На загонах (1928)/Ноч
| ← Дзед Піліп | Ноч Апавяданьне Аўтар: Васіль Каваль 1928 год |
Жыцьцё і сонца → |
Прапануем да спампаваньня!
НОЧ
I
Гарыць агонь...
Люблю сядзець уначы каля вогнішча, падкладаць у сіняе полымя дровы ды слухаць іх трэск — мудрую неразгаданую гаворку. Так от сядзеў бы, драмаў, думаў — і ўсё-б кругом драмала і думала, зьліваючыся ў адну душу...
Так было перад восеньню.
Першыя замаразкі на полі, халаднавата ў паветры. На іржэўніку срэбраная павучына. Пад раньне ападае на зямлю з туманам халодная раса. А ў поўдзень, як выблісьне залацістае сонца, зямля будзе мокрай і сьвежай, зашавеліцца жоўтае лісьце на дрэвах...
Мне заўсёды здаецца, што думае ноч вялікую думу-казку, бо тады галасы робяцца ціхімі, з пагалоскам, быццам прыдушаныя, — слаўна разьбягаюцца яны па паверхні халоднай зямлі, усё слухаюць — што скажа, якую думку падасьць галасам карміцелька — хлебная маці-зямля!
Так зыкі бягуць і зьнікаюць, пакідаючы на дарозе сьляды перадуманага і перажытага чалавекам...
От сядзелі мы з Алісеем Сімчанком уначы, супроць яго хутара і хвойнага лесу, ля самай рэчкі. Сьвятло ад вогнішча кідаецца на яго пачарнелы жарсткаваты твар, на пастрыжаныя калючыя вусы і на шапку цёмна-русых валос. Ён думае. Сагнуў у каленях ногі, абхапіў іх рукамі, паклаў бараду на калені, глядзіць на мокрыя свае анучы.
Мне-б так хацелася ведаць, аб чым думае гэты сур’ёзны чалавек!
Хутар яго блізка, нават чуваць, як брэша сабака, як засьпяваў певень, як гавораць на хутарох людзі. Грызуць двое коняй пажаўцелую траву, хрыпяць ноздрамі. У лесе далёка-далёка шуміць нешта — ідзе буралом. Недзе ў сярэдзіне хутароў, на полі, чутна песьня, а можа простая сугучнасьць неразборлівых слоў.
І плывуць гэтыя словы — чыстыя, сьветлыя.
Так радасьць выплывае ў чалавека — то ціхая то бурная, гатовая захлыснуць, як хвалямі, берагі чалавечага жыцьця...
Заслухаўся я. Маўчыць ды слухае Алісей Сімчанок.
Вось нам-бы цяпер пачуць слаўную дзявоцкую песьню, што сьпяваюць у задумённую купальскую ноч, прыслухацца да яе, ніц лёгшы на зямлі — узбудзіла-б яна, ускалыхнула, загукала-б да сябе. Бо што-ж чалавеку болей трэба, як ня імкненьне?
З імкненьнем абойдзеш зямлю — з добрым, прыгожым, — не заблудзіш на моры і ў лесе. Зачарованым будзеш, чалавек! У імкненьні — пажары і сіла!..
Можа і думалі мы аб гэтым...
На тым беразе рэчкі, за кустоўем — густая някошаная трава і на ёй буйная раса — сьлёзы. Ходзіць у цемені белая жаночая постаць. Я прыглядваюся і яе магу распазнаць.
— Хто гэта? — пытаю.
Прыгледзіўся Алісей і кажа:
— Артамоніха.
— Што яна робіць уначы?
— Расу, мусіць, зьбірае. Бач ты, якая раса. Гэта, брат, забабоны ўсё. Яна ведзьмаю сябе лічыць.
— І ёй вераць?
— Старыя толькі адны... Эх, якая цемната ў нас яшчэ!
Я ведаю: у нас на вёсцы ёсьць некалькі такіх жанчын: яны зьбіраюць лекавыя правы, лечаць ад спуду, шэпчуць на вадзе, прымаўляюць сабе і людзём шчасьце. Знаюцца з нячыстай сілаю...
Дыхае чарнатою ноч, махае, як кажан крыльлямі, павевам ветру. У такія от ночы на небе шмат зорак, шмат у чалавечай галаве дум. Зоркі — бліскучыя, зьзяюць, пераліваюцца, а лішнія з іх рассыпаюцца драбней маку іскрамі — і зусім прападаюць з ліку...
На твары Алісея Сімчанка выраз дзелавітасьці; гэта заўжды так бывае: ці гаворыць ён на вясковым сходзе аб новым жыцьці, ці проста выказвае свае думы. Вось чаму ён цягне да сябе і хочацца з ім задушэўна пагаварыць.
— Слаўная ноч, — кажа ён. — Люблю я такія ночы.
І зусім аб іншым пачынае гаварыць:
— Надоечы я ў горадзе быў (хадайнічаў аб водпуску лесу сваім аднасельцам)... Зайшоў гэта я ў тэатр; ставілася акурат п’еса з вясковага жыцьця.
Сядзіш гэта, глядзіш, аж дух забірае, добра на душы робіцца.
Ён курыць махорку, заглядае мне ў твар, папраўляе агонь, кажа разважна:
— А ў нас, брата, многа яшчэ такога, што ажно сэрца сьціскаецца. П’янства гэта, бойкі... Ёсьць, праўда, новыя людзі, ды вельмі-ж мала іх. Ці-ж раптам вырвеш хваробу з каранём?.. Я, вось, думаю часам: устрывожыць-бы чалавека, падняць яго на ногі ды сказаць: «ты — чалавек! А раз так — не рабі подласьці, жыві па праўдзе, дружа...»
Я кажу што думаю.
Тады Алісей Сімчанок гаворыць мне самае патаемнае з сваіх дум, расчыняе дзьверы, паказвае дарогі, па якіх можна дайсьці да лепшага.
І гэтай гаворкай апраўдвае сябе і сваё жыцьцё. Трыццаць гадоў пражыў ён, прайшоў практыку, таму і лёгка гаворыць аб усім, ня пужаецца, што паскаўзьнецца...
Ведаю я такое: жыў Алісей бяз бацькі, бедным быў. Была сіла, а рук не к чаму было прыкласьці — зямлі мала, хадзіў па заработках. І быў ён з самага пачатку ў Чырвонай арміі. Біўся з бандытамі, палякамі, і на левай руцэ не хапае двох пальцаў. Чорны, у парваным шынялі прышоў на бацькаўшчыну. Чалавек усяго паспытаў у жыцьці і мінога чаго зразумеў. Вышаў ён на вясковай сходцы, дзе мужыкі ў дзьве партыі чуць не каламі біліся за падзел зямлі — і крыкнуў, стукнуўшы па сталу кулакам:
— Неча тут злыдні разводзіць! Рэволюцыя, грамадзяне, прайшла, а вы, здаецца, ня прыкмецілі яе ў сваіх кутох. Давайце рабіць навае!.. Па праўдзе зямлю падзелім.
Ганьбіў мужыкоў, даводзіў адных да злосьці, біць яго зьбіраліся, ды спрыцен быў. А потым сталі мужыкі слухацца...
Алісей Сімчанок жыве сваёй гаспадаркаю, чытае газэты, і рояцца ў галаве яго думы, як пчолы ў вульлі.
II
Слухаю, як гаворыць блізкі мне чалавек, гляджу на поле. Даўно патухлі агні на хутарох. У полі — змрок.
А проста к нам, к вогнішчу, ідзе чалавек. Гамоніць сам з сабою, хістаецца ў бокі.
Ідзе да нас — басы, бяз шапкі; адна калашына порткаў закосана да калена, замызганы ў гліну; твар брудны, зморшчаны.
Алісей мне паясьняе:
— Пячнік Халімон... П’яніца. От чалавек горапашчы. Добры работнік, а што ні заробіць, усё прап’е.
Няма ў гэтага чалавека ні роду, ні племя. Ходзіць ён ад вёскі да вёскі з цагельнай формаю ў руках. Робіць цэглу, кладзе печы. Ходзіць ён, як і цяпер, — замызганы, п’яненькі, лаяцца на ўвесь сьвет адборнай, адсартаванай ад добрых слоў — лаянкай.
Яшчэ здалёку крычыць нам:
— Здар-ро-вы, хлопцы!
Да таго п’яны чалавек, што ня можа трымацца на нагах.
— Іду гэта я... Холадна стала. Дай, думаю, зайду папрэцца...
Апусьціўся накарачкі, трасуцца рукі, грэе іх.
— Адкуль ідзеш? — зьняважліва глядзіць Алісей.
— Ядры яго калясо... Ад Цімаха Самсоненька... Кулак — так яго...
На два крокі нясе перагонам. Словы такія агідныя, брудныя.
Кажа пра сваю крыўду.
— Сукін ён сын... Працаваў-жа я два дні. Склаў печ у новай хаце.
Выпілі... Кажу — так і так — давай разьлічымся... Тры рублі з цябе. Не казаў-бы ты, што ён кулак. «Якія — кажа — грошы? Усім за гарэлку працуеш, а з мяне грошы?» Тут, браткі, і ўскіпеў я. Што за дзела каму? Можа я другім зусім дарма. Таму — я пролетары як ёсьць... Дзе мая хата, дзе мой двор?.. Эх, ты сіла нячыстая, ядры яго калясо! Жыць я хачу, а ён мяне выкінуў... За што? — пытаюся...
— Ты ляж ды прасьпіся, — параіў Алісей.
Не гаворыць, а крычыць ён, а ўсё гэта далёка чуваць.
— Не магу я спаць. Н-ня буду! Я пайду... Ну, і пакажу-ж яму.
Мы сталі трымаць Халімона. Алісей навальваўся на яго сьпіну — аж трашчэлі косьці. Халімон выгінаўся, валяўся па расе ды брыкаўся нагамі.
— От, чорт! — вылаяўся Алісей і таўхнуў яго ў сьпіну.
Той паваліўся на зямлю, захрыпеў і бруднымі словамі вылаяўся на нас. Потым узьняўся на ногі, пабег на дарогу — босы, па колкаму іржэўніку.
І ўсё лаяўся пакрыўджаны чалавек.
— Будзе буча там, — паказаў рукою Алісей.
— Што-ж ён зробіць?
— Ды ўсякай бяды можа натварыць. Ад мінулага ў яго засталося ўсё гэта...
Пасьля, мы доўга маўчалі.
Такое-ж было неба, такія-ж зоры, так-жа вясёла трашчэў агонь.
— Да раньня далёка яшчэ, — устрывожыў сусед маўчанку і бліжэй прысунуўся к вогнішчу.
Бачу, што гаварыць хочацца чалавеку, расказаць нешта хоча.
І я прашу.
— Ну, слухай, — гаворыць. — Цяпер вось неба такое зорнае, ноч цёплая, а помню я ў 19 годзе што было. Тады было — холадна, нудна, а сьнег — глыбокі, вялізны, ня вылезеш з яго. А марозы — ядраныя, траскучыя!
От калі наплывуць на чалавека ўспаміны, добра перажытыя, тады чалавек цалком аддаецца ім.
— Дык я раскажу...
Цяпер я не прасіў, а сам ён — Алісей Сімчанок — пачаў гаварыць роўным голасам, шукаючы глыбіні.
І ён мне расказаў...
III
— Змораны ішоў наш атрад у сто чалавек чырвонаармейцаў — атрад па барацьбе з бандытызмам.
Быў я ва многіх баёх — і з Дзянікіным і з Пятлюрай.
На Беларусі тады ярасна гудзелі лушчы.
І была ў нас яшчэ радасьць, што мы перамаглі. Вяліка такая радасьць, маўкліва. Кожны з нас хацеў хутчэй скончыць усё ды пайсьці ў сваю вёску, на сваю зямлю.
Не перакажаш сказаў ліра гэтыя паходы...
Так прышлі мы ў адно ціхае мястэчка, разышліся па хатах начаваць, каб назаўтра ісьці далей ды скончыць нешта няскончанае намі... Тут жылі больш яўрэі. Я з камандзірам Зарубежным (бойкім добрым такім хлопцам) застанавіўся ў шаўца Гірша. Цэлы вечар стукаў ён кляўцом — шыў боты і ўсё жаліўся нам, што дужа цяжка яму жыць, што вось сягоньня працуе ён, а заўтра прыдуць, можа, бандыты, абрабуюць... Тут мы прачуліся, што ў блізкім лесе гуляе хэўра бандытаў, часта прыходзяць у мястэчка, б’юць ні ў чым нявінных «жыдоў», і вялікая тады злосьць разабрала нас: «Як-жа так? Мы вось галодныя, абарваныя, а тут зьвяры шкодзяць нам»...
Тут таварыш Зарубежны мне і гаворыць:
— Будзем вартаваць, ліха на іх!
А ў мяне ў сэрцы злосьць кіпіць. Чуў я даўно пра банду і зьдзекі Шарупы. Паведамілі аб гэтым чырвонаармейцаў, паставілі вартавых. Ну, думаем, заўтра пойдзем на паляваньне. З таварышам Зарубежным ляжым на сырой падлозе, будуем пляны нападу. У каморцы шэпчуцца Гірш з жонкаю і дачкою Рываю — прыгожай такой дзяўчынаю. Баяцца, мусіць. А мы ведаем, што стаіць пільная варта. Так доўга, за поўнач было. Глядзіць у акно круглы месяц. Ня сьпіцца нам; цішком гаворым аб сякіх-такіх справах. Сьцішылася ўсё. Толькі — раптам, адчыняюцца ціха дзьверы, уваходзяць трое мужыкоў — барадатыя, у сьвітках, у лапцях. Ускочылі мы з таварышам Зарубежным.
— Рукі ўверх!
Грозна выставіліся на нас браўнінгі, цэляцца. Дагадаліся мы, у чым справа. Гэта-ж пераадзетыя бандыты, мусіць ёсьць ім нехта свой з мястэчка, калі правёў да нас. Вочы ў іх гараць, нечалавечая злосьць у людзей. Што тут рабіць? Паднялі ўгару рукі.
А на вуліцы цішыня, аніводнага зыку.
— Жывымі ня выйдзем! — думаю.
У адну хвіліну зьмяніўся ў Зарубежнага твар і нейкая рашучасьць ва ўсём.
Што ён хоча?
А тры браўнінгі грозна глядзяць.
Стаяць перад намі ня людзі, а зьверы, і шчэраць зубы.
У адзін міг выхапіў Зарубежны з кішэні браўнінг. (Я думаў, што ён так зробіць, бо заўсёды першым кідаўся ў атаку). І раптам — стрэл. Папярэдзілі яго бандыты — стрэлілі ўдвох разам. Хваціўся за грудзі таварыш Зарубежны, застагнаў ды яшчэ раз выпаліў, — адзін з бандытаў, як сноп, зваліўся. Тады і я ня стрымаўся — стрэліў, скочыў праз вакно, на сьнег, і, адстрэльваючыся, пабег клікаць сваіх. Падняўся вархал у хаце Гірша...
Што яны там рабілі — ня ведаю.
Толькі помню — сьнег такі чысты, мяккі, а ў мяне гарачая кроў капае на сьнег з прастрэленае рукі. Сколькі разоў у бойцы быў, а тут чуць не загінуў нізавошта...
Не знайшлі там больш нікога...
На другі дзень нас трое пашло праведаць, дзе знаходзяцца бандыты. Сказалі нам сяляне, што часта бываюць у вёсцы, якая за тры вярсты ад нас. Прышлі мы. На вёсцы вечарынка. Даведаліся, што яны там. Ціханька падкраліся к вакну. Наярвае гармонік. Цэлы гармідар, слова не разабраць і п’яныя — сьпяваюць яны прыпеўкі — аж злосьць бярэ!
На шырокіх варатах,
на новай калітцы,
задавіўся комуніст
на суровай нітцы...
— Скора вам самім канец будзе, — думаю так, — а яны п’яныя ціскаюць вясковых дзевак.
Паведамілі мы атраду, зараз-жа прыехалі хлопцы. Спыніліся ў садку за хатай.
А мне так шкода таварыша Зарубежнага. За што ён загінуў?
Стаю ля дзьвярэй, чакаю, што будзе. Выходзіць адзін неўзабаве з хаты; адзін з гэтых трох — моцны, відаць, няскладзісты, сам Шарупа. Хістаючыся, ён вышаў, а заўважыўшы мяне, стаў размахваць наганам.
— Рукі ўверх, свалата!
І пачаў цэліцца ў мяне.
У міг стрэліў я, захістаўся п’яны чалавек, пусьціў стрэл, ды ў хату, а тут яшчэ падбеглі хлапцы, кінуліся ў хату, палавілі...
Ляжала на белым сьнягу абрузлае цела атамана бандытаў — Шарупы.
Прыходзілі глядзець сяляне, ні адзін не пашкадаваў...
IV
Было ўжо сіняе раньне. На ўсходзе паказаўся водблеск сонца. Зашумеў ціха лес. Голасна засьпявалі птушкі. На хутарах сталі прачынацца людзі, заірзалі коні, выведзеныя на папас.
На рубяжы лета і восені каротка яшчэ ноч.
На гэтым Алісей Сімчанок — мой блізкі і знаёмы — скончыў сваё апавяданьне.
Людзі загаварылі...
Гэта з хутара крычала Алісеева жонка:
— Алісе-эй, хадзі-і да ха-а-ты!
Потым — маладая і стройная, проставалосая з дзіцём на руках — прышла сама.
Расказала нам, што пячнік Халімон хацеў надпаліць. Цімаха Самсоненка ды не ўдалося. Злавілі яго і цяпер ляжыць зьвязаным, просіцца, каб пусьцілі.
Чуткі розныя сярод людзей разносяцца скора...
Ночы на рубяжы лета і восені бываюць прыгожымі!
Я ў думках супроцьстаўлю двух людзей...
А жыцьцё — шырока, мала разьвязана, не абхопіш яго абыймам; так шырока і глыбока, як вір. Таму і гаварыць аб ім без канца-краю можна.