяпану абвінавачаньне, што ён любіць Марысю. Бяды чалавек набраўся тут.
Сход загуў нешта нявыразнае.
Можа, каб першым падаў голас не Сьцяпан, а хто другі, то ўсе падтрымалі-б яго, а проціў Сьцяпана звычайна выступалі, проста ўжо па прывычцы, і голас яго ня меў вагі. а
Падымаецца Пятро Бацюк, той самы, што з сажнем па полі ходзіць. Закратыя вочы яго кідаюць іскры, запушчаны твар, як шэсьць гадоў нясеяная пасека, грозна паварочваецца да цыбатай фігуры Сьцяпана. Бацюковы словы маюць значэньне. У яго-ж і сажань, ён у грамадзе ня проста Бацюк, а пэўная асоба.
— Даваць-жа можна, — з запалам гаворыць Бацюк: — асабліва на шчот грамады. Хто ні папросіць — давай… Да хто-ж ёй засее зямлю?! — грозна крычыць Бацюк: — ты засееш? Насеньня ёй дасі? Чым засее? Даваць, каб зямля пуставала?
Бацюковы словы даюць тон грамадзе. З кожным словам лік Марысіных праціўнікаў расьце. А Сьцёпка туляецца за сялянскія сьпіны, узад адыходзіць.
— Зьбяром хлеб, хлебам дамо, — гудзе грамада.
— У яе і каня няма.
— Дзе зямлі тае набрацца? На фабрыцы яе ня зробіш.
Узрушаная, абураная Марыся гаворыць сходу:
— Што вам за дзела, чым я засею? Рукамі перакапаю ды засею. А я ведаю, як вы хлеб даяце. І мог-бы хто даць, дык ня дасьць. На сваё толькі горла дбаеце. Набраліся зямлі, вочы разгарэліся… О, людзі, людзі, каб такіх людзей і гола было!
— А не давалі табе? — абражаецца Сусла Кандрат: — быў хлеб — давалі. А цяпер сам народ толькі тым і дыхае, што з Украіны прывязе.
Марыся пакідае сход, а ў дагонку ёй нясецца:
— У яе нябось поўная скрыня тканіны.
IX
Панскі дом чуе шум сходу, бо сход адбываецца каля Суславай хаты. А Суслава хата направа, проціў панскага дому, прайсьці толькі двор і вуліцу. Дом з белымі акяніцамі стаіць з аднаго боку, а вёска Залаціна — з другога, вуглом загнута.
На ганку сядзіць Ірына Данілаўна, штукуе з нейкага стар‘я сукеначку меншай Марысінай дочцы. На ганак зазірае вока агністага сонца ды ўрываецца лёгенькі, мяккі ветрык і так абнімае маладую жанчыну, так жартуе з яе валасамі, што проста прыятна робіцца. На ганку і бабкі сядзяць, гутараць. Яны вельмі рады, што ёсьць з кім пагаварыць, расказаць, як там, у Горадзеншчыне, жылося ім. Тут-жа і Волька стаіць; яна ўсё стараецца бліжэй каля настаўніцы быць, бо любіць яе. Яна так ахвотна, так старанна вучылася ў школе! Два сыны Ірыны Данілаўны, Анцік і Жоржык, дзесь бегаюць па садзе. Прастор малышом, выгода, і хоць дома хлеб даўно перавёўся, за тое-ж здаровым паветрам пажывіцца можна.
На пясочку, што каля кузьні, гуляюць дзеці. Потым у сад бягуць, па дарожках снуюцца. І раптам спыняецца Жоржык.
— Анцік! Анцік! ідзі паглядзі, якога я чарвяка знайшоў!
Анцік па голасу брата чуе, што Жоржык напэўна нешта цікавае знайшоў. Стралою бяжыць.
— Гэта-ж — вуж! — жахліва крычыць Анцік.
А вуж ляжыць, не варушыцца. Забіў яго нехта.
З кустоў выбягае Косьцік Губаноў і Сенька, сын сталяра Івана Лыжніка.
Дзеці разглядаюць вужа. Страх у вачох Анціка, здаваленьне на тварыку Жоржыка, хітраваты сьмех на губах у Косьціка.
— Жоржык! — падвучвае Косьцік: — вазьмі яго дамоў занясі.
Жоржыку толькі чатыры гадкі. Што-ж, пабаіцца ён вужа ўзяць?
Анцік маўчыць: хочацца ведаць, ці возьме Жоржык вужа.
Жоржык нагінаецца, бярэ вужа аднэю ручкаю каля галавы, другою каля хваста і храбра нясе яго паказаць маме. За ім па пятах ідзе Анцік, за Анцікам Афонька, за Афонькам, сынам сакратара, Сенька, а Косьцік, бы тое хітрае чарцянё, здалёк ідзе і пасьмейваецца.
Чарада дзяцей з Жоржыкам наперадзе, як самая важная ў сьвеце дэлегацыя, спыняецца перад ганкам. Жоржык разводзіць у бок ручкі, каб выпрастаць вужа, каб у больш паважным відзе прадставіць свой трофэй, і кажа:
— Мама! мама! аво!
Настаўніца ўся трасецца. Жах на яе твары адбіваецца. Нават бабкі падскокваюць.
— Фу, гадасьць! кінь! — крычыць настаўніца.
Жоржык кідае ў бок вужа і глядзіць мацеры ў вочы.
— Ідзі рукі мый!.. Ах, які-ж ты дурань! Не бяры ніколі ў рукі вужоў. А каб-жа гэта была гадзюка? Укусіла-б, і ты памёр-бы.
— А я ёй як даў-бы тапаром, дык яна і здохла-б, — храбрыцца Жоржык, ідучы ў кухню.
Хтось з старшых дзяцей бярэ вужа на палку і закідае ў кусты за плот.
На гэты час і Марыся са сходу прыходзіць. Вочы заплаканы.
Спагадліва пазірае на яе настаўніца. Расказвае Марыся, як зямлі прасіла і што ёй на сходзе сказалі.
— Хіба-ж гэта людзі? — з гарчэчаю ў голасе кажа Марыся.
— Ну, ня ўжо-ж яны сьмелі так зрабіць? Дзе-ж іх сэрца? Дзе сумленьне іх? — абураецца, кіпяціцца настаўніцца,
— Ой, жорсткі народ! каб такі народ і на сьвет не радзіўся, крыўда Марысю забірае.
Бабка Магда і бабка Наста, і Волька апускаюць вочы, як-бы яны зрабілі тут нейкую правіннасьць.
— Як з кожным пагаворыш, то ён табе і спагадае, і памагчы гатоў, а на сходзе, у натоўпе, — ну, проста зьвярэюць.
— Не, гэтага ня можна так пакінуць: гэта-ж зьдзек над чалавекам! ніяк ня можа суняцца Ірына: — у воласьць, у горад напісаць трэба… Яны павінны вам зямлі даць, на кожную душу, па норме! Вось Астап няхай прыдзе…
На некаторы час усе замаўкаюць. Жар абурэньня ў сэрцы гарыць.
І кажа Марыся:
— Ці думаў чалавек, што так давядзецца табе? Божухна! Маючы дом свой, гаспадарку сваю, трэба такое ліха зазнаваць.
— І якая гаспадарка была! — у тон Марысі гаворыць бабка Магда:
— Ахвота брала працаваць, — ажыўляецца і бабка Наста.
Яны адрываюцца ад гэтай неласкавай да іх рэчаіснасьці, яны пераносяцца думкамі ў свой край, у сваё пакінутае гняздо, яны жывуць успамінамі аб тым, што мінула навекі. І дарогі ёсьць у той край, але крыльляў няма, каб узьняцца і ляцець туды. Ох, сьвёт, ох, жыцьцё! як заблутаны вашы пуцінкі!
Ізноў гутарка аб тэй гаспадарцы йдзе.
— І коні свае былі, ды якія коні! Ня тое, што тутэйшыя залацінскія гракі — хоць пад паху бяры. І кароўкі былі. І малачко сваё, і масла. Самі елі, колькі хацелі, і прадавалі, — тужліва зазначае бабка Наста.
— А дом які быў! ня можа стрымацца і Марыся: — прасторны, мураваны. На дзьве палавіны быў зроблены. У ваднэй самі жылі, другую выпускалі пад школу. Цэлае вучылішча зьмяшчалася, шэсьцьдзесят рублёў арэнды плацілі за зіму.
— А двор чысьценькі-чысьцюткі, хоць абрусом засьцілай. І ўсякая гаспадарская надоба была: варывенька, сьвіронак, прыгрэбнік, паветка. А якое слаўнае гумно было! У якім парадку дзяржаў яго нябожчык. Антось! Чысьцей, як у тутэйшых гаспатароў у хаце, — дадае бабка Магда.
Марыся ўспамінае, як нехта кінуў ёй на сходзе.
— У яе цэлая скрыня тканіны.
Так, зайздросьцяць яны Марысіным: тканінам, — аддай ім і тканіну за хлеб, за бульбу, як прышлося аддаць мануфактуру, што выдалі ў школе. Бачылі тутэйшыя жанкі, якія тканіны ткуць у Горадзеншчыне, пазіралі ды галовамі ківалі, не давалі веры Марысі, што гэта яна выткала, што так у Горадзеншчыне ткуць палотны — фабрычныя тканіны ды годзе! Нічога тут рабіць ня ўмеюць. Нават гной на поле вывезьці лянуюцца, — выганы і двары гноем завалены. Бачыла Марыся, якія палотны ткуць тутэйшыя жанчыны — вузенькія-вузенькія, дзьве пядзі, ня болей…
— І хто ведае, — кажа бабка Магда — ці астаўся там дом цяпер?
— Можа і дому няма, — уздыхае Марыся.
— А вы-ж ніякіх вестак ня маеце адтуль? — пытае настаўніца.
— Пісалі адтуль. Яшчэ летась увосень быў ліст. Пісалі што ўсё цэла. У доме жыве брат нябожчыка Антося.
— Ну, калі там жыве брат мужа, то дом будзе цэлы, — заспакойвае бабак і Марысю Ірына: — вернецеся, будзеце жыць там.
— Калі-ж адгэтуль выберамся?.. Эх, выбрацца-б адгэтуль, скарэй-бы выбрацца!
На дварэ каля хаты Лідачка, меншая Марысіна дачка, бегае.
— Лідачка! хадзі сюды: сукеначку прымераем! — кліча яе настаўніца.
Лідачка бяжыць, на ганак узьлятае, каля мацеры туліцца. Ірына Данілаўна прымярае дзяўчынцы сукеначку. Марыся і бабкі глядзяць. Ліда на сёмым небе ад радасьці. І бабкі весялеюць, на яе гледзячы. Сукеначка якраз ёй прыходзіцца:
— Ну, вот у Лідачкі сукенка будзе, — кажа настаўніца: — ня новая, брат, але што-ж ты зробіш?
— Яна яшчэ лепш за новую, — адзываецца Ліда.
Ці многа трэба для дзіцячага шчасьця?
X
— Ну, я цяпер вольны чалавек! — гаворыць Астап Ірыне: — цяпер, брат, тут работу распачну. Трэба залацінцам школу адбудаваць, да так адбудаваць, каб яны помнілі нас. Глядзі!
І паказвае Астап жонцы паперу такую, дзе значыцца, што панскі дом, панскі сад, і зямля ў садзе, і сенакос увесь замацован за школаю.
— Вось гэта добра, — кажа Ірына: — трэба школу абсталяваць, скарыстаць гэты выпадак… А ў мяне новая школа ёсьць: дзяўчаты за навуку бяруцца.
— Валяй, валяй, засявай, брат, навуку! А вось ведаеш ты, што я табе сказаць хачу?
— Што?
— Хачу варэньне з буракоў зварыць!
— А бадай цябе! А я думала ты нешта цікавейшае скажаш.
— Покі што больш цікавейшага няма. Цягні сюды буракі, чысьць іх і харашэнька вары.
Адразу Астап да справы прыступае. Буракі цукровыя ўдваіх скрабуць, рэжуць на буйныя кускі, у вялізны чыгун кладуць. А калі ўпарыліся буракі, на тарцы садралі і сок выгналі. Раскладае Астап агонь на дварэ, бурачны сок на агні выварвае, покі ён густым ня робіцца. Дадае туды тоўчаных дзікіх груш, і варэньне гатова. Есьць варэньне. Астап жонку, дзяцей частуе і продукцыю сваю хваліць. І варэньне, праўда, салодкае, але-ж вельмі бураком аддае.
Час тады цяжкі быў, беднасьць была, было голадна… І ня меў Астап хлеба ні горкага прасянога, ні аўсянага аўсючастага. На Украіну паваліў народ. На вагонах і пад вагонамі рынуліся мяшэчнікі за пудам хлеба.
Аглядае Астап маемасьць школьную. Багата яна. Агарадзіць толькі трэба, бо ўся маемасьць марна пяройдзе.
Ні мінуты дома не сядзіць Астап. Цяпер ён больш па сяле пакручваецца. То з тым, то з другім вядзе гутарку, каб зацікавіць грамаду школаю, грунт падгатаваць для далейшай работы. А то проста зьбяруцца грамадою сяляне на выгане і давай Астапа штурмаваць рознымі пытаньнямі: а што гэта такое камунія? а што гэта за людзі такія бальшавікі? а чаму гэта хлеба няма? чаму на мужыка так многа павіннасьцяй навальваецца? чаму так часта рэквізыцыі робяцца?
Тлумачыць Астап, разьясьняе сэнс рэволюцыі і характар яе. І даводзіць, чаму так сталася, што такая беднасьць настала.
За кароткі час пазнаёміўся Астап з сялянамі, і яны яго ведаюць, нават і любяць яго, бо ён чалавек просты, пагаварыць з імі любіць і калі каму што трэба напісаць, то ніколі не адмовіць. Часта да яго і самі заходзяць і жонку яго добра ведаюць.
Праз колькі дзён па просьбе Астапа склікае сход старшыня.
Гаворыць Астап на сходзе:
— Справа такая, таварышы! У вас ёсьць школа. Вашы дзеці будуць вучыцца ў ёй. Пры цары вас дзяржалі ў цемнаце, вам папы чмуцілі галовы, каб вы былі пакорным стадам, каторае лёгка стрыгчы. Вы бачылі царскі парадак, вы пазнаёміліся і з дзянікінскімі парадкамі. Хто-ж даў вам зямлю, зрабіў вас яе сапраўдным гаспадаром? А каб быць гэтым гаспадаром, каб умець сваімі рукамі будаваць сабе жыцьцё, трэба навука, не такая, што цар праз папоў даваў, а такая навука, што навучыла-б вас, як жыцьцём сваім кіраваць, як трэба наладзіць гаспадарку сваю, каб з яе карысьць была, — нам трэба школа.
Савецкая ўлада вам гэтую школу дае. Школа ваша запушчана, бедна, няма нават печы, вокны не ў парадку. Дом трэба адстроіць. Адстроіць-жа яго можна. Новая ўлада ўсімі спосабамі дапаможа вам, але і вы павінны ўнесьці сваю долю працы. Пры школе ёсьць сад, ёсьць зямля. На гэтай зямлі і ў гэтым садзе вашы дзеці будуць вывучаць і гаспадарскую справу, каб стаць багатымі і культурнымі людзьмі. Але сад трэба абгарадзіць, бо за год, за два яго зьнішчыць скаціна. А між тым гэта — грамадзкае дабро. У вас ёсьць настаўніца. Яна сядзіць бяз хлеба. Ваш абавязак — памагчы ёй, Я ведаю, што вы людзі добрыя (некаторыя слухачы пры гэтым уздыхнулі), што вы гатовы падзяліцца апошнім куском хлеба. Але і самі вы бедны, хлеба ў вас няма, няма солі, і дзёгцю нават няма памазаць калёсы.
— Гэта праўда, што і дзёгцю няма! — вырываецца шчыры голас.
Дзёгаць — балючае месца ў сялян:
— Да так ужо калёсы рыпяць, што можа і за граніцаю чутно.
— Далі-б свабодны правоз, і самі былі-б з хлебам і другіх завалілі-б хлебам.
— Парадак, парадак, таварышы! — робіць увагу старшыня.
— Аб чым-жа мая просьба да вас? — пытае Астап і дастае з кішэні паперу. Сяляне напружана чакаюць.
— Я выстараўся вам гэтую паперку ў лясьніцтве. Лясьніцтва адпускае вам дзесяць кубічных сажняў патрэбнага для гарадзьбы матэрыялу. Нам астаецца толькі насеч і вывезьці з лесу. А лес тут — рукою падаць.
— А хто карыстацца будзе садам? там пладоў, падзі, тысяч дзьве будзе? — чуецца голас натоўпу.
— А сенакос у садзе каму?
— А хто будзе карыстацца садам, калі па ім будзе скаціна гуляць? Хто зьніме сенакос, калі яго стравіце коньмі? — пытае і Астап.
Сход маўчыць:
— Вы пытаецеся, хто будзе карыстацца садам і сенакосам? Школа ваша. Сад і сенакос аддамо ў арэнду, каб прывесьці ў парадак школу, дзе будуць вучыцца вашы дзеці. Я ў вас хлеба не прашу, зямлі не дабіваюся. З мяне будзе досыць і тае зямлі, што ў садзе. Я нават падзялюся гэтаю зямлёю з бежанкаю, каторую вы несправядліва пакрыўдзілі. Я — чалавек, я хачу, таксама, як і вы ўсе, жыць, хачу мець на чым пасадзіць хоць мерку бульбы. Калі вы не агародзіце саду, сад пяройдзе ў саўхоз, а ваша школа многа страціць. Калі вы дапусьціце да гэтага, то вашы дзеці асудзяць вас, што вы не захацелі пакінуць ім добрую школу. Дык давайце-ж, таварышы, агародзім сад, не дапусьцім, каб ён зьнішчыўся. Вы гэтым і мне дапаможаце і для сябе зробіце добрую справу.
— Ну, як сход? — пытае старшыня.
— Ясна, што сад агарадзіць трэба, — выступае Марак: — такі сад! Не агародзіш — за год прападзе гэтае культурнае месца. Т. інструктар стараецца для нас. Нашы дзеці падвучыліся, многа падвучыліся. А ў школу хадзілі толькі два месяцы. І мануфактуркі для нашых дзяцей пастараліся. Дык трэба школу і т. інструктара паддзяржаць. І для каго мы старацца будзем? для сябе! Тут мы якраз маем прыклад таго, калі дзьве „промблемы“ сходзяцца ў адну.
— А пэўна трэба агарадзіць! — раптам выскаквае Зьмітро Мігун, энэргічна хватаючы з зубоў люлечку. Ён адзін на ўсю акругу курыць люльку, мае стрэльбу і любіць хадзіць на паляваньне. Жыве ён на канцы вуліцы, воддаль ад саду і з гэтага саду карысьці для яго мала, а глядзець, як жывіцца каля саду Сусла і ўсе, хто бліжэй, ня вельмі цікава.
— Глядзець праціўна! Была агарожа, дык зьнішчылі, дубы павысякалі, проста — цьфу!
— Трэба агарадзіць! — гудуць галасы.
— Я, як старшыня, павінен сказаць, што ёсьць прадпісаньне, каб сад агарадзіць, каб сады захоўваць. Трэба загарадзіць і — квіта! Хто за тое, каб агарадзіць? падымайце рукі!
— Што тут яшчэ рукі! — крычыць шавец Акім: — агарадзіць і баста!
І пастанову такую піша сакратар — агарадзіць сад безадкладна.
XI
Да ўсходу сонца падымаецца Астап, забірае курэцкія прылады і рыдлёўку, займае постаць зьлеглай за зіму зямлі і рэжа скібу за скібаю, рэжа заложна, упарта. І так слаўна работа йдзе, захапляе Астапа, як-бы разам з гэтым запахам сьвежай зямлі выходзяць і чары яе, і ўлада яе над чалавекам. Пройдзе раз, прыпыніцца, разагне сьпіну ды навакола гляне, паслухае. Гамоніць вёска, тарахцяць калёсы, падпяваючы самым сабе скрыпуча-каласную песьню. Шчабечуць пташкі ў кустох, шнуруюць шэранькія верабейчыкі, сварацца, учубкі бяруцца. За садам у возеры качкі крычаць. Заложную, аднатонную песьню, песьню-згоду, песьню-калыханку плюскоча вада ў ставох каля мліна. А дрэвы стаяць нярухліва. Залатыя ўсьмешкі сонца разьліваюцца баграю на шэрых верхавінах дубоў, на ліпах, на саламяных стрэхах беласьценных хатак. І нейкая радасьць ахінае Астапа ў гэты час абуджэньня зямлі.
Астап ізноў бярэцца за рыдлёўку, і сьвежыя грудкі чорнай пахучай зямлі куляюцца і куляюцца пад рыдлёўкаю Астапа, а мысьлі яго снуюцца далёка-далёка. Гэтая зямля і работа на ёй напомінае яму аб другой зямлі, аб зямлі Наднямоньня, сьветлай, пяшчанай, беднай, але дарагой і роднай сэрцу. Ляцяць яго мысьлі туды, на зямлю свае айчыны. Няволіць яго чужая зямля, неласкава яна для яго.
— Ты гэтак і ўсю Куршчыну перакапаеш.
Астап падымае вочы: на дарожцы з вёдрамі стаіць Ірына, усьміхаецца весела. Астап ссоўвае са лба шапку, мокры лоб абцірае.
— Можа дзе золата пан закапаў, — жартуе Астап: — адкапаю, купім тады самаход, абаб‘ём курскі прах ад ног нашых і паедзем на сваю Беларусь.
— Ну, то дай мне рыдлёўку: я пашукаю панскіх скарбаў, а ты схадзі вады прынясі.
— З царства сьветлых мар і прыгожага сьпеньня ты пераносіш мяне, о, фэя, у шэрую курскую рэчаіснасьць! — робленым трагічным тонам гаворыць Астап і перадае Ірыне рыдлёўку, а сам бярэ вёдры, шпурляе аб землю карэмысла, бо ня любіць яго: зроблена яно так, што зарубкі для вёдзер прыходзяцца на самым-жа карэмысьле, і вёдры трэба падымаць вельмі высока. Бярэ вёдры проста за восілкі і йдзе аж за кузьню, дзе калодзеж, а Ірына капае зямлю. Калодзеж досыць далёка, але вада ў ім чыстая, крынічная, Астап прыносіць воду, ставіць вёдры на дарожцы і кажа Ірыне:
— А ведаеш, Ірына, аб чым я думаў, нясучы ваду?
— Можа зноў аб варэньні бурачным?
— Не, я думаў аб тым, як-бы гэта было добра, каб мне паставілі на стол скавараду скварак, каб яны плавалі ў сале!
— Не, брат, на скваркі ты ўжо прычыні губу, — з ноткаю засмучэньня адказвае Ірына: — але я вось што спытаю: ці агародзяць табе сад? Нешта ня чуваць нічога.
— Вось-жа і я думаю над гэтым. — Твар Астапа робіцца сур‘ёзным. У Астапа тут і расада засеяна, а па садзе ўсё яшчэ скаціна разгульвае. Раздольле, выгода залацінцам: выпусьціў скаціну з двара — ідзі, мілая, куды хочаш. А яна ў садзе і прыпыніцца.
— Народ у нас такі, каб ён выдушыўся, — кажа Сьпяпан Судзьба на ўвагі Астапа, а сам вечарком азірнецца, зьніме з каня вобруць, накіраваўшы на панскі сад, і шмаргане вобруцьцю, каб конь шпарчэй у сад бег.
Пад вечар ідзе Астап на сяло, аб гарадзьбе гутарку заводзіць, старшыню падганяе.
— Вось я што скажу табе, — кажа да Астапа Зьмітро Мігун: — сад… сад яно добра, агарадзіць яго трэба. Але як вы грамаду на работу паставіце? Сілаю-ж яе вы не пагоніце. Дзесяць згодзіцца, адзін упрэцца і гэтых дзесяць раскідае. Мой гэта сад? да няхай ён згарыць! скажа адзін. Няхай той гародзіць, што пляцень расьцягаў, скажа другі, а трэцім зайздросна стане, каб не пакарыстаўся хто іх працаю. Вось яно што.
Але Астап не адступаецца, надзеі ня траціць, зноў сход склікае, зноў выступае з прамоваю, разагравае сялянскае сэрца. Тут і сам старшыня не сьцярпеў, закіпяціўся, апошнімі словамі па грамадзе стрэліў, а ў заключэньне застрашыў:
— Кіну к чортавай матары старшынства сваё, каб вы мне тут і не сьмярдзелі і ў поперак горла не станавіліся!
— Дык трэба агарадзіць! — нясецца хваля галасоў.
— Да што трэба? Трэбіць будзем ды трэбіць, а за дзела ніхто не бярэцца! — крычыць абурліва: Акім-шавец: — раз трэба, дык давайце цяпер-жа, з гэтага месца, у лес пойдзем хвораст сеч!
Акім-шавец выхватвае з-за пояса сякеру, высока трасе яе над галавою, каб усе бачылі, што ён ідзе ў лес матэрыял сячы. Грамада варушыцца, упартасьць яе зломана. За шаўцом выступае кульгавы Афонька, за Афонькам Андрэй Бурдач. З дзесятак мужчын у свае двары бягуць па сякеры. Рэшта моцна крычыць, лаецца. Гэты крык і гэтая лаянка зьбіваюцца ў адзін клубок, дзе трудна знайсьці пачатак і канец.
— Хадзем! — грымяць галасы.
— Гайда, хлопцы!
У гэты дзень якраз і сьвята прыпала, алё гэтае сьвята ні ў адным календары ня значыцца. У вадной, мусібыць, Куршчыне яно і сьвяткуецца, а называецца яно Рухманомі. Гэта такое сьвята, калі ўсё на зямлі рухаецца, і гады з нор вылазяць.
Пазірае Астап на залацінцаў, і сэрца яго радуецца.
— Цяпер і я бачу, што Рухманы — вялікае сьвята, свой сьвяты рух перадало яно ў грэшнае Залаціна.
Сьмяюцца залацінцы.
Але тут ізноў замінка робіцца. Сусла Кандрат ня рухаецца. Папершае, чалавек ён важны, падругое, ня гад-жа ён, каб рухацца з гадамі ў адзін дзень, а патрэцяе, ніколі сьпяшацца ня трэба, бо сад гарадзіць — ня тое, што мануфактуру дзяліць, куды Сусла першым прыехаў. Ня рухаецца і яшчэ значная часьць грамады.
У той час, калі шавец Акім ужо мінуў грэблю і на гару стаў падымацца, кульгавы Афонька як-бы трохі адставаць пачаў. Ну, гэта можна-б тлумачыць яго кульгавасьцю. Але Анарэй Бурдач і да кузьні не даходзіць і спыняецца. Аглядаецца назад, а за ім ніякага рэзэрву няма. Аказваецца „сьвяты“ рух ужо пакінуў залацінцаў. Тыя, што па сякеры пайшлі, асьцярожна з-за вуглоў цікуюць ды паглядаюць, ці йдзе хто ці не. Спыняецца і Акім на гары, назад пазірае. Бачыць — Афонька на камені каля мліна сядзіць, а Андрэй Бурдач каля кузьні на сад глядзіць.
„Выскачыў, як той Піліп з канапель“ разважае Бурдач каля кузьні і робіць від, што ён у лес і ня зьбіраўся, а каб давесьці гэта, ідзе ў сад і высякае кульку на касьсё.
Палажэньне Акіма-шаўца больш труднае: выперся на гору, як вош на лоб, і з сяла ён усім добра відаць. Адступаць яму нельга. Ён храбра йдзе ў лес: яму якраз ляшчыны патрэбны, бо на кадушцы абручы паскідаліся. А Афоньку што? глупства, Папершае, ён — стораж пры школе, яму трэба было прыклад падаць. Падругое, нага яго кульгавая, ён сабе і прысеў на камені, а ў лес не пайшоў, бо грамада не пайшла. А калі шавец не вярнуўся, то ў яго на гэта свае прычыны маюцца.
Так скончыўся дзень „сьвятога“ залацінскага руху па часьці гарадзьбы панскага саду.
XII
Дагадваецца Астап, што ў сялян свая комбінацыя ёсьць: ці ня хочуць яны самі прыбраць сад і сенакос? І ці ня Суслава толькі гэта штучка? І комбінацыя гэтая зараз-жа і выяўляецца.
Назаўтра-ж прыходзяць да Астапа Міканор Катрас, „Іканор“, як завуць яго залацінцы, і Хлёр Драбакін;
— Не агорадзіць вам сад грамада. І работа — плюнуць толькі, але пры вялікай грамадзе толку ня будзе. А трэба падабраць кампанію, двароў дзесяць пятнаццаць, аддаць ім сад і сенакос на гэтае лета, і за тры дні ўсё гатова будзе.
— Ну, а школе што будзе? — пытае Астап.
— Школе застанецца сад, сенакос, зямля. Не адзін-жа год будзе школа жыць.
— Вы самі сябе акрадаеце, неразумныя вы людзі. Вам школа, я бачу, ні баліць, ні сьмярдзіць, абы толькі сваю вантробу напхаць! Проста крыўда бярэ чалавека, злосьць падшыбае.
Дванаццаць чалавек узяліся сад агарадзіць, дванаццаць двароў садовую комуну складаюць: Сусла Кандрат, Судзьба Сьцяпан, Губан Мікіта, Катрас Іканор, Афонька Абалдуй, Андрэй Бурдач, Акім Галаван, Балалайка Кузьма, Калужны Васіль, Шарабан Міхей, Рылач Паўлюк і Барыла Аўсей.
Дагавор напісаў з імі Астап, вытаргаваўшы печ для школы.
Назаўтра-ж работа йдзе. Першым дзелам у свае двары па возу хворасту тарабаняць, а потым ўжо за сад бяруцца.
Глядзіць Астап на гарадзьбу галавою трасе: тандэтная работа, абы з рук збыць.
Дагадваецца Іканор, што хоча Астап сказаць, і сам папярэджвае:
— Дваццаць пяць гадоў плот стаяць будзе!
— Каб вы так пану гарадзілі, то даў-бы вам пан па дваццаць пяць бізуноў.
За тыдзень работы вырас плот, няшчыльны, нямоцны. Але скаціна ўжо ня гуляе па садзе. Цьвіце сад, дываном зялёным засьцілаецца. Бела-ружовымі вяночкамі карануюцца яблыні, шлюбнымі вэлюмамі акрываюцца грушы.
З самага ранку да цёмнага вечару капаецца Астап у сваім агародзе, пад шнур выводзіць грады, жалезнымі граблямі разьбівае кожную грудку зямлі. Дзівяцца залацінцы: ніколі ня бачылі яны, каб так чалавек працаваў над зямлёю. У іх, унь, цэлыя горы гною на выгане ляжаць, і нікому ў голаву ня прыдзе вывезьці іх на поле. І чаго толькі не пасеяў у сваім агародзе Астап: бульба, буракі ўсіх гатункаў, гарбузы, баклажаны, салата, морква, цыбуля. А пад гуркі і капусту ўзьдзірае новыя кускі зямлі. А калі надышоў час капусту садзіць, то нават сяляне зацікавіліся. Але сьмешна ім, чаму так рэдка садзіцца капуста, бо многа прападае зямлі.
— Нічога кажа Астап: — весялей капуста расьці будзе.
Увесь час пагода сухая стаіць. Астап цягае ваду, штодня палівае агарод. Затое-ж ідзе ён, як лепей ня трэба. Лапушыцца капуста, ужо ня згледзіш нідзе пустой зямлі.
— А-а-а! што за капуста!
— Разрабіў агарод!
— Сібірны чалавек!
Дзівяцца і галовамі трасуць.
І сам Астап з уцехаю на свой агарод глядзіць.
— А ведаеш ты што, Ірына: прамяняем свой агарод у канцы лета на каня з павозкаю і дамоў паедзем.
Марыць нават з Ірынаю пачалі аб звароце ў сваю старану, а ў гэтым звароце ім агарод дапаможа.
У гэтым садзе адбівалася і яшчэ адно жыцьцё — жыцьцё садовага таварыства.
Як толькі на грушах і яблынях зьявілася завязь, зараз-жа ў сад пашыліся дзеці. Наўперад завязь гэтая служыла ім цацкамі, а потым яе пачалі грызьці. Такім парадкам перад садовым таварыствам паўстае пытаньне аб варце саду. Пастанавілі па чарзе вартаваць.
Узброеныя доўгімі кіямі, ходзяць вартаўнікі па садзе. Паяўленьне ў садзе непатрэбнай асобы выклікае ў вартаўнікох страшэннае абурэньне, якое і выліваецца ў адпаведных словах: не для таго-ж яны пот пралівалі, каб усякая „шація“ па садзе хадзіла.
— Новыя паны завяліся, чэрці акаянныя! У сад ужо і носа ня сьмей паказаць, скула вам у горла! — трашчыць каля саду жаночы голас.
— А ты-ж чаму не гарадзіла, каб табе вочы загарадзіла? Толькі ступі сюды, душа з цябе вон: галаву адкручу! — нясецца бас з саду.
— Мазгі табе скруцяцца, акаянны! — жаночы голас аддаляецца.
Галоўная позыцыя вартаўнікоў — яблыня, што стаіць пры сьцежачцы, па якой носіць воду панскі двор. На гэтай яблыні — скорасьпелыя салодкія яблыкі. З-пад яе-ж і ўся палавіна саду відна, вартаваць лёгка. У кожнага вартаўніка ёсьць і ёмкая тычка. Націкаваўшы сьпялейшы яблык, зьбіваюць тычкай, самі частуюцца і добрага чалавека пачастуюць. У палавіне чэрвеня салодкая яблыня стаіць, бы тая жанчына, без пары пахаваўшы сваіх дзяцей, а зямля пад ёю, убітая і стоптаная, чарнее смутнаю плямаю між сакавітай зелені.
Ад гэтае яблыні, вядуцца паходы на другія гатункі яблык. А іх так многа, што поле дзейнасьці пашыраецца з кожным днём. То там, то сям падымаюцца тычкі ўгору, і бухаюць аб землю яблыкі з лісточкамі і галінкамі, бо ня час яшчэ ім разлучацца з дрэвам. Кандрат Сусла, як ніхто, умее каштаваць яблыкі, бо ні ў каго няма, як у яго, такой важнай міны, калі ён па садзе пахаджвае і яблыкі прабуе.
Падасьпелі яблыкі, пачалі іх патроху трасьці, хаваючыся адзін ад другога, і ў мяшках па дамох цягаць.
Весела было ў часе касьбы саду. Касцы і грабцы — яны-ж самі гаспадары тут — трасуць яблыкі, запусьцяць зубы ў яблык, папробуюць — кіслы, гоп аб землю! Увесь сад і дарожкі ў садзе закіданы яблыкамі і грушамі. Прыеліся яблыкі, пачалі ў Астапавы гуркі даведвацца. Ну, адным словам, добра было сад вартаваць. Урэшце, аглядаюцца, што ўжо пладоў у садзе ня так многа застаецца. А калі яшчэ з месяц павартуюць, то і нічога не астанецца там. Дык і пастанову зрабілі: на сьв. Ўладзімера фрукты зьнімаць, а праз тыдзень і антонаўкі ўсе атрасаюць. Цяпер у садзе толькі Астап.
XIII
Адзін ходзіць па садзе Астап, як сірата, адзін. Праўда, Марыся зойдзе ці з бабак хто накапаць сабе бульбы: падзяліўся з імі Астап зямлёю ў садзе. Ірына Данілаўна зойдзе часамі, але ёй і дома работа ёсьць, а ў дні адпачынку з дзяўчатамі-падросткамі навукаю займаюцца. Ды яшчэ дзеці бегаюць па садзе, аглядаюць яблыні і грушы, ці не захаваліся там яблычак ці грушка. А калі Астап у другі бок павернецца, то моркву выхвацяць, агурок адарвуць. Часамі яшчэ, па старой памяці, хто-небудзь з вартаўнікоў даведаецца, на капусту падзівіцца. А такой капусты ўва ўсёй акрузе няма. Гэтая капуста — гордасьць Астапава. Соцень шэсьць капусьцяных галоў, як войска, стаіць, прыветна Астапу ўсьміхаецца.
А тымчасам каваль Мамай нешта думае ды паглядае на агарожу. У Мамая-каваля ёсьць сівенькі жарэбчык і цялушачка чырвоненькая. Чаму-ж бы ім не папесьціцца ў садзе? А трава там ужо адрастаць пачала, а трава ядкая, спажыўная. Вечарком, прыслухаўшыся, аглядзеўшыся, вырывае Мамай кол з плоту і варотцы там робіць. А ў гэтыя варотцы жарэбчык з цялушачкаю назаўтра ў сад ідуць.
Турыць іх адтуль Астап попліскаю, аж сэрца Мамаева баліць. Але Мамай покі што маўчыць: ну, што-ж? ногі маладыя, не адваляцца, калі прабягуць. І рад Мамай, што Астап ня можа іх дагнаць, каб паплецінаю па баку шмаргануць. І Мікіта Губан, залажыўшы рукі за сьпіну, чагось каля плоту пахаджвае, сваю думку думае. Да ці мала чаго можа хадзіць чалавек каля плоту? Бачыць Астап Губана, а Губану здаецца, што гэты дасьпіпны чалавек яго мысьлі чытае, бо калі толькі ні пройдзе Губан, ці рана-раненька, ці позна вечарам, заўсёды з гэтым руплівым чортам сустрэнецца. Каля плоту ў садзе дубок стаіць, і на Губана ён даўно глядзіць. Хорошы дубок, а Губан і вакансію знайшоў яму ў сваёй клуні. І вось, як насталі цямнейшыя ночы, будзіць Губан свайго Косьціка, бяруць пілу, сякеру і ціхенька плот пералазяць. Паслухаў Губан — ціха. У возеры жабы пакрэхтваюць, дзесь у ліпах сава кігікае. Глядзіць Губан на дубок, дзе галіны больш зьвесіліся, у які бок латвей паваліць. А калі на дарозе яго падзеньня стаіць плот, то хіба Губан вінаваты? Да можа яшчэ і не дастане да плоту, а калі дастане, то толькі самым вяршком. Закладае за пута Губан пашматаваныя махрыстныя полы свайго каптана, каб спрытней было завіхацца, бярэ сякеру. Падсякае вострая сталь дубовае цьвёрдае цела.
— Давай пілу!
Шархае піла ўпоперак дуба. Рукі млеюць, горача робіцца. Запіскае дубок пілу, на недарэзанай частцы чуць-чуць ліпіць.
Упіраецца Губан у дуб рукою.
— Вымай пілу!
Дубок нахіляецца, трэсь! Пахіснулася макуша ўгары.
Ш-иш-ш! — як-бы апошняе дыханьне жыцьця выпускае і падае з гукам вобземлю. Хруснуў плот.
— Такі, падла, дастаў да плоту! — гаворыць Губан.
Выходзіць назаўтра Астап у сад, бачыць шырокую дзірку ў плоце, каля плоту — куча дубовых галін, а на роснай зямлі — дзьве палоскі сьлядоў ад калёс. А там, з кустоў за капустаю, выходзіць чырвоненькая Мамаева цялушачка, прыпыняецца, падняўшы высока галаву і растапырыўшы вушы. Астап хапае аскабалак, бяжыць капусту ратаваць, аж бачыць — збоку па бульбе пасецца каросьлівы конік Сьцяпана Судзьбы. Мамаева цялушка бяжыць назад у кусты. Злосьць забірае Астапа. Ловіць каня, распутвае, завязвае пута на шыю, выводзіць на віднае месца, задзірае каню галаву і канцом пута за сук прывязвае, а потым бяжыць Мамаевай цялушцы страху задаць. Знаходзіць яе, прэ ў балота пад возера. І толькі праз гадзіну выбавіў яе Мамай з гразі. Пасьля такой расправы з тыдзень ад скаціны было: спакойна ў садзе.
Але з гэтага часу пачынаюцца Астапавы згрызоты. Заладзіць плот у вадным месцы, а там, глядзіць, у другім месцы пралом у плоце. Толькі таго і глядзіць Астап, што скаціны ў сад ня пускае, бо яго агарод у гэты галодны час набывае значэньне вялікай задачы жыцьця. Дакладна падлічан Астапам збор з агароду: бульбы пудоў паўтараста, буракоў каля ста пудоў, ды капусты больш за дзьвесьце пудоў.
Але чорнае ліха чакае Астапа наперадзе.
Захварэла на тыфус Ірына ў пачатку восені. Адвёз яе. Астап у горад, а сам з дзецьмі тут застаецца. Цяпер ён і кухар, і прачка, і агароднік. Цэлы дзень на нагах, а вечарам, палажыўшы спаць сыноў, ідзе ў горад праведаць хворую жонку.
Уздыхнула лягчэй залацінская скаціна: няма ўжо каму ганяць яе з саду.
Пайшоў раз Астап, ужо ўвосень, аглядаць свае плянтацыі, чуць сьвет падняўся. Чуе Астап — грымяць коні ў садзе, пырхаюць, па халоднай зямлі капытамі тухкаюць. Зірнуў і спыніўся. Ляжыць яго капуста, пабітая, пагрызеная, капытамі стоптаная. Агрызкі буракоў з зямлі тырчаць. Пастаяў, паглядзеў Астап, і злосьці на скаціну ўжо няма, а на сэрцы горка-горка. І ня так шкада, што дабро прапала: проста крыўдна, што такая ўдалая капуста так бяз толку згінула. І ўспамінае Астап, колькі сілы патрачана ім у гэтае засушлівае лета, як бараніў, ратаваў ён сваю выхаванку ад гарачага сонца, ад шкоднікаў усякіх. Каля кожнай галоўкі капусты прыложаны рукі. З паўсотні галовак зрэзалі залацінцы, а рэшту коні зьелі.
Завярнуўся Астап, выходзіць з саду.
Ну, што-ж? Няхай ужо даядаюць.
А потым ідзе да старшыні, заклікае з дзесятак мужчын і вядзе іх у сад, пад капусту прыводзіць.
— Вось, — кажа, — прывёў я вас сюды, мужчыны, паглядзець, што вы мне нарабілі, толькі паглядзеце, а больш я вам нічога ня маю сказаць.
Завярнуўся і пайшоў ад іх.
XIV
Стогнуць бабкі на печы. Нядобра ім, падняцца на ногі ня могуць.
— Вады! — раз-по-раз жалабна цягне бабка Магда.
Сухенькая бабка Магда. За гэтае лета асабліва паддалася. Глыбокія маршчыны, як барозны, ляжаць на твары яе. Павярнуцца ня можа яна. Тры дні, як захварэлі бабкі. За два дні да пакроў яшчэ хадзілі з торбамі і кіёчкамі ў Рудавец, у Малыя Крукі: і ў адным, і ў другім сяле прастольныя сьвяты. Паджыліся бабкі сім-тым, нават скораму перапала ім.
Згаладаныя бабкі накінуліся на яду, вось і пашкодзіла.
Бабка Наста крыху мацнейшая. Яна церпялівей пераносіць хваробу, ня так стогне, меней непакоіць Марысю. Ляжыць спакойна, паварушыцца зрэдка.
Марыся ходзіць за хворымі бабкамі, у твары іх прыглядаецца. „Нядоўга працягне бабка Магда“, думае Марыся: „вочы яе нейк раптам запалі, нос пасінеў і завастрыўся“. І жудасна ёй, бо чуецца ў хаце павяваньне чорных крыльляў зацята-немай сьмерці.
— Сагрэй мне чаю, Марыся! Ой, ногі халадзеюць, — скардзіцца, бы дзіця, бабка Магда.
— Маўчы ты ўжо! — часамі адзавецца да яе бабка Наста, і нотка нездаваленьня адчуваецца ў яе голасе.
Марыся глядзіць на панскі дом. У куханьцы Ірыны чуць-чуць блішчыць акно.
— Чакайце, я зараз схаджу да настаўніцы, ці няма ў яе чаю.
Марыся йдзе ў куханьку. Дзеці сьпяць. На печы застаюцца бабкі.
Бабка Магда змаўкае, ня стогне.
— Магда! — аклікае яе бабка Наста.
— Што?
— Ну, як табе, можа лягчэй?
— Не! — плаксіва адказвае бабка Магда і стагнаць пачынае. А потым гаворыць:
— У нас там, дома, у круглай баравіне расьлі зёлкі… Ты ня ведаеш, Наста, як называюцца яны
— Забылася, — кажа бабка Наста.
— Вось-жа і я забылася. Дык напарыць-бы тых зёлак ды выпіць нанач — і ўсё-б, як рукою, зьняло… Паганы край, тут і зёлкі такія не растуць, я-б назьбірала іх летам.
— І так можа пройдзе.
— Ой, дзе яно табе пройдзе!
І заплакала бабка Магда. Чаго? І сама ня знае чаго. Можа аб тым, што ляжыць хворая на чужыне, а можа ўміраць ня хочацца, ці аб зёлках аб тых плача.
Ірына адна з дзецьмі. Перад ёю гарыць самадзелкавая лямпачка-бутэлечка з тоненькім кноцікам, прапушчаным разам з трубкаю праз корачак. У бутэлечцы напарсткі тры газы, Анцік і Жоржык на печы сядзяць. Ім і спаць ужо пара, але бяз мамы ня хочуць ісьці. Дый холадна ў тым пакойчыку, дзе начуюць.
Цяжка Ірыне, асабліва пасьля тыфусу. Утамляецца скора, слабасьць адчуваецца. А работы многа: і ў хаце прыбяры, і дзяцей сваіх даглядзі, і вядзі работу ў школе. А падмацавацца няма чым. Надыйдзе такая мінута, калі сама сябе пачне вінаваціць Ірына: каб яна не захварэла, то Астап даглядзеў-бы свой агарод, а капусту на хлеб можна было-б выменяць, і былі-б яны з хлебам. Бо ці-ж ня крыўдна гэта? Нават плакала Ірына, бо ёй так шкода дзяцей сваіх, асабліва Жоржыка. Сёньня забягаў сюды Косьцік Губаноў. Стаў каля печы і жуе хлябок, а Жоржык з печы пазірае на гэты хлябок. Хочацца хлопчыку, хлеба — ня памятае дзіця, калі пробавала яго. Пазірае з такою прагавітасьцю, з такім засмучэньнем у дзіцячых вочках, што сэрца перавярнулася ў Ірыны, пазіраючы на сваё дзіця.
— Мама! — аклікае Жоржык матку: — ну, а там, у бабулі Ганны, ці ёсьць хлеб?
„Там“ — гэта той край, аб якім марыць Астап, Ірына, Марыся і іх дзеці. І чым больш яны жывуць тут, тым мілей і даражэй становіцца для іх гэтае „там“. Хоць і бедны той край, але ў ім ёсьць хлеб, і людзі ў ім добрыя.
— Там, сынок, ёсьць хлеб. Паедзем туды вясною.
— А чаму, мама, у Косьціка ёсьць хлеб, а ў нас няма?
Уваходзіць Марыся.
— Ну, як вашы хворыя? — пытае Ірына.
— Не падымецца, мусіць, бабка Магда.
І расказвае Марыся аб сваіх назіраньнях, аб тых страшных прыметах, што кладзе сьмерць, каб людзі ведалі час яе прыходу.
Ірына грэе самавар. У куханьцы ціха. Цьмяна блішчыць газоўка. У куткох цёмна-цёмна. Марыся і Ірына гавораць ціхенька, гавораць, як цяжка жыць. Проста ім страшна, як падумаюць, што наперадзе восень, а там зіма. Як перакідаць іх? А за акном глуха і мёртва. Аголеныя дубы і топалі шумяць воража-грозна, і так няпрыятна далятае сюды жудасны крык савы з ліпавых прысад! Перад акном мільгае цень-постаць каня і чалавека. Гэта Сьцяпан Судзьба вядзе ў сад каня. Хоць травы там ужо і няма, але зацішней у кустох ад ветру і холаду.
Ірына заварвае замест чаю дробна пакрышаных сухіх буракоў.
Марыся бярэ гэты „чай“, ідзе да хворых бабак.
Абедзьвюм бабкам за ноч зрабілася шмат горай. Распаліла іх гарачка. То тая, то другая штось гавораць з гарачкі… Жутка і страшна Марысі.
На другі дзень цэлая чарада жанок таўчэцца каля хаты, дзе жылі панскія слугі, і выказваюць спагаданьне Марысі: паўміралі абедзьве бабкі. І ўсё нейк зрабілася борзда і проста.
Убраны бабкі ў іх лепшае сьвяточнае адзеньне.
— Ты-бы, мілая, адзела іх папрасьцей. Нагараваліся яны, галубачкі, на гэтым сьвеце: і так гасподзь іх прызнае, — гаворыць да Марысі Пятроўна.
Зьмітро Мігун, пухкаючы люлечку, узьдзірае дошкі ў падвале панскага дому: сам старшыня распарадзіўся пахаваць бабак на грамадзкі кошт.
Перабыта зіма. Настае новая вясна.
Грэе сонейка. Цёпла, добра на сьвежым паветры.
Марыся і Ірына сядзяць на горачцы за панскім садам, сядзяць на дубовых пнёх, на сонцы грэюцца. Астап усю зіму служыў у горадзе. Толькі сьвятымі днямі забягаў сюды. Цяпер ён у Курск паехаў — пропуск узяць на праезд у Беларусь.
Ірына і Марыся сядзяць моўчкі: многа ўжо перагаворана за гэты час; сядзяць і штось думаюць.
— Ну, з чым-жа Астап вернецца? — гаворыць Ірына.
— Эх, каб выехаць адгэтуль! — вырываецца з сэрца Марысі.
І глядзіць за возера.
А там, як дзьве нацягнутыя струны, ляжыць дарога і так моцна-моцна заве:
Туды, на захад!