На загонах (1928)/На загонах
| ← Сіла зямлі | На загонах Апавяданьне Аўтар: Васіль Каваль 1928 год |
Дзед Піліп → |
Прапануем да спампаваньня!
НА ЗАГОНАХ
Тры дарогі расьцягнуліся за сялом, як у казцы тэй.
Гэтыя дарагі, што бягуць у даль, навяваюць на людзей журботу і думы, бо часта чалавек шукае на іх шчасьця і не знаходзіць...
Бо зямля прыкавала да сябе з сілаю волата, прыцягнула к чорным грудзям сваім, аберуч ахапіла чалавека — і ня можа ён разлучыцца з ёю: куды-б ні пайшоў, што-б ні зрабіў супраціўнае сабе і сваім жаданьням, усюды ў думках мужыка зямля-карміцелька. Часта ганьбіць яе, зьневажае, што не пракорміць сям’ю да новага хлеба, а часам кладзецца пад бляск вясновага сонца, калі зарунее жыта, калі пчолы ў траве загудуць, ды глядзіць на сінь і недасяжнасьць нябёс і шырыню зямлі. Плача тады і сьмяецца чалавек, убірае ў істоту жыватворчыя сокі — горкія і салодкія...
Сяло Лугіны разраслася ўздоўж і поперак. Хаты ішлі з сялібы аж да самай невялічкай рэчкі Проні, паабапал якой раскідаліся лазьні ды гумнішчы, а далей — няшырокае поле з межамі, узгоркамі, раўчакамі. Дзяліліся сыны з бацькамі, браты з братамі; так стала больш за дзьве сотні двароў... Помняць лугінаўцы, што мо’ дзесятак год якіх назад, зусім блізка, за Проняй, быў лес, хоць ня свой — казённы, але можна было ўначы ўкрасьці бервяно на хату ці палена дроў. Абсекла казна дзялянкі лесу, на цэлую вярсту адышоў той паласою, чуць не да чыгункі, за пяць вёрст, а чыгунка гэтая вядзе ў горад... Засталося на тых дзялянках толькі пянеўе, дый тое дагнівае. Мужыкі, сабраўшыся ў сьвяты дзень на прызбах, курачы махорку, гамоняць пра жыцьцё сваё...
— Чыгунка лес паела, — гавораць дзяды, успамінаючы мінулае. — Пройдзе во яшчэ год-два — трэскі не застанецца.
— От ты і жыві ды мяркуй!
— У Амэрыку прыдзецца ехаць, а то ў Сібір, — радзяцца некаторыя...
— Там, кажуць, лесу і зямлі шмат...
І кожны з іх ведае, што нікуды ніхто не паедзе — за трыдзевяць зямель — ні ў Сібір, ні ў Амэрыку, нават з Лугінаў ня выедзе; адзін ці два сьмелых знойдуцца, што пакладуцца на свой лёс, а то будуць жыць ды думаць аб шчасьці на загонах. А падумаць таксама добра — пакорпацца ў галаве, як плугам па аблозе; і, падумаўшы, усе прыстануць да думкі:
— Так то яно так... Дзе нас няма — там усюды добра...
— Эх, праваліся ты ўсё к ліху!..
— Цяжка, браткі: зямлі мала, гоні вузкія... Дай ты раду якую?
— А я адкуль ведаю?..
— То-ж-бо-то і яно...
— А сілачка дзе твая, га? А дзе твая галава. А рукі навошта?
— А гарбом ня хочаш узяць? — накідаўся некаторы з мужыкоў на другіх...
— Вось у гэтым і ўся закавыка, што ня гэтае...
Звыкся і зросься лугінаўскі мужык з зямлёю — сваёй карміцелькай адзінаю — ды часта душыць жыцьцёвы прыгнёт.
Тады хоча ісьці ён далёка — шукаць шырокіх гоняў, рэк з кісельнымі берагамі, марыць аб вольным жыцьці, быццам у песьнях тых, што часьцей за ўсё пяюць, — пра Хаму ды Ярэму, двох братоў. І непакояцца ў сіле сваёй: — Дзе там? Адкуль у мужыка здольнасьць тая возьмецца? Кладзе ён сілу і розум проста ў зямлю. Таму і цяжка: трэба душу адвесьці.
А душа ў мужыка шырокая, разгульная ва ўсім і ў працы непамернай; з даўных часоў прапахла яна аржаным хлебам з мякінаю ды смалістымі хвоямі, бо ад самай зямлі ўзята...
І гулялі здорава лупінаўцы ў карчме...
Усё роўна калі — у сьцюжы, вясною — абы сум гэты адвесьці, што як прыхамець ваўкалацкая спавіваў суздром. Некаторыя забывалі межы, гоні, прапівалі, неразумныя, апошняе насеньне, якім вясною павінны былі поле засеяць... Ну, што-ж тады? У мацюгох, у гарэлачным паху, схілялася на брудны стол карчомны валасатая галава, — і пеў тады мужык песьню — сумную, нудную — пра сваю галованьку забубённую...
Песьня пра тое, што нелады ў сям’і ад гарэлкі, няўрод на полі, пошасьць пайшла на скаціну. Салоныя сьлёзы капаюць, а ён пяе-расьпявае разудалую песьню, а сэнс яе такі, складзены проста:
— «Сягоньня каня прапіў, заўтра піць на карову буду, пасьлязаўтра — прап’ю хамуты. Пойдзе тады гуляць нядолечка па вясковым завульлі, няворанае поле быльнёг ды палын узросьціць, у засеках хлеба ня будзе, заплача жонка і дзеці, жаласна зарыкае карова. Доўга будзе хадзіць нядолечка ў зіму сьцюдзёную; торбу латаную на плечы надзець, ці што? Ды дзе-ж твой сорам мужычы, пагарда дзе твая? А сьлязьмі жыцьця не разжаліш — не спачуе табе ні ўраднік, ні земскі, ні стараста — прададуць за падатак двор і скаціну астатнюю...
Эх, жыві ты, мужык!..
Думай — ня думай — жыві!..
Калі сіла ёсьць ды мазалістыя рукі, — што табе дарогі тыя крыжаваныя, што табе гора ліхое?»
Назаўтра мужык уставаў разьбітым, бяз дум у галаве, з цяжкім пахмельлем — і працаваў да вялікай стомы, да болю ў грудзях...
Уперад некаторыя з лугінаўцаў займаліся промысламі: рабілі цэбры, кадушкі, колы, выраблялі рагожы ды вазілі за дваццаць вёрст у горад на продаж. Як прышла нястача ў лесе, перасталі займацца гэтым, яшчэ больш наляглі на ручкі ржавых плугоў і барон. А хлеба ўсё-ж ткі не хапала; узімку наймаліся ў казну рэзаць дровы, вазілі караўкі, наймаліся ў гарадох...
Гэта было позьняй ці раньняй вясною, калі добра прасыхала зямля. Мужыкі, склікаўшы напярэдадні сход, радзіліся — як і што рабіць; на другі дзень ехалі кожны на свой палетак — на балоцістае, суглінкавае поле ўзворваць пахань. Сухарлявы конь з аблезлай ад мулкага хамута шыяй ледзь мог цягнуць плуг. Тады мужык упіраўся босымі нагамі ў цьвёрдую глебу баразны і, адсоўваючы рукі далёка ўперад, папіхаў плуг, каб вальгатней было каню хадзіць. Конь ішоў кульгаючы, вылазіў зусім са скуры, наганяў сабе дыхавіцу. А тут яшчэ сонца пякло, растапляла пот. Гоні былі на тры-чатыры крокі; зрэдку ў каго — цяглы. Тут і людзі былі ганарысьцей, конь быў сыты, як печ, і чалавек сьмяяўся за працай. У вачох стаялі балоты ды межы. А неба — ясным, сінім, цешыла чалавека, сьмяялася над ім. У такія часы, адпрогшы каня, спрацаваны мужык лажыўся ад натугі на сівы аборак; ляжаў ды думаў са злосьцю і пакорай; думаў аб жыцьці, зьбіраў усе праявы, вязаў іх вузлом — моцным, неразьвязным.
«Эх, — думаў ён, — колькі ты ні шукай дарог, колькі ты ні тапчы лапцей, ня скажа зямля праўды, а хоць і скажа — не зразумееш ты...»
Расла злосьць, пакорлівасьць нейкая і павольнасьць. І было яшчэ такое, што лугінаўскі мужык сам ня мог разгадаць — ці то вялікая крыўда з бясьсільлем супроць зьнявагі, ці мо’, урэшце, адчуваў сілу, каб стаць вольным чалавекам...
Часта ўвечары хлапцы з дзяўчатамі пасьля працы зьбіраліся на пагулянкі ля крайняй хаты бабыля Сідара. Вуліца на сяле — крывая, няроўная, забруджаная. Доўга гулялі так тады, калі лажыўся на зямлю вечар і засьцілаў цеменьню ўсё вакольле. Драмала зямля... І людзям пасьля працы драмаць хацелася, а яны паціху весялілася, сьпявалі «калінушку», «чубарыкі-чубчыкі», а дзяўчаты — адну вельмі сумную песьню пра дзявочую долю. Скрыпач на самаробленай скрыпцы граў ды ў лад махаў у бакі галавою, прытупваючы нагамі.
Хлопцы з дзяўчатамі пасярод вуліцы кружыліся ў скоках, браліся за рукі, сходзіліся, разыходзіліся і зноў сходзіліся.
Адна з дзяўчат, найбольш вясёлая, станавілася пасярод кругу і пачынала заводзіць песьню голасам звонкім, раскацістым:
Я нядаўна жыць на сьвеце ста-ала-а,
Многа гора-горачка спазнала-а...
У гаі пагалоска няслася, будзіла загуменьне, адгукалася даль.
Весялілася і сумавала скрыпка. 3 другога канца — карчмы — данасіўся п’яны гоман: там біліся, лаяліся мацюгамі, злосна.
Невядома адкуль выходзіў ураднік з заспанымі вачыма, абрузлы, станавіўся пасярод вуліцы і зычна, хрыпла крычаў, размахваючы шапкаю:
— Народ! Загадваю вам ня крычаць, не парушаць начнога спакою. Разыходзься па хатах, а то дрэнна будзе...
Ад такіх зыкаў дрыжэла вуліца...
Праходзіла касавіца, жніво, радасьць, сум; на месца іх зьяўлялася новае, і тое праходзіла, як дым.
Больш сарака гадоў жыве Максім Холад на сваёй зямлі, у сваёй старэнькай аб’імшэлай хаце. Зямлі ў яго мала, дый тая з кожным годам перастае радзіць...
Многа сілы паклаў на зямлю, бо любіць яе лепш, чым жыцьцё...
І калі ўжо вельмі цяжка было, Максім Холад, як і іншыя, ішоў у карчму ў невясёлыя часы, напіваўся там да поўсьмерці, а на другі дзень працаваў ледзь не да сьмерці, каб забыць мужычае гора, прымірыцца з тым, што ёсьць, але сэрца не хацела мірыцца, бо ведала сваю дарогу.
Прыходзячы з карчмы, браў Максім на рукі васьмігадовага сына Андрэйку і, сеўшы за стол, са сьлязьмі на вачох казаў:
— Э-эх ты, Андрэйка, саколік мой! Цяжка нам жыць, га-а?
Гладзіў русую галаву сына, апавядаў яму пра сваё жыцьцё, аб пакутах мінулых, пра няздатнасьць і векавечную барацьбу на зямлі.
Гаварыў ён сыну, як вялікаму, роўнаму сабе.
— Наўчу я цябе жыць, сынок, бо сам, значыцца, шмат чаго перажыў... Усе сілы пакладу, але выведу на дарогу... выведу... Вырасьцеш, Андрэйка!.. Вазьму я цябе за руку, выведу за нашу ваколіцу ды пакажу той шлях, якім ты пойдзеш...
Андрэйка бачыў, які маршчыністы твар у бацькі, вочы мутныя, і сьлёзы цякуць з вачэй, і пытаўся:
— Які той шлях, татка, — шырокі ён ці вузкі?
— Шлях той, дзіцятка, надта-ж вузкі ды балоцісты...
— І можна заблудзіцца на ім?
— Можна... Ня ўсякі пройдзе...
Бацькава галава ўсё ніжэй апускалася на стол, на жылістыя рукі, якія трэсьліся...
І Максім плакаў моцна, наўзрыд.
Кашаль у яго быў сухі, бо некалькі гадоў назад ён у лесе сукаватай калодай адціснуў сабе грудзі.
— Жыві ды расьці, сынок, вялікім... Расьці сабе на здароўе!..
Плакаў Максім. А думы душылі яго.
— Толькі не кляні ты ніколі мужыка... знацца, такога п’яніцу, як я, бо не з дабра п’ю... не з дабра!..
Два гады як падзяліўся Максім з братам Андронам. Разышліся яны ціхамірна, дрэннага слова адзін аднаму не сказалі.
Андрон — жылісты мужык, сярэдняга росту, з шырокімі плячыма, ступаў па зямлі цьвёрда. Ён часта прыходзіў к Максіму ў хату, дзе зьбіралася некалькі мужчын. Андрон быў пісьменны, браў аднекуль газэты, кніжкі ды цішком чытаў мужыком.
Андрон стукаў кулакам па сталу.
— Во-ось, — гаварыў ён. — Мучся... пакутуй на зямлі... А ёсьць людзі, што жывуць іначай, падругому.
— А як падругому? — цікавіліся мужыкі.
Тады Андрон гаварыў аб жыцьці, дзяржаве, цары, аб іншых краінах на зямлі.
— На сьвеце такое ёсьць: адзін чалавек душыць другога, слабейшага за сябе. Гэта закон такі... і барацьба... А быць гэтага — не павінна. Адны цэлы век працуюць, трымаюць на сваёй шыі дармаедаў і гінуць ні завошта; другія — жывуць у залочаных палацах...
На сяле пра Андрона гаварыў стараста Макей, — што той вельмі ненадзейны чалавек, небясьпечны; суседзі гаварылі, што чалавек — разумны і сьмелы, толькі разгульны, таму — скора ў пятлю можа папасьці.
Аднойчы ўраднік падышоў да Андрона, сеў з ім побач на прызьбе (да гэтага часу Андрон не гаварыў з ураднікам).
Ураднік — друзлы, з абвіслымі шчокамі, з сьлязьлівымі вачыма ды з нейкай павольнасьцю ў рухах. Ён з асьцярогаю спытаў:
— Ты чуў?
— Што? — не зьвяртаючы на яго ўвагі, сядзеў Андрон і курыў.
— А гавораць пра цябе нядобрае: быццам, ненадзейны ты чалавек. Глядзі, каб што якое па доўгу службы...
Ураднік з хрыпам выціскаў словы. Андрон павярнуўся ды паглядзеў у вочы.
— Ха-ха!.. Не магу-ж я людзям забараніць, каб не гаварылі пра мяне...
— А ты знаеш, хто я?—даволі грозна спытаў ураднік.
Андрон не адказаў.
— Я — улада ў вас... І за кожнага павінен адказваць... Гм-м... Формальна перад начальствам адказваць... перад прыставам... земскім...
— Кожны за сябе будзе адказваць, — прагаварыў Андрон.
— А парадак навошта?
— Ды што ты з парадкам!?
Андрону зусім не хацелася гаварыць. А словы ў урадніка былі сьлізкія, халодныя, нацягнутыя, ад іх пуста было ў сэрцы.
— Казалі, Што ты ў 905 быў соцыялістым, бунты паднімаў...
— Што за справа тут начальству?
— Гэта для парадку.
— Ну, гладзі свой парадак, а да мяне ня лезь...
— А ты сьцеражыся! — папярэдзіў ураднік. — Д-д-да, асьцерагайся, а то калі што... дык адказ...
Ураднік, выканаўшы свой абавязак, шархаючы нагамі, пайшоў па вуліцы дробнымі крокамі. Андрон — шырокай, размашыстай паходкаю, грудзі ўперад, размахваючы рукамі, з чорным мохам на барадзе і ў сярмязе напашкі...
Андрон добра ведаў, што за ім сачыць стараста Макей — хітры багаты мужык, і даносіць гэта ўрадніку.
Некалькі гадоў назад, калі яшчэ жылі разам з братам, ён працаваў у бліжнім горадзе на гарбарні, бо мала было зямлі, спраўляўся па гаспадарцы адзін Максім...
Добра помніць, што ў хмурны васеньні дзень хадзілі са сьцягам па вуліцы шумным натоўпам рабочыя, гаварылі прыгожыя прамовы, дзе самымі выразнымі былі: «рэволюцыя», «соцыял-дэмократы», «далоў цара!». Людзі былі злучаны адзінай сілай невядомай. Высокі, стрыжаны і малады мужчына, размахваючы студэнцкай шапкаю, моцна крычаў аб тым, што людзі выходзяць на новы жыцьцёвы шлях, што патрэбна вялікая, нязвычайная і ўпартая барацьба... Крамянём урэзваліся словы ў галаву Андрону. Потым — прыносіў у Лугіны адозвы на паўстаньне. А далей — лавіла людзей поліцыя, садзіла ў турмы. І словы — ясныя і прыгожыя — сталі тухлымі, чорнымі ды страшнымі для людзей. А той стрыжаны студэнт, як даведаўся Андрон, сасланы далёка на поўнач.
І вось — буйнаму мужыку, з сілай мядзьведзя хацелася размаху і шырыні.
Пасьля касавіцы, у гарачыя дні, у Лугінах праляцела чутка пра вайну — страшэнная, нядобрая.
У цёплы вечар, што бываюць звычайна ўлетку, сабралася чуць ня цэлае сяло, — старыя і маладыя тоўпіліся па вуліцы, паказвалі пальцамі ўгару, на неба, засеянае бліскучымі агнямі.
Старая, згорбленая бабуля Макрына, перажыўшая сваіх двух сыноў, дажыўшая праўнукаў, абапёршыся на кій, ківала галавой ды гаманіла праз бяззубы рот.
— Вось, дзіва, людзечкі!..
Усе глядзелі ды дзівіліся: вельмі бліскучая зорка з даўжэзным хвастом плыла асьцярожна сярод іншых зорак.
— Будзе, дзеткі мае, — гаварыла бабка Макрына, — успомніце маё слова, голад, мор ці вайна... будзе... гэта сіла нябесная.
І ўсе верылі. Чакалі, што будзе нешта страшное...
У адзін дзень падняліся на ногі ўсе Лугіны.
Бо спалохала гэта слова...
Загаманілі людзі, заспрачаліся, падняліся на ногі, узбудзіліся невядомай сілай, віхрам паляцелі мужычыя сказы.
— Навошта вайна гэтая?
— Паднялася, кажуць, сіла нязьлічоная супроць матушкі-Расіі.
— Мусіць, цар хоча так, — знацца — патрэбна...
Як думалі, так і гаварылі мужыкі.
Стараста Макей — маленькі, юркі чалавечак — лагладжваў рыжаватую казьліную бародку, паціраў рукі, гаварыў тоненькім голасам:
— Супроць цара-бацюшкі нашага пайшлі гарманцы...
А старэнькі поп, паднімаючы ўгару рукі, расьцягла, з дрыжыкамі ў голасе:
— Веру праваслаўную, парафіяне і браты, абаронім!
Некалькі галасоў крыкнула з натоўпу:
— За якую такую веру?
— Хто хоча, той няхай і абараняе... А нам што?
Усе яны гаварылі так. Кожнаму было страшна і ісьці не хацелася, — але дзе ты супраць ражна папрэш?
— Што гэта гарманец задумаў такое?
Андрон абурана кінуў некалькі слоў у грамаду:
— Не гарманец адзін, а ўсе цары задумалі, бо што ім больш рабіць?.. Людзей многа разьвялося з мазалістымі рукамі... Трэба зьнішчыць палову іх... А ці людзей шкода?
— Ты язык за зубамі прытрымлівай!—ашчэрыўся стараста...
— З вераю і паслушаніем, брація, — заклікаў да парадку бацюшка...
І сяло плакала.
Плакала і галасіла аб сынох сваіх, самых лепшых, маладых і здаровых.
Чалавек пяцьдзесят рэкрутаў — маладых хлапцоў — ля старэнькай царквы, старэнькі поп навучаў у веры, у любасьці да айчыны і пакоры цару... Ідучы ў горад з гармонікам, хлопцы сьпявалі:
Па-асьледні но-онішні дзя-анёчкі
Гу-уляю з вамі я, друзья-а...
Песьня ямчэй, эаборысьцей разьлівалася па шляху.
Ця-апер памчусь я к жызьні новай
Цару й ацечаству служы-ыць...
— А брацейка ты мой родны!
— Сыночак ты мой!..
Ліліся ручаямі сьлёзы ў маладых жонак, сясьцёр, матак, бо не на вясельле ішлі хлопцы, а на сьмерць, мусіць...
Лета з ясным сонцам праходзіла.
Збожжа звозілі ў гумны, цэлымі днямі сушылі ў ёўнях і асецях; з-за стрэх слаўся сіні дымок ды распаўзаўся па зямлі. Пад раньне стукалі на таку цапы — ярасна, моцна, — абмалачвалі з кожнага снапа да апошняга, зерня, як нешта дарагое і патрэбнае.
Лугіны былі захоплены працай, бо ўсе ведалі, што скора надыдзе восень, што няўрод і неўмалот у гэтым годзе, а стараста з ураднікам — будуць зьбіраць падатак.
І гойсае ўраднік на вуліцы ад двара да двара.
У некаторых хатах шум і лаянкі...
.......................................................
... Ноч і цемень.
Чорная ноч вісьне над шырокай зямлёй; ня відно ў цемені ні прытулку, ні супакою, душыць яна чалавека, разьбівае на часткі глыбіню сумных перажываньняў.
На небе ні зоркі — хмарнае без канца, бяз дум.
Чуць віднеецца хлябістая дарога-шлях. Лужыны пасерабрылі зямлю. На шляху, быццам здані, стаяць бярозкі — цёмныя, маўчаць, тоячы ў сабе невядомую сілу, якую зараз няможна выказаць, а толькі ўдзень паказаць.
Па шляху ідзе трое людзей.
Дзьве цёмныя цені — урадніка і старасты — рушаць наперадзе, раўно цялёпкаючыся ў гразі, а ззаду ідзе сагнутая, пахілая цень Максімава, — яшчэ тры вярсты да воласьці. Холадна ім, таму сярдзітыя да Максіма: ён прычына гэтага, каб ісьці цёмнай ноччу ў такую далеч, а ісьці скрозь ноч ня хочацца.
Цёмным засталося ззаду сяло...
Абапал дарогі павольна калышуцца лазовыя кусты, пад нагамі мокрае лісьце з дрэў. Пад адкосам гарыць вогнішча — толькі яно сьвеціць сярод агульнай цемнаты агнявой плямай; хоча і ня хоча гарэць, патухне і зноў уздыміцца кверху. Сядзяць людзі-падарожнікі ды грэюцца. Стары белабароды дзед гамоніць нешта. Адпрэжаныя коні хрумсаюць мокрую траву. Падарожнікам усё роўна; сонна паглядзелі яны на траіх людзей і падумалі, можа:
«Куды гэта яны ідуць у такую цемень?»
А ў Максіма крыўда, моцная крыўда, якая не паддаецца развагам.
«Навошта вініць усіх людзей? — урэшце вынікае вострая думка, — можа яны і невінаваты? А хто іх ведае? Толькі чаго яны, як зьверы?»
Боль крышыць сэрца і злосьць на гэтых двух людзей, здаволеных сабою: яны зараз ціхамірна гавораць. Вядуць яго за правінку — не паслухаўся начальства, не заплаціў да тэрміну падатку, а галоўнае за тое, што неспакойныя людзі з братам.
Трусіць дробны-дробны дождж, шушукае па зямлі, Прабірае праз сьвітку да зморанага цела. Хочацца Максіму драмаць, потым легчы ды соладка так заснуць, хоць-бы тут, на дажджы, пад ветрана-хмарным небам, на халодна-абсіверанай зямлі, едка пахнучай на межах дзікім зельлем.
Ісьці разам не пасьпявае Максім — змораны, спрацаваны.
— Не адставаць! — павольна і холадна гаворыць ураднік.
А стараста дадае са скрыпучай воўчай злосьцю:
— Умеў гаварыць, умей і адказваць...
Максім бачыць, што ў старасты Макея, як у савы, гараць вочы і блішчаць... Нічога казаць ня хочацца: от ісьці-б цяпер аднаму, разагнаць гэтыя думкі няпрошаныя; а то-б пайсьці да вогнішча начлежнікаў, расказаць там чужым людзям крыўду, каб пачулі тыя, каб самі спазналі, што вялікая няпраўда на сьвеце ёсьць...
І Максім гаворыць млява:
— Ат, гаворка мая — мой і адказ, справа ня ваша...
— Як гэта — ня наша? Чыя-ж?
— Абчэсьцьвеннае... народнае дзела, — кажа стараста.
Спыняецца Макей, тупае ботамі, тады і Максіма бярэ злосьць.
— Ведаю, як вы для вобчаства! Ці-ж хто з вас думае аб гэтым? Ці-ж вы беднага чалавека можаце зразумець? Рады вы з чалавека скуру апошнюю садраць, у блін раздавіць яго...
— Ты змоўкні... — вяла просіць ураднік. — Дзеля гэта мы як сьлед разьбярэм — па праўдзе па чыстай, па сумленьню... законна разьбярэм... д-да-а...
— Праўда тут, каб яна спарахнела!
Шкода і крыўдна Максіму, што ідзе ён супроць начы, а можа там насьмяюцца, пакрыўдзяць яшчэ больш...
«Што-ж я зрабіў такое? — нехаця разважае. — Ну, ён заможны, яго паважаюць, дык ніхто-ж ад яго не бярэ?»
Помніць, як з туману выплывае: на сходзе раз выказаўся супроць парадкаў і старасты, з таго часу і нясе помсту злы чалавек.
Стараста Макей гаварыць да ўрадніка.
— Па-арадкі, Ільля Хвёдаравіч! Часы такія цяпер... Нават свае людзі, сяльчане, якім дабра жадаеш, проці цябе ідуць...
Ураднік, хаб падтрымаць гаворку, сонна кажа:
— Гм-м... Тт-ак. Распушчаны народ, скажу табе. Бунтаваць любіць. Няхай-бы хто, а мужык ідзе супроць улады... Цар мужыка зямлёй надзяліў, а ён, сукін сын, бунтуе на гэтай-жа зямлі... Цьвёрдай рукі не адчувае на сабе...
Морась на дарозе. Хлюпаюць патрэпаныя лапці Максімавы; халодныя пырскі ляцяць у твар.
Вяла цягне ўраднік нейкія чорныя думы, вяжа іх слова к слову.
— Гэта-ж раз так было. З прыставам паехалі ў горад соцыялістага лавіць аднаго. Прышлі гэта мы на самы канец гораду, дзе знаходзілася яго кватэра і, канечна, сцапалі... Страляў ён у губарнатара нашага, ды няўдала. Гляджу я, значыцца, на гэтага праступніка, думаю, што там за чалавек такі, што асьмеліўся страляць (а прыстаў у нас грозны — тупне нагою, гатоў скрозь зямлю праваліцца)... Гляджу, так сабе, нікудышны чалавек, шчупленькі, шчаўчком забіць можна; з мужыкоў, між намі кажучы. Стане прыстаў крычаць на яго, а той пярэчыць — цьвёрды, так яго... чалавек! Ну, і ўпяклі яго куды сьлед... Гм-м... Дд-а-а... Народ любіць бунтаваць!..
Ня першы раз водзіць такіх людзей ураднік. Усе яны зьмяшаліся ў адзін колер, пацямнелі, сталі аднолькавымі: злодзей які, вялікі злачынца, політычны — усё роўна...
Чарнеецца будынак воласьці. Гарыць у пакоях агонь. Закашляўся Максім, кракнуў, бы гусь, стараста, а ўраднік паправіў ля боку шашку ды разгладзіў далоняй вусы. Гаманіць перасталі, а ўраднік, пазяхнуўшы, успомніў пра цёплы пакой.
Ляжалі на зямлі — ноч і цемень...
У валасным пакоі, абапёршыся локцямі на крэсла, з чорнай бародкай і ў аксамітнай сарочцы, сядзіць земскі за пісьмовым сталом; супроць яго — малады пісар з бліскучымі гузікамі, з разабраным пасярэдзіне галавы радам валасоў.
Земскі па канцы стала белымі пальцамі, з пярсьцёнкам на правай руцэ, выстуквае, насьвістваючы музыку-арыю: «Гром пабеды, раздавайся!» і адначасна расказвае пісару пра баль у губарнатара — у раскошным доме, самым лепшым доме ў горадзе. Гаворыць земскі мяккім голасам, паднімае вышэй галавы руку і праводзіць ёю шырокі круг у паветры. На твары земскага то нейкі зацяты спакой, то высокая ўхмылка. Калі сьмяецца земскі, тады сьмешна робіцца ад усёй душы і пісару.
— Яго правасхадзіцельства — вялікі дзівак! ха-ха! — гаворыць земскі, а разам з ім надрывіста сьмяецца і пісар:
— Ха-ха-ха! Што вы гаворыце?
— ... І ў той-жа час — геніяльнейшы чалавек, разумееце?..
Ён апавядае аб тым, як гэта лаўка мог губарнатар прыдумаць... Гарэлі тысячы сьвечак. У сьценах залі — люстры. Прыгожыя, адзетыя па апошняй модзе — кветкі вышэйшага кругу — жанчыны кружыліся ў вальцы. Грала ўласная губарнатарская капэля (яго правасхадзіцельства вельмі любіць музыку). Нічога тут дзіўнага ня было, але малады пісар гарэў жаданьнем пабыць там, ён толькі нядаўна прыехаў сюды і ня мог бачыць усяго бляску...
Апавядаючы так, земскі ходзіць па пакоі, аглядае вісячую лямпу, якае кідае нейкае жоўтае сьвятло на цемень за вокнамі. Успомніў жонку, дзьвёх дачок-гімназістак, у белых сукенках, пухленькіх, з ружовымі шчочкамі; і раптам вынікаюць думкі — хутчэй вырвацца з гэтага віру, прыехаць у горад... заліты агнямі горад і бляскам. А тут — цемень... глуш... ня людзі, а...
Тады ён пачынае хадзіць шпарчэй і нэрвуецца, прыходзіць дрэнны настрой, а з ім — смутак і няяснасьць.
Пісар узьвёў гаворку аб неспакоі на сяле: мужыкі з вайной ня хочуць плаціць падатку...
— Што магло стацца ? — дапытваўся земскі. — Чаго ім можа не хапаць?
— Ведаеце, такі звычай ужо, — гаварыў пісар, — п’юць (гарэлку, прапіваюць усё дарэшты, лянуюцца, а спраў дзяржаўнай важнасьці не разумеюць. Да гэтых пор, як прыехаў я сюды, толькі аднаго ідэёвага, так сказаць, бачыў мужыка — старасту Макея...
— Гм-м... Як ён з сябе?
— З аблічча падобен да сьвятога Мікалая, хітраваты, відна, але спраўны, разумны мужык...
К земскаму прышоў вялікадушны настрой.
— Не, што ні гаварэце, гаспадзін пісар, а я мужыка паважаю. Вы яшчэ малады чалавек — дда-а... А я знаём з усімі слаямі грамады; стыкацца прыходзілася — з мяшчанствам, рабочым, мужыком і гэтак далей. Мешчанін— хіцер, рабочы — грубы, разгульны народ. А мужык мне больш каго-б то ні было падабаецца; і галоўнае таму, што ён — ціхі, уласнымі мазалістымі рукамі здабывае хлеб... П’янства, грубасьць, — але нічога, паступова да нас прыходзіць культура — дда-а-а... Хоць і грубае ў мужыку нешта відно, жывёльнае, але яго прастата і працаздольнасьць выкупляе ўсё... Нешта такое сказаў Некрасаў:
Назови мне такую обитель,
Я такога угла не видал...
Д-да-а... Яшчэ быўшы студэнтам, я страшэнна любіў народ; у мяне з народам нешта крэўнае; гавораць, што мой прадзед быў мужыком...
— Ваша благародзьдзе, вы ідэалізуеце мужыка!—асьцярожна заўважае пісар.
— Гэта, малады чалавек, так і ёсьць! Мужык — сіла... зямля... а на гэтым будуецца ўсё... дда-а-а...
У вокны барабаніць дождж; вецер за вокнамі калыша голае вецьце ліпы. У земскага зусім спала вастрата настрою.
— Позна ўжо! — гаворыць пісар.
— Гм-м... т-так... — нэрвуецца земскі.
У калідоры затупалі нечыя ногі, загаварыў нехта.
Пісар спытаў:
— Хто там?
— Зараз, ваша благародзія! — пачуўся воклік старасты.
— Так точна! — адказаў ураднік.
Пісар вышаў, вярнуўоя назад і загадаў:
— Вядзеце яго сюды!
А да земскага зьвярнуўся і паказаў пальцам на Максіма.
— Вось ён... Бунтуюць сяло з братам. Брат — соцыялістым быў. Падатку прынцыпова ня плоцяць...
Ураднік са старастам сталі каля сьцяны, Максім — пасярод пакою. Земскі, ціха гушкаючыся на крэсьле, аглядаў сагнутую постаць Максіма ў мокрай сярмязе, гразкіх лапцёх, з пераблытанай кучмаю валасоў.
Стала лёгкая цішыня.
У земскага захадзілі сківіцы, і ён адчуваў, як б’ецца жыла на левай руцэ.
Земскі расчыняе справу за 1914 год. «Супакою не даюць», — думае ён, а, зьвярнуўшыся да Максіма, ласкава гаварыць:
— Ну, Максім Холад, раскажы сваю справу...
Як яе пачаць? Што гаварыць? Няма слоў у Максіма. Глядзіць на ўсіх мутнымі вачмі, бачыць акуляры земскага, прыжмураныя ў ухмылку вочы пісара, насьмешлівасьць старасты і абыякі да ўсяго твар урадніка... Цяпер-бы легчы ды салодка так заснуць!
Плыве прыбраны пакой, варушыцца; у залатой аправе партрэт барадатага чалавека з мэдалямі і крыжыкамі глядзіць сонна.
«Гэта цар! — думае Максім. — А чаго так злосна сьмяецца стараста? Чаму так блішчыць пярсьцёнак на пальцы земскага?»
Ён маўчыць. Потым ціха ў галаве заплятаецца ня зусім яскравая думка пра сваё жыцьцё...
— Пан земскі!.. Няўрод быў у гэтым годзе. Мала зямлі ў мяне. Пошасьць на скаціну... Знацца, здохла ў мяне карава...
Земскі паварачваецца і глядзіць у твар Максіму: худы, з рэдкай барадою твар, маршчыністы лоб, шрам ля вуха і, успомніўшы пра горад і сям’ю, міжвольна думае:
«Адкуль у яго шрам гэты? Як ён можа бунтаваць?» і разам слухае нязьвязную, ціхую гаворку Максіма:
— ...Сам я хворы чалавек; у лесе калода грудзі мне аддавіла. Сілы няма. Спраўлюся — да капейкі заплачу.
Сіняя жыла на руцэ земскага пачынае больш біцца, нэрвовасьць узрастае, а разам з ёю — злосьць на некага.
— А вось скажы ты мне, мілы чалавек, чаго ты бунтуеш?
— Гаспадзін земскі! — умешваецца стараста, — гэта так і ёсьць у точнасьці, усе могуць пацьвердзіць. З братам Андронам яны муцяць мужыкоў.
Земскі гаворыць зусім раззлавана, забыўшы пра горад і баль губарнатарскі:
— А ведаеш, што за гэта? За гэта, мілы чалавек, Сібіры мала. Усё жыцьцё можаш у турме прагніць... так...
— Ня йшоў я супроць уласьці. Невінаваты я — людзі ўсё нагаварылі...
Тады земскі, забыўшыся пра ўсё, стукае кулаком па сталу, ажно задрыжэлі акуляры. Вобраз Максіма ўстае перад ім, як аграмадны вобраз нянавісьці, злачынства і нечага цёмнага.
«Зьвер!» — ціха шаволіць губамі злачынца.
— Вінават? гавары! — дапытваецца земскі, шпарка ходзячы па пакоі. Ён відавочна бачыць, як рушацца яго погляды на мужыка, выказаныя пісару, як разьбіваецца ў грудзёх нешта падвойнае.
Максім яшчэ раздумвае: расказаць-бы аб тым іначай, што хворы ён чалавек, а гэта нядобра для гаспадаркі. Рэдка — калі-ні-калі — супярэчыў начальству, каб адстаяць сваё, прыдбанае ўласнымі рукамі, спрацаваны конь яго ледзь ходзіць пад восень, і нечым яму заплаціць падатку. Сказаць-бы яшчэ аб тым, што сярдзіты на яго стараста, бо ён выставіў сумысьля бунтаўшчыком у вачох начальства; ды слухаць ня будуць, не павераць...
— Нявінен я, пан земскі... Набяруся больш сілы — усё заплачу, паверце мне!
— Гаспадзін земскі! — бойка адзываецца стараста, — ён абразіў мяне пры ўсім вобчастве, машэньнікам назваў, а я дзяржаве служу...
— Ты што скажаш?
— ...Хата ў мяне старая, разбурылася... конь хворы...
Бачыць Максім, што ня вяжуцца ў яго словы. Ня тое зусім думаў выказаць, ня так думаў сказаць. Ды адкуль мужыку згаварыцца з панам? Адкуль ён возьме тых слоў?
— А ты ведаеш законы? К тэрміну павінен усё выплаціць...
— Адкуль-жа мне, пане земскі, ведаць? Рабі ды ўсё, што загадвае начальства... Мужык ня ўмее разважаць...
— І не павінен!
— Аб гэтым ня ведаю я.
Нудна барабаніць аб шыбы вокан дождж. Стукае вецер гольлямі старой ліпы. Патрохі вецер перастае, і здаецца ўсім, што спаўзаюць з неба хмары, зямля робіцца вільготнай і расянай...
Аднекуль, з самай глыбіні нутра, выплывае ў Максіма спрадвечная злосьць да начальства — земскага, пісара, урадніка, старасты. Гадавалася гэта злосьць на сярмяжных пагорбленых плячох, расьціў і выносіў яе дзед, бацька Максімаў, і сам ён.
Земскі гаварыць з пісарам, аглядаючы яшчэ раз бунтаўшчыка і злачынца. Макей пільна сочыць за ўсім, а ўраднік стаіць, прыхіліўшыся да сьценкі, і нібы сьпіць.
А Максім скардзіцца — не каму-небудзь, а сам перад сабою.
— З усіх бакоў гнятуць мужыка... Апошнія жылы цягнуць з яго... Э-эх, ты, распраклятая жысьць! Дзе праўда на сьвеце — так яе...
Стаіць сярод пакою, камечыць шапку. Пужліва ўтаропіліся яго вочы. Сам ня ведае, што гаворыць:
— Сілы ў мужыка няма! Паклаў ён на зямлі, каб хлеб дастаць з яе, а хлеб гэты — жруць паны!...
— Скаты! — перарывае гаворку земскі.—Заганю ў Сібір... Зьвяр’ё!..
— Сам ты зьвер! — крыкнуў Максім і ўвесь ён у момант зьмяніўся, гатовы кінуцца на каго-'небудзь.
Яму-б цяпер словамі, як каменьнем, разьбіць усіх!
Раптам земскі стукнуў па сталу кулаком — моцна, грозна, і задрыжэлі ў яго сківіцы:
— Пасадзіць яго ў адседку, заўтра суд будзе!
Сон і млявасьць разьліліся па целу, запякло ў сярэдзіне. Цяпер-бы закурыць моднага тытуну ды захлібнуцца ім, а то — выпіць нагбом бутэльку гарэлкі — тады-б усё гэта прайшло!
Максім, асьцярожна тупаючы нагамі, пайшоў за старастам і ўраднікам на двор, у адседку, бо яму ўсё роўна было, куды ісьці, абы разьвеяцца, разагнаць нядобрыя думкі. Мокрыя аборы рэзалі ногі, ціснула на плечы сярмяга.
Яшчэ ў тым пакоі чутны былі крокі земскага, скрып яго лякіраваных ботаў і незразумелае, але чамусьці крыўднае слова, сказанае земскім расьцяжна:
— Іды-ё-т-ты!..
На дварэ павеяў вецер і стала лягчэй; вецер прагнаў з ілба халодны пот... Дзьверы загрымелі жалезнай засоўкай. У цемень, асьцярожна, быццам баючыся каго, увайшлі. Чуць відна вакенца і там жалезныя краты. Многа з мужыкоў тут сядзела, а Максім ніколі. Не ўвайшоў разам ураднік. Пайшоў ён за вугал, пад нагамі ў яго вада хлюпцела і звонак быў кашаль. Нічога не гаварыў Макей. Вялікім сумам, бязьмежным павеяла на Максіма. «Хоць-бы ён адно слова сказаў», — думаў, ды нешта галава разбалелася, ногі дрыжэлі, пад пахамі і на ілбу выступіў халодны пот, а над усім панаваў сум. Адступіўшыся на сьлізкай падлозе, стараста таўхануў Максіма плячом. У цёмным глухім куце іх было толькі двое, бо не варочаўся ўраднік, а ўсё кашляў за вуглом. Раптам к Максіму прышоў бадзёры і злы настрой: захацелася дужа пасьмяяцца над Макеем — такім някудышным і маленькім. Максім засьмяяўся сухім сьмехам ды ўзяў старасту за шыварат...
— Чаго ты?
— А-а, — спалохаўся!
— Не чапай рукамі! — прасіў стараста вісклівым голасам.
— А я вазьму вось дый задушу, ха-ха!.. і канец табе тут будзе, і ніхто не пачуе.
— Адчапіся, а то закрычу... так тваю...
— Э-эх... гад ты! — абурыўся Максім, — чарвяк ты паўзучы. Захачу і задушу, бо сіла ў мяне ў руках...
Стараста Макей здаўся яму тым чарвяком, які сьсе кроў і якога патрэбна прыдушыць, але шкода, што забрудзіш нагу.
І ўсё стала ніпачым. Усё стала нейкім няважным, непатрэбным.
А ўрадніка ўсё ня было. Раз-по-раз кашляў за сьцяною. Макей занепакоіўся і хацеў выйсьці. Максім засланіў яму дзьверы. Халодная рука, абцягваючы сарочку, нашчупала складаны нож, якім ён плёў лапці і рэзаў хлеб і насіў яго разам з тытунам. Тады ў мазгі рэзнула рашучая думка, якой сам спалохаўся; потым стала вельмі-ж холадна, па целу забегалі дрыжыкі. Сударгава ён расклаў нож, і задрыжэла невядома чаму рука. У гэты час Макей рашуча ішоў к дзьвярам, каб зачыніць іх на жалезны замок ды пакінуць Максіма аднаго.
Макей нешта сказаў і здалося Максіму, што засьмяяўся; тады разам усё засьмяялася — вецер, зямля і сьцены.
— Што? Будзеш ісьці супроць, сукін сын...
І ня скончыў стараста...
Парушылася цішыня, бо слаба ёкнуў Макей ды зваліўся на падлогу, як мяшок са збожжам. Максім злодзеем скокнуў з дзьвярэй...
У гэты час ураднік ішоў к дзьвярам з другога боку і густа кашляў, а пад цяжкімі ступнямі ботаў хлюпцела вада.
Дыхае зямля халодным подыхам.
Вецер ледзь датыркаецца да верхавін прыдарожных дрэў.
На небе паразьбегліся паўскрай хмары, сінім яно стала, і раскідаліся зоркі, як сьвечкі, ды ляглі ад бяроз цені.
Сіла ўзялася ў Максіма, каб бегчы па сырой халоднай зямлі, сэрца стукае, а ў грудзёх дыхавіца...
Нахіліўся наперад стан, падкашваюцца ногі, здаецца, зямля дрыжыць і ходырам захадзіла кругом — закружылася, замітусілася ў вачох. Думка — востры нож — не дае спачыну:
— Гэта-ж я чалавека загубіў!..
Сьвеціць вогнішча падарожнікаў. Бяжыць нацянькі праз рэчку; сьлізкая кладка, нагою ступіць няможна, а бегчы патрэбна, бо за ім гоняцца: там сабака брэша, голас ураднікаў чуваць, а галасы людзкія ўсё гудуць:
— А-а-э-э-а-ай...
У сьвісьце ветру ямчэй за ўсё чуваць:
— За-абой-ца-а!..
Гудзіць звон працяжна, за горла душыць, а можа то лісты бярозавыя гамоняць?
— За-абой-ца!..
Мокрая сярмяга, як стопудовы камень, вісіць на плячох. Хочацца скінуць яе, бо яна, як зямля, прыгарнула да сябе чалавека...
Бяжыць Максім проста на вогнішча падарожнікаў. Ходзяць там яны, грэюцца, глядзяць на незнаёмага чалавека, які ўначы бяжыць полем, быццам звар’яцеўшы... і дзівяцца людзі. Падбягае Максім да вогнішча ды дзіка глядзіць...
— Што ты за чалавек? — пытаецца доўгі барадаты мужык у латаным кажуху.
Валіцца ён ля самага вогнішча на прыгрэтую зямлю, ёрзае жыватом, ірве на галаве валасы, плача дзяцінымі сьлязамі — просіць-каецца перад людзьмі:
— Людзі!.. браточкі! Забойца я... старасту нашага забіў — Макея...
— За што-ж гэта? — пытаецца, насупіўшы бровы, са сполахам той-жа мужык.
Бліжэй падсоўваюцца людзі, абступаюць Максіма, быццам пужаюцца, што пачуе нехта ды разьнясе па ўсяму сьвету.
— Толкам кажы — за што?
— Лю-юдзі, ня ведаю я...
— Як-жа гэта?...
— Жысьць мая такая была распраклятая!..
Стары дзед загаварыў:
— Шкода цябе, чалавеча, усё-ж ткі ты наш брат — мужык... Усе мы бачылі гора, усе мы цягнем лямец на сваёй сьпіне. Не з дабра, мусіць, і ты зрабіў...
Максім сеў, абхапіў калені дрыжачымі рукамі, апусьцілася галава на рукі.
— Дзе там, браткі вы мае! У жыцьці чалавека не пакрыўдзіў. А тут... Каня апошняга зьвесьці хацелі за падатак... З чым-жа б я застаўся? Што-ж я за гаспадар?.. Бунтаўшчыком выставіў мяне стараста... Засудзіць хацелі мяне... Э-эх!..
Яшчэ раз, як і ў воласьці, несьвядома гаворыць Максім пра сваё жыцьцё, пра векавечныя пакуты і маленькія радасьці.
Шкода людзям свайго чалавека.
— Што-ж мы зрабіць можам?
— Э-эха-ха-а!
Ізноў загаварыў старэйшы:
— Бяжы ты, чалавеча, у лес, а то горш будзе, бяжы хутчэй! Забіў — ну што з таго? Можа варты чалавек быў таго? А ў цябе сумленьне баліць... Аблягчыў ты сваю душу — ну, і бяжы, можа і не пападзешся...
Тады Максім паслухмяна пашыбаў да лесу. Глядзелі ўсьлед падарожнікі. Ім што? Пабылі на адным месцы, пераехалі ў другое... А да Максіма ізноў прышла абыякасьць — прайсьці-б няпрыкметным усю зямлю! Ды пасоўваліся нага ў нагу сьледам маладзіковы і зоркавы цень па зямлі. Толькі лес гэты — сасновы лес, чорны ды жудасна маўчыць. Хоць-бы раз ён скалыхнуўся, хоць-бы віхор які наляцеў ды скалыхнуў за магутныя плечы, — тады-б весялей, можа, было на сэрцы! Калі на душы чалавека буры, а вакол ціха, як у труне, — горш пераносіць гэта.
І вось здалёку, з самай глыбіні імшарніку, за лядамі, загаласіў галодны воўк, а пагалоска па лесе страшная паняслася; падхапілі яшчэ з розных канцоў завываньні, узьнімалі высока, цягнулі доўга і працяжна...
Сеў пад сукаватай сасною на карэньні, падумаў аб тым, што яму рабіць; палажыў на калені галаву, ня мог ён падняць яе, ня мог страсянуць клапатлівых дум.
Успырхнула спуджаная птушка, шубнём пракацілася па зямлі, зашабуршэла жоўтая асеньняя трава, заламалася ціха суччо. Па шляху (далёка гэта чуваць) едуць калёсы, людзі гаворку вядуць вясёлую, і здаюцца Максіму галасы такімі знаёмымі. Кожны шолах, кожная праява моцна ўбіраліся ў пачуцьцё Максіма.
Неба — сіняе. Маладзіковы сьвет кідаецца паласою. Зьнянацку — ідзе, шабуршыць па верхавінах сосен вецер. Раскачаў іх пажоўклыя лапы, засьпявалі тыя журлівую песьню, і чым далей, тым больш. Чуецца ў песьні тэй вельмі-ж роднае Максіму-забойцу — і карчма, і жонка, і сын Андрэйка, і брат Андрон.
І вось цяпер, пад соснамі, узьняўся ў Максіма вясёлы бунт, быццам ён не забойца, а вольны чалавек, багаты, няма ні пакут, ні дум. Стол накрыты чыстым абрусом, за сталом бяседа; вышаў Андрэйка ў людзі, ня простым стаў мужыком, а бацьку шануе....
Сядзеў так скамячыўшыся ды шукаў прыгожага, квяцістага ў сваім жыцьці: перабіраў часы дзяцінства, маладосьці — і не знаходзіў. Зацягнулася тое жыцьцё туманам, сьляды ног пазарасьлі дзікім зельлем... Не, яно — прыгожае гэта — ёсьць, толькі нязвычайна даўно было, у самую пару маладосьці. Тады быў хлопцам-асілкам, як ня прыціснула яшчэ сукаватая калода грудзей. У жніво было. На постаці сустрэў, ідучы з пакосу, цяперашнюю жонку сваю — Дар’ю. Першая дзеўка на сяле Дар’я, і ён таксама хлапец хоць куды — на работу, на ўсё быў дужы і здатны. Падсеў Максім пад жытнёвую калу, ахапіў Дар’ю за кашулю за белую. Грэла сонца і горача так, вось быццам зараз, аж пот цячэ. Ласкава гаварылі яны пра жыцьцё, і сьпявала Дар’я звонкім дзявочым голасам на ўсё поле, і голас так разносіўся па паплавох, і пагалоска ўвечары бегала, як цяпер ад воўчых зыкаў; сьпявала хораша такую песьню:
Пасылала мяне ма-а-ці-і
Зялёнае жыта жа-а-ці-і...
Шумяць сосны.
Ці буйнае жыта шапаціць, можа?
Эх, як слаўна ісьці на лузе па скошанай траве, нюхаць пах красак, размахнуцца шырока касой-канавалкаю, добра адточанай, застыць у такім стане ды слухаць — не наслухацца ў высі нябёс вясёлага жаўранка!
— Людзі... браточкі мае!.. Цяжка мне!..
Шэпча Максім, просіць аб нечым.
— Родныя мае, ці чуеце вы?
Ня ведае Максім — сьпіць ён ці не. Перадумаў усё жыцьцё, самыя дробязі, самыя нязначныя здарэньні, вобразы людзей і шчасьця. І скончылася тым, што Максіма — ціхага, нявіннага чалавека — вядуць к земскаму. Страшны гэтыя людзі, бы зьверы ўначы. Стукае земскі па сталу, крычыць немым голасам, прысуд свой выносіць:
— Скаты! Павесіць яго на сасьне!...
Ці не на гэтай, што так шуміць?
Усхапіўся Максім асуджаны, схіліў галаву сваю незадачную, пакорную. Падыходзіць жоўты чалавечак, маленькі, з вялізнай галавою, падобны да старасты Макея, накідае на шыю пятлю з вяроўкі, каб ушчапіць на сук сасны.
— За што? Ня дамся я, — звонкі ў Максіма голас, усё заглушае. — За мяне сяло будзе гарою стаяць, людзі паднімуцца, і ня будзе сілы тэй, каб стрымаць сілу бядняцкую, мужычую сілу...
І плача Максім...
Плача аб сіле загубленай, сьлязамі жыцьцё абмывае, бо пацякуць тыя сьлёзы рэкамі вясновымі, забурляць, загамоняць, прабудзяць спрадвечную сонную сілу.
— Хто-ж мяне знойдзецца павесіць?
Пытае Максім, а нехта кажа яму:
— Дык загоняць на край сьвету. Кайданы будуць бражджэць на нагах. Мёртвым ляжаш у чужой зямлі. А каму-ж свая зямля застанецца?
— Лю-юдзі?!
Выцер Макош халодным рукавом з ілба пот, адранцьвелымі рукамі шыбка расьперазаў пяньковую вяроўку, што была замест пояса, ашчупаў тоўсты каравы сук на сасьне. Тады ўжо супакойна завязаў вяроўку, паспрабаваў яшчэ ці моцна. Раптам ускінуў на шыю пятлю, стаўшы на цыпачкі і выцягнуўшы ўперад шыю, сьцяў зубы... Маланкаю мігнула думка: што-ж Андрэйка? Ня знойдзе ён у жыцьці свайго шляху — эх, вывесьці-б яго!.. Тады задрыжэлі ногі ў каленях, заляскалі зубы, круглымі сталі вочы; нязвычайная млявасьць разьлілася па ўсяму целу і стала жудасна: зьявіліся новыя, няясныя формы думак — захацелася падняць рукі, каб разьвязаць вяроўку, ды ня было ўжо сілы, падагнуліся ў каленях ногі. Захрыпеў сук, загойдаўся, і пасыпалася з яго раса на траву — халодная, чыстая, бы крышталь. Здушана крыкнуў Максім і захістаўся, задрыгаўшы нагамі, потым выцягнуўся роўна і застыў так. А каравы сук, гойдаючыся ды раняючы расу, разламаўся ад цяжару, і цела пачало апускацца з вяроўкай на шыі ў карэньні сасны, тварам кнізу, на сівы і пахнучы шырокім раздольлем ды цёплым аржаным хлебам стары мох...
Пачало падыходзіць раньне, паразьбегліся з неба зоркі і папоўз усьцяж па полі туман.
Крычала ў лесе сава, скардзілася, нібы плакала маленькае дзіцё.
— Куга-а-а... куга-а-а!..
А сосны шумелі ды шумелі.
Туман стаяў над Лугінамі, буйна падуваў вецер на іржэўніку пустога поля, і марозная золкасьць была на зямлі.
Людзі пачалі прачынацца, як і заўсёды, — ціха, мала прыкметна на дварох і ў хлявох застукалі, запалілі печы, і дым, спускаючыся са стрэх, слаўся па вуліцы ў знак нядобрай пагоды...
Прышоў лясьнік у хату Андрона — мокры, аброшаны. Скінуў стрэльбу на лаўку, апусьціўся сам і так доўга сядзеў. Андрон адчуваў, што той хоча нешта сказаць, а лясьнік хукаў на рукі ды паціраў.
— Росы вялікія пайшлі, — гаварыў, ходзячы па хаце, — і ў паветры ўжо холадна так, азызнуць можна — зіма набліжаецца... Досьвіткам бачу сягоньня: ходзяць журавы па балоце...
— Што з іх, з журавоў гэтых?
— Разумная птушка, зіму чуюць, як што, дык яны... Зямля цьвёрдай стала і сіверка...
Андрон спакойна сядзеў за сталам, пакурваючы махорку; ён глядзеў на моцную, плячыстую і праставатую фігуру лясьніка...
— Ну, што — Максім ня прышоў?
— Няма.
— Дык, Андрон, толькі ты ня пужайся, — ціха папярэдзіў лясьнік.
— А што?
— У лесе ён. Павесіўся.
Андрон ускочыў з месца.
Лясьнік сеў і беспакойна стаў апавядаць аб тым, як вышаў ён досьвіткам у лес, каб ня было парубкі, як ціха ў лесе і раса да калена была. Ішоўшы па лініі назад, ён убачыў труп Максіма... І ўсё стаяў туман, і ўсё капала раса, як дробны дождж, і журавы курлыкалі на балоце...
Вестка аб гэтым скора па Лугінах праляцела, праляцела і пабудзіла, а пабудзіўшы ўскалыхнула,
Народ стаў зьбірацца каля хаты Максіма. Дар’я абхапіла Андрэйку з аднаго боку, меншае дзіцё — з другога і плакала:
— А дзетачкі-ж вы мае дробныя,
а як-жа вас карміць-гадаваць буду-у...
А-а-а у-у...
Народ шумеў.
Плакалі некаторыя бабы. Не затым яны плакала, што вялікае гора ў Дар’і, а затым, што самі былі жонкамі ды маткамі...
Андрон запрог свайго каня, пасадзіў Дар’ю з сынам. Лясьнік шоў ззаду з натоўпам мужыкоў і баб і ў дзесяты раз апавядаў пра тое, што досьвіткам вышаў ён паглядзець парубку ў лесе, — ціха было, раса капала, журавы курлыкалі...
Угледзеўшы скамечаны труп нябожчыка з вяроўкай на шыі, пасінелы твар і вочы, якія шырока і абыяка глядзелі на ўсё, мужыкі скінулі шапкі, нахілілі галовы, перахрысьціліся некаторыя... і нешта зарадзілася ў сярэдзіне кожнага, расло яно ў мужычай душы — ці крыўда, ці злосьць, ці яшчэ што, — толькі заўсёды пакідала яно глыбокі сьлед.
Плач Дар’і ў сасновым лесе далёка разнасіўся.
Тады дзед Сапрон — вельмі стары, сівы і лысы — блізка падышоў да Дар’і, затармашыў яе нахілены стан за плячо, і голас яго быў глухі і сіплы:
— Ты, Дар’я, ня дужа плач! Вялікае гора сьлязамі ня змыеш, а горш толькі сабе зробіш... Яшчэ і ня гэта было... Чаго толькі я ня помню на сваім вяку?
Абвёў усю грамаду ня зусім зіркатымі вачыма, сказаў яшчэ:
— Э-эх, многа чаго помню!.. Лёс такі наш...
Усе прыціхлі. Толькі шушукаліся між сабою лапы сосен, на розныя лады вялі гаворкі.
Маўклівым, як хмара, быў Андрон. Зьвесіўшы галаву, вёў ён каня па карэньні. Дрыгацелі калёсы, і хісталася з боку на бок цела Максіма-самагубцы...
На падводзе прывезьлі з воласьці старасту Макея, параненага ў жывот. Ляжаў ён у сваёй хаце на лаўцы з перавязаным жыватом, ціха стагнаў і глядзеў прыжмуранымі вачыма на кут з абразамі.
Людзі асадзілі Макеяў двор. Крычалі, гудзелі.
Гэтыя крыкі не падабаліся Макею, — гаварыла грамада буйнымі словамі, таму і гул такі ўздымаўся.
Стараста падазваў сына. Той нахіліўся бліжэй да бацькі, а Макей скрыпуча гаварыў:
— Глядзі, Цімох, каб, ня дай бог, беспарадку якога ня было, а то не ўберажэшся тады.
— Ты ня пужайся, тата, нічога ня будзе. Пагамоняць яны дый разойдуцца.
— А можа будзе што? — дапытваўся Макей і хрысьціўся на абразы.
— Там ураднік стаіць сярод вуліцы.
— Ну, і дзякаваць богу, калі ўсё добра. А то, ня дай бог, бунт які. А-а-эх!..
— Можа к доктару ў горад адвезьці? — спытаў сын.
— Выжыву я і так... Слаба ён мяне — захаваў бог... «Дзівен бог у сьвятых сваіх»...
Устаў Макей на локаць, стаў глядзець на вуліцу. Грузнай развалістай паходкай ішоў нехта ў сенцы. Макей пазнаў па кашлю ўрадніка.
— Чаго ён стукае ботамі так? — спытаў у жонкі, прыціскаючы к жывату рукі.
— Цяжкі чалавек такі ўжо... і падковы ў яго жалезныя на ботах...
Ураднік ля парога скінуў шапку, правёў рукою па рыжаватай стрыжанай галаве...
— Ну, як табе?
— Нічога, захаваў бог.
— Ну, і добра...
Кашлянуў адрывіста Макей. Людзі гудзелі на вуліцы. Ураднік зірнуў у вакно.
— Андрон крычыць, так яго... сукін сын... Бунтуюць... Пайду т’ка я на вуліцу, каб і сапраўды чаго ня было, — формальнае непадчыненьне начальству — о-ох!
І цяжка затупаў падковамі.
На вуліцы, у сярэдзіне ўсіх, стаяў бяз шапкі Андрон, патрасаючы кулаком. Ня мог разабраць ураднік пра што гаварылі.
Мужыкі бліжэй прыціснуліся, замакалі рукамі; загаманілі жорсткімі словамі:
— Га-а-ады-ы!
— Ні завошта чалавек загінуў. А ўсё праз іх...
— Павесіць-бы, сукіных сыноў, саміх на сасьне...
— Кроўю мужычай жывуць, калі-б на вас...
— Земскія там розныя, старасты ды ўраднікі — трасца іх матары!
— Ды цяпер такі час ужо.
У сярэдзіну натоўпу ўлез ураднік. Павольна, па доўгу службы, супакойна таўхаў звычайна ціхіх мужыкоў. Падняўшы руку над галавою, каб перакрычаць, захрыпеў:
— Н-народ! Расхадзіся па хатах — загадваю вам. Неча тут... Скора начальства прыедзе,
— Што за начальства? Тут чалавека загубілі, а ён яшчэ...
— Э-эх, сьцерва!..
Ураднік лезе проста к Андрону, пагражае кулаком.
— Вон, а то раздаўлю, гадзіна!
— Не мінаваць табе Сібіры, перагэтак тваю...
— Адыйдзі, крываротая рожа, а то прыцісну — і канец табе... Ня будзеш тут з начальствам, як з ражном насіцца...
— Што-о? Супроць уласьці... бунтаваць?
— Па-айшоў ты к ліху з уласьцю сваёй!
Андрон горача лезе з натоўпу, пхае людзей.
— Мужчыны, а што-ж пасьля будзе, га-а? — нечы спуджаны голас.
А ў мужыка — гарачая кроў. Калі што — ня ўпусьціць, на прабіцьцё пойдзе, ні Сібір, ні турма — нічога ня страшны, бо загаворыць жывая крынічная сіла народная, усё разварушыць, а тады хоць і самому скласьці галаву— не пашкадуе.
Поп лугінаўскі вышаў угаварваць людзей, даўней словам яго былі пакорны лугінаўцы, а цяпер яго ня слухалі.
— Божа, барані ад народнай стыхіі! — шырокім махам рукі перахрысьціўся пол і, дробна трусячы і заплятаючыся ў адзежы, пашыбаў на ганак сваёй хаты.
Стаіць ураднік, выцірае рукавом сьліну з роту, твар злосны і крывіцца ад зьнявагі.
— Н-народ, расхадзіся ты, па чэсьці прашу!
— Я табе пакажу чэсьць...
— Даўно глуміцеся!
А Дар’я ў хаце словамі жалобнымі, расьцягнутымі пераказвала сваё гора:
«А як-жа я, людзечкі, пражыву-у,
А няма-ж мне пракарміцца чым з дробнымі
дзецьмі...»
Абступілі мужыкі ўрадніка, звалілі на зямлю. Ціскаць нагамі, біць сталі — злосьць сваю выказвае грамада. Захопленыя ў нейкім вадаспадзе адзінай сілаю, каб адпомсьціць за ўсё жыцьцё сваё. Пхаюць цела ўрадніка, як на аблозе корань, які шкодзіць плугу роўна працягнуць баразну.
— А-ах, сьцерва!..
— Вось і начальства табе — бяры!
Ураднік нязможна, харкаючы крывёю, моліць:
— За што вы мяне? Пашкадуйце старога...
Бывае мера людзкой злосьці. Кінулі ўрадніка, патупіўшы галовы сталі разыходзіцца.
Тут адна дарога. Андрон з мужыкамі пайшоў у карчму, каб заліць усё, каб зьмесьці ўсе сьляды і плямы.
Як стала луста, ураднік устаў, кашлянуў крывёю, выцерся і павольна пайшоў усьцяж вуліцы...
Над сялом цэлы дзень стаяў сіні туман. Засьцілаў балоты, лупі, сосны. Толькі жалобны голас удавы Дар’і ў пагорбленай хаце ніхто ня мог заслаць.
Зямля стала зусім акамянелай.
Сяло нялоўка прытулілася, згорбілася, абсіверала паўночнымі ветрамі, загразілася туманамі.
Трывожна было на сяле.
На тры дні зьнік некуды ўраднік, і лугінаўцы чакалі нядобрага. А недзе далёка, на захадзе, ішлі крывавыя бойкі, дзе ваявалі сыны з Лугінава...
Ураньні схлупіліся хмары-белыя, яны поўзалі па небу. Потым на цьвёрдую зямлю сыпаліся пухавыя сьняжынкі — яны мігацелі, кружыліся, бялілі зямлю.
Андрон хадзіў хмурны. У той дзень сядзеў у хаце, гледзячы ў акно, ды глядзеў, як ішоў першы сьнег. Жонка яго — яшчэ маладая, прыгожая — Марына, сядзела за кудзеляй, выводзячы ніткі белыя і тонкія.
— Што-ж то будзе, Андрон? — непакоілася Марына.
— Нічога ня будзе.
— Зловяць цябе калі-небудзь, павядуць. Што-ж я тады адна буду рабіць? Як-жа адна ды застануся?
Андрон думаў невясёлае ды ўсё глядзеў на вуліцу. Кружыліся там сьняжынкі, бялілі стрэхі, вуліцу, людзей...
І вось убачыў ён на дарозе, як ужо зусім блізка былі, што едзе ўперадзе на вараным кані з шашкай і рэвольвэрам з боку тоўсты прыстаў, за ім ураднік, тры стражнікі ды ідзе соцкі.
Андрон прыпомніў:
— Гэта-ж (калі тое было) той самы прыстаў лавіў, як дэмократа, тады хаваўся ён па лесе і ў горадзе ў таварыша.
Ездакі спыніліся ля самых варот Андронавых. Андрон раптам накінуў кажух, бегчы хацеў, ды было позна: прыстаў, браскаючы шашкай і шпорамі, самавіта і грозна ўвайшоў у хату ды спыніўся пасярод; стражнікі сталі ў дзьвярах.
Голас густы з-пад навіслых вусоў ды тлустых шчок:
— Ты Андрон Холад?
— Я!
Прыстаў чамусьці паказаў на ўрадніка і соцкага, прагаварыў:
— То-то, маладзец! Здаецца, знаёмымі былі раз. Добра! Тады — уцёк, цяпер не схаваешся. Папаўся, галубчык...
— Вам што патрэбна?
— Га-а? Дэмократызм разводзіш! Бунты! Надзець яму ланцугі на рукі!
Трое стражнікаў абхапілі з усіх бакоў, надзелі ланцугі — белыя, бліскучыя — на чорныя, мазалістыя рукі Андронавы.
Марына прыхілілася к сьцяне і заплакала...
Андрон злосна глядзеў, але не супрацівіўся.
— Ну — загадаў прыстаў, — двое ў горад вядзеце па назначэньні — там спраўнік па галаве пагладзіць, белага хлеба паспрабуе. А ты, Сімакоў, за мною да старасты, — і, паглядзеўшы злосна, скамандваў:
— Жыва-а!
Забрынчэў шпорамі ды перакруціўся.
— А з іншымі бунтаўшчыкамі пасьля разьлічымся...
Марына плакала наўзрыд.
— Чаго ты плачаш? Усё роўна нічога ня выплачаш!
— Дык як-жа я адна застануся?..
Потым вывелі на вуліцу.
— Ну, Марына, не ўспамінай ліхам! Жыў буду — убачымся!
І вочы ў Андрона зацягнуліся сінім туманам.
Схіліўшы галаву, поўную, як ноч, дум, пайшоў паперадзе Андрон у канец вуліцы, невядома куды — у горад, а з бакоў — два стражнікі. Думаў ён, што будзе яшчэ ў сяле цэлая расправа, што не аднаго павядуць так.
Накінуўшы на плечы кажух, вышла Марына за ваколіцу ды, абапёршыся на загарадзьдзе, стаяла так, ды ліліся ручаямі сьлёзы — колькі іх, сьлёз! Азірнуўся Андрон, махнуў галавою, быццам сказаў:
— Жыві, Марына!..
А Марына бязвольна апусьцілася на зямлю ды ўсё плакала...
Ішоў сьнег. Шумеў бор — звонка, галасіста. Забрахалі сабакі ды пракрычаў певень, а ў сяле было пакуль што ціха.
Кружыліся сьняжынкі ў віхры, плавалі, ды белым абрусом сьвяточным засьцілалі зямлю і поле.
А стражнікі разгульнага мужыка вялі далёка ў горад.
Толькі ланцугі зьвінелі на руках...
І скрозь віхор сьняжынак хацелася Андрону крычаць, буйна крычаць пра вялікі бунт зямны — у прасторы крычаць і зваць людзей.