На загонах (1928)/Дзед Піліп
| ← На загонах | Дзед Піліп Апавяданьне Аўтар: Васіль Каваль 1928 год |
Ноч → |
Прапануем да спампаваньня!
ДЗЕД ПІЛІП
Вокны расьпісаны марозам, як вышытыя палікі ў дзяўчыны. Самыя прыгожыя ўзоры намаляваў гэты мароз, а падсьлепаватае жоўтае сонца прыдало ім водблескі і самыя рознастайныя колеры. Сонца хоць зімовае, млявае, а каб захацела — растапіла-б яно ўзоры, пацяклі-б пацёкі па вокнах, заплакалі-б яны — ды мароз жартуе і ня пушчае!..
Бегае жоўценькі зайчык па нямеценай бруднаватай падлозе.
Пад самай стольлю ў хаце павуціна, а на печы ў куткох завялася цьвіль, сьцены сталі чорнымі, разьедзены яны прусакамі ды клопам...
Дзедава галава зьвесілася з печы. Кучмою панавісьлі чорныя ўскудлачаныя валасы з кастрою і пылам. Цярэбіць зусім рэдкую абшчыпаную сівую бараду і прыслухоўваецца да гаворкі дзед Піліп.
А над дзьвярыма вісіць мёрзлы хамут, патрошкі растае і капае з яго вада.
За сталом сядзіць сын Пракоп — сагнуты, таўсты ў кажусе, з шырокай раскладзістай барадою — што раз адводзіць правую руку з суравой ніткаю, а то пакідае голку ды праколвае шылам хамуціну.
Голас у яго басавіты, як-бы ахрыплы.
— Яно правільна, Мікола, як ты кажаш. Гэта ўжо не рахуба, калі свой чалавек ды гэтае самае...
— Якая ўжо тут рахуба? Што і казаць... Злыдні адны тут — скажу я табе — вось што...
Мікола, сусед — стаіць сярод хаты, расставіўшы ногі засунуўшы за пояс абедзьве рукі, цыгарка пыхкае з-пад павіслых вусоў.
Дзед Піліп не дачуў гаваркі з самага пачатку. Ня можа зараз разьвязаць, пра што гавораць, а яму-б дужа хацелася самому ўставіць хоць пару слоў. Чуе дзед, як шугае трошкі мяцеліца, гоман людзей на вуліцы ды рып палазоў. Мусіць, марозны дзень і сонечны!
Нявестка на палу з кудзеляю. Зморшчакі ёсьць, худы твар, у голасе ласка. Правай рукой выводзіць доўгія суравыя ніткі, гудзіць прасьцень у руцэ, левай — выскубае кужаль, а гойдаючы нагой калыску, падпявае, каб суцішыць неспакойнага малога, прыцішаным голасам, роўным, павольным:
Сьпі, мой коцік,
Сьпі, мой мілы,
— а-а-а-ай...
Дзеда супакойвае песьня, быццам гэта яму хто сьпявае:
Пайшоў коцік на таржок
Прынёс Яську піражок...
— Баю-ба-ай!..
— Што ні кажы — гаворыць Мікола, — а беспарадкаў гэтых многа...
— Ліха іх — свае-ж, — адказвае Пракоп.
І яны доўга і многа гутараць пра беспарадкі.
Як праз сон, чуе дзед вясёлы голас суседаў:
— А сёлета падатак, дзякаваць богу, зьнізілі...
— У мяне ледзь не напалову супроць леташняга...
— Ну, і то добра!..
А дзед Піліп разумее так: каб гэта зусім зьнізілі гэты падатак, ды быў каб парадак і зямля радзіла, скаціна каб добрая садзілася, дык можа і зусім добра-б жыць было...
Думае і кашляе. А ў гэты час Мікола апавядае нешта новае, размахваючы рукамі і прысядаючы.
— Паехаў я ў лес надоечы... Ураньні-ж яно было — відна зусім. Бачу — праз лес прэ на дарогу воўк — вялізны, трасца на яго! — стары. Я і крычаць на яго і тукаць, а яму хоць-бы што: пайшоў сабе сваёй дарогай...
— Каб гэта стрэльба на той час, — заўважае Пракоп.
— Ого-о, каб стрэльба! Я-ж бы яго на месцы ўлажыў... На пяць крокаў ад мяне быў...
Дзед зусім зацікавіўся гаворкаю, зьлез на запечак, кашлянуў і падаў голас:
— Цяпер ужо і лясоў тых нямаш і ваўкоў — вывеліся яны... А раней-жа іх было — процьма цэлая — ой-ёё колькі! Мядзьведзяў, ласёў...
— Што і казаць...
Дзед Піліп любіць гаварыць пра ваўкоў ці мядзьведзяў. У маладосьці сам хадзіў на мядзьведзя са стрэльбай ці з рагацінай, і хваліцца, што восем штук «спляжыў».
— Са мною было так, — гаворыць ён, — гадоў сорак ці больш таму, сабраў, знацца, пан усё наша сяло на паляваньне. Панаехала да яго, прыкладам, і грапаў розных, і паноў нятутэйшых, і земскіх — пабавіцца захацелі яны...
Дзед закашляўся, склаў рукі на каленях ды зноў пачаў; гаворыць ён словамі пераблытанымі, даўно пераказанымі, перадуманымі.
— Абступілі яны ланцугом лес. Крыкі падняліся, зыкі. Спудзілі самую мядзьведзіцу. Вопрамець кінулася яна дый прарвала ланцуг. Добра! Як раззлаваўся пан на старасту, вядома, хацеў перад іншымі панамі сілу сваю паказаць, сваёй рукою аплявуху зьезьдзіў яму... А ў той час дзед Піліп быў самым моцным мужыком, за што і пан паважаў. Сем пудоў збожжа пад пахай нічога ня значыла панесьці (дык то была старына, тады народ здаровы быў, буйны косткаю!). Пабег Піліп у сьнягу па калені за тэй мядзьведзіцай. Страшна сярдзітая была. Павярнула назад. Прыхіліўся дзед к дрэву, а зьвер тут. З усёй сілы ўсунуў дзед у расчыненую зяпу рулю і выстраліў, ды самому ня было сілы ўстояць, паваліўся, а зьвер поверх. Думаў чалавек, што сьмерць ужо прышла з-за панскай забавы. На шчасьце стараста выстраліў у зьвера, мёртвым пакаціўся той, а ў дзеда ў баку дзьве рабрыны паламаны. Пан усё-ж ткі даў дзесяць рублёў з сваёй кішэні. Вось яно як!..
Дзеду цяжка гаварыць: шкодзіць кашаль, ён заканчвае:
— Цяпер няма гэтага. Калі воўк які дурны пападзецца.
А Мікола, паціраючы рукі, хваліць:
— Крэпкія людзі былі, што і казаць...
Дзед Піліп здаволена чэша бараду.
Мікола сам да немагчымасьці любіць паляваньне. У вольныя ад работы дні ён бярэ заржавелую і няспраўную дубальтоўку, набівае порахам ці шротам ды ідзе ў лес. За ўсё сваё жыцьцё ён забіў некалькі зайцоў і гэтым любіць пахваліцца чалавек. А дубальтоўка ва ўсім вінавата, заўсёды яна дае «здачы», пасьля стрэлу так моцна стукае ў грудзі, што Мікола валіцца вобзем...
У гэтым сходзяцца дзед Піліп і Мікола. Яны могуць цэлы дзень бесьперастаньня гаварыць аповесьці пра мядзьведзяў, ласёў, ваўкоў, лісіц.
Мікола гадоў на трыццаць маладзей за дзеда — сядзіць і смокча цыгарку, дзед сядзіць ды пакашлівае. Уся справа ў тым, што зьвяліся лясы, а значыць, няма і зьвяроў тых: паразьбегліся, людзі пабілі, зьнішчылі, а то ў балоты пахаваліся...
Пракол заняты хамутом, каб к полудню зашыць ды зьезьдзіць у лес па дровы.
Нявестка Мар’я, калышучы, сумна і манатонна сьпявае:
Тра-та-та-та-та-а...
Пайшла кошка за ката.
Вышаў Мікола на вуліцу і заскрыпеў сьнегам, а дзед узьлез на печ, павярнуўся на левы бок ды глядзіць, як бегае па сьцяне зайчык...
II
Дзед Піліп сам добра ня ведае, колькі яму гадоў. Помніць толькі што пераваліла ўжо за восьмы дзесятак — ды хіба-ж іх пералічыш? Давяць вось так адзін год на другі, прыціскаюць к зямлі, як бервяно к бервяну ў старой хаце. Каб нават на бірцы кожны год адзначаў, дык і тая-б спарахнела, а чалавечая памяць нядоўгавечная, розум ня ўсё стрымлівае, волас бялее і выпадае, рукі дрыжаць, дыхаць цяжка, бо вялізная гара на тых плячох дзедаўскіх.
Рукі ў дзеда вялікія, карузлыя, пальцы добра не разгінаюцца, вочы мутныя. І няма ў руках сілы — няма яе, тэй сілы ранейшай, калі...
І вось так гэта дзеду ўспамінаецца пражытае, што добра, а што — не!
Перш за ўсё — прыгон. Цэлай сям’ёй, цэлай вёскай, да стомы, ці зьнямогі працавалі на пана. А хто з прыганятых успамяне пана і прыгон добрым словам? Памёрла на жніве маці ў гарачы поўдзень з сярпом у руках, сьпіўся ў карчме бацька. З шаснаццаці год стаў Піліп поўным гаспадаром.
Гора было, сьлёзы, няўдачы. Эх, і чаго толькі ня было ў жыцьці!
За сялом ляжыць поле — зямелька неўраджайная, абапал балоты і лес. Кавалкі сенажацяй раскінуты ў розных мясцох — «Тахма», лагчына, пчальнік. У пчальніку была пасека панская, на ўзгорку двор... Выяжджаў пан на сваю сенажаць з гасьцямі, на прыгожае месца, весяліўся там і сьпяваў песьню, з якой мужыкі помняць толькі слова — «Эх-ма!» З таго і празвалі «Тахмою».
Многа Піліп за сваё жыцьцё патаптаў лапцей, многа чуў крыўды, што не загаіць яе ніколі. У карчме гуляў — душу весяліў.
І з таго часу ў дзеда чацьвёра сыноў было: адзін памёр, другога сасна ў лесе забіла. З старэйшым Пракопам жыве, а малодшы ў падзеле. У сыноў зьявіліся дзеці, у дзяцей яшчэ дзеці. Многа іх паўмірала, многае на сяле зьмянілася, перарадзілася, пералілася ў новыя формы, а дзед Піліп усё жыве ды жыве і сам давіцца і ўсё паміраць ня хочацца. Хоць і жыцьцё нядобрае, але, здаецца, жыў-бы да жыў...
Зіма — халодная і няпрыгожая пара.
А вось вясну дык дзед любіць больш за ўсё, у старога прыбаўляецца тады многа сілы. Сходзяць паводкі, у нізінах па палёх яшчэ сьнег ляжыць, зямля — як парадзіха тая, а на лугох — ужо зелень. З печы дзед глядзіць на вуліцу, рэдка выходзіць калі, каб паглядзець на ажыўленьне жыцьця.
А як расьцьвітуць сады, стануць яны малочнымі, на вуліцы зьявіцца пыл, і сонца стане ласкавым, тады выходзіць на прызбу. Хаты на вуліцы выставіліся, як напаказ. На вуліцы пахне гноем і лёгкім сінім паветрам. Дзед сядзіць і дапытнымі вачмі аглядае вуліцу.
У самае лета, у гарачыню, дзед любіць хадзіць на поле. Апіраючыся на палку, ідзе па дарозе. Бабы жнуць, блішчаць сярпы, Ціханька шуміць жыта. Стане на дарозе, прыставіць далонь к вачам ад сонца і паглядае. І зараз-жа праходзіць усё яго жыцьцё... Пачуецца жніўная песьня — ускалыхнецца дзедава старое бяскрылае сэрца і яшчэ больш захочацца жыць.
А паміраць-жа трэба некалі!..
... Доўга цягнуцца зімовыя дні, а яшчэ даўжэй ночы. Цёмныя, няпрыветныя, пужаюць яны дзеда. Многа разоў ад пачатку да канца перадумае ўсё.
І ўвайшло ўжо ў прывычку яму гаварыць сям з сабою. Варочаецца на гарачай печы. Сьвішча ў коміне мяцеліца, сьпявае пад загнетам цвыркун. Востра чуе дзед, як брыкаюцца ў стайні коні, хрумсаньне сена ці блекатаньне авечак чуецца.
Досьвіткам, раней за ўсіх устае дзед. З пячурак дастае каравыя анучы, трэ’ ці аббівае іх аб прыталку, заварачвае на ногі, а калі не знаходзіць чаго, сам з сабою гаворыць:
— Дзе-б яно магло падзецца? Ды ліха-ж яму! Во — праява...
Нявестка Мар’я варочаецца на палу.
— Чаго ён, стары гэты, вархал паднімае? Ляжаў-бы сабе... Што яму?
Патрошкі находзіць на нявестку злосьць: гэта-ж яна заўсёды так. І ён кажа са злосьцю:
— А табе што?
— Нічога! Спаць во не даеш...
— Ну, і ляжы сабе калом, калі нічога. Ня высьпяцца яны ні разу...
На дварэ ледзь-ледзь сінеецца раньне. Сьнег уваслаў стрэхі і двор. З сяніцы дзед нясе ахапак сена; у прыцемку доўга шукае каня. Конь гняды, стары, з тоўстымі косткамі і крэпкай персьцю. Піліп знаходзіць зад каня, і, пагладжваючы, дабіраецца да морды.
Пачынае гаварыць з канём.
— Кося, кося!.. Замёрз, мусіць, трасешся, усё-ж такі халады вялікія пайшлі. Дый стар ты ўжо, як і я сам... Э-эх, нябога!
І даўшы сена, пахадзіўшы па двару, за пунямі, пагутарыўшы з лахматым сабакам Ратуем, ідзе назад у хату.
Удзень пляце лапці, вяроўкі ўе, калі патрэбна, а больш ён сядзіць ці ляжыць на печы. Лежачы адчувае, як ломіць сьпіна, як баляць рукі і вельмі цяжка дыхаць. Часта паднімаецца з грудзей ні то злосьць на сям’ю, на сваіх родных, ні то зайздрасьць, што яны маладыя і ня так жывуць...
Вышла так, што быў ён у маладосьці самым дужым мужыком на сяле, а цяпер — прышла старасьць, разламала чалавека — адна труха засталася. Можа так яно і павінна быць?
Цяжка жыць, дый паміраць ня хочацца!..
III
З усёй сям’і дзед любіць толькі васьмігадовага праўнука Грышку — віхрастага, востравокага; шустрага хлопчыка.
Грышка прыходзіць са школы, садзіцца за стол і чытае моцна, на ўсю хату кніжку. Дзед з печы глядзіць мутнымі, прыжмуранымі і добрымі вачыма.
— Грышка, — крычыць ён з печы, — прачытай ты там яшчэ пра гэтае самае, — не дачуў я.
— Во захацеў што стары! — заўважае нявестка.
— А табе што? — злуецца дзед на Мар’ю, бо часта яна перашкаджае ў адзінай маленькай радасьці.
Грышка пераходзіць на печ к дзеду, той бярэ яго наўлоньні і, гладзячы па галаве, заводзіць гаворку.
— Чаму, дзедзя, чытаць ня ўмееш?
— А ня вучылі мяне ў маладосьці... Адкуль-жа мне ўмець?
— Хочаш, я цябе навучу?
— Хе-хе-хе... Ня бачу я нічога... Скачуць гэта перада мною ўваччу літары, як мухі!..
Дзед бярэ кніжку, аглядае з усіх бакоў, шапаціць папераю і, гладзячы на Грышку, пытае:
— Навошта ў цябе гэтая чырвоная хустачка?
— Я — піонэр, — скоранька адказвае Грышка.
— А што-ж гэта пінаер?
— Юны піонэр, — значыць...
— Значыцца, ты парцейны чалавек... Та-ак... А добра гэта ці не?
— Добра! — адказвае Грышка і весела сьмяецца, — ха-ха-ха! А можа ты, дзед, к нам у піонэры залічышся, — га? У нас атрад вялікі... Ты важатым будзеш — самым старэйшым у нас...
Дзед Піліп ледзь-ледзь крывіць рот і чамусьці ўздыхае.
— Не навіна мне быць старэйшым... Я ў сяле і то самы старэйшы...
— А колькі табе год?
— А хто-ж яго ведае... За восьмы дзесятак пераваліла... Яшчэ пажар быў у нас, дык я толькі што жаніўся тады... прызываўся я — у якім гэта годзе?..
І дзед з Грышкам вылічаюць колькі пражыў дзед, пачынаючы ад пажару на сяле, ад прызыву і яшчэ якога-небудзь важнага здарэньня.
Далей, Грышка просіць расказаць казку. Дзеду ня хочацца расказваць, бо многа іх ён запамятаваў, трэба корпацца ў галаве...
— На каляды ўжо казкі будзем гаварыць. Залезем вось так з табою на печ ды будзем баяць адзін аднаму...
— А ты раскажы цяпер...
— Ат, прывязаўся... Ну, якую-ж табе?
Грышка радасна крычыць:
— Сіўку-варонку! Сіўку-варонку!..
Дзед будзе гаварыць ціхім разьмерным тонам, поўным нейкай задушэўнай веры — пра сіўку-варонку, далігойду, пра трох братоў, пра казу, ваўка і многа яшчэ другіх — добрых, шчырых казак. Яны пераносяць хлопчыка ў новы сьвет, поўны іншых адчуваньняў і барацьбы з страшэннай сілай, адухоўленай людзьмі. Песьні і казкі тыя авеены цёмнай старыною. Слухаючы разьмераны голас дзедаў, Грышка ўсё гэта перажываў, станавіўся сам галоўным героем. Гэта ён хадзіў па зямлі ды карчаваў зло, забіваў зьмеяў, ведзьмакоў і прыносіў на зямлю шчасьце.
У казкі дзед укладаў усю душу; гаварыў то з замілаваньнем, то з пагрозай, а пачынаў звычайна так:
— Было гэта даўно-даўно. Ніхто ня памятае... Цяжка было жыць людзям, а жыць яны хочуць, бо на тое і на сьвет прыйшлі...
І апавядае дзед то жудасныя малюнкі, то сьветлыя і ціхія. Выходзіць у казцы, што працоўны чалавек увабраў у сябе ўсю сілу; ён сьвет стварыў, вялікія гарады і палацы. І злучаецца ў волатавай постаці працоўнага ўся сіла зямлі. Ідзе той чалавек па зямлі — зямля дрыжыць, мора калышацца, дубы вырывае з карэньнем, горы варочае, пабівае на зямлі ў новым вобразе ўсю нячыстую сілу. У вобразе лютага дванаццацігаловага зьмея і пана дзед злучае ўсю варожасьць...
У такія часы Грышка больш за ўсё любіць дзеда. А голас — мерны і роўны, перабіваны кашлем, гаворыць жартаўлівую байку:
Сядзіць мядзьведзь на калодзе — чапец вышывае,
Гарбаценькі зайчык на скрыпачку грае,
А сарока-белабока песьні прыпявае,
А варона — стара жона — пайшла ў поле жаці,
А ты, сокал з ясным вокам, ідзі колас падбіраці...
Дзед Піліп яшчэ добра грае на дудках. Дзьве дудкі жоўтыя, сасновыя, самаробленыя.
— У маладосьці... ой, як я граў на іх! — гаворыць дзед, калі яго пачынаюць хваліць.
І сапраўды, дудкі жывуць пад пальцамі дзеда. Ён ведае ўсе старасьвецкія скокі і песьні, ён сыграе прыгон і жніво. Вочы становяцца сьветлымі, радаснымі, крывыя чорныя пальцы жывуць. Гукі родзяцца чыстымі, звонкімі, мілагучнымі, гатовымі абняць і расказаць нейкую тайну.
Раней, як ня было на сяле гармоні і скрынак, на дудках дзед граў вясельлі. Тады ўсё забывалася. Вось ён малады і моцны, а дудкі гавораць пра радасьць і жыцьцё. Пад іх плача маладая, бо яны-ж расказалі ўсё яе жыцьцё ў дзеўках — пра песьні, простае каханьне, непамерная змога пры замустве...
З дудкамі дзед хадзіў валачобнікам. Зьбіралася некалькі мужчын і жанчын, ішлі з песьняй па сялу ад хаты да хаты; пачынальнік зачынаў песьню валачобную.
Валачобнікі — белы молайцы...
Хрыстос васкрос — сын божы-ы!
А ўсе хорам, у лад з дудкамі, расказвалі:
А йшлі-ж яны ды пыталіся—
Ды таго сяла, сяла слаўнага-а...
Хрыстос васкрос!..
На каляды да дзеда зьбіраліся хлопцы з дзяўчатамі. Садзіліся абапал на лавах, пад старасьвецкую Піліпаву песьню скакалі.
...Прышла каляда ўвечары, ўвечары,
Прынясла дудкі ў рэшаце ў рэшаце-э-э...
А дзед прытуптваў аднэй нагою, і дудкі расказвалі калядную песьню:
...Сталі дудкі іграці, іграці-і-ы...
Сталі дзеўкі скакаці-ы, скакаці-і-ы...
У сьвяты дзень улетку зьбіраліся маладыя на прызбу к дзеду паслухаць дудак.
IV
Нудна шуміць лес. Халодныя вятры перад вясною...
Уначы выюць ваўкі — скардзяцца на сваё воўчае пакутнае жыцьцё. Па два, па тры прыходзяць, дыбаючы ля хлявоў, стараюцца знайсьці спажыву.
Ляжыць дзед на печы і крэкча — прывязалася нейкая хвароба з кашлем. Кожны шорах яму чуцён на дварэ.
Дужа горача. І сьняцца нядобрыя сны аб перажытым... Чуе, падыходзіць нехта, да хлева. Тупае Гняды ў луні. Моцна заяхкаў на дварэ сабака.
«Ці не ваўкі падбіраюцца к Гнядому, — думае дзед, — пайду-тка я пагляджу. А то, ня дай бог, што прыключыцца»...
Ладзь сышоў з печы і, перавальваючыся з нагі на нагу, пайшоў на двор. Тут-жа падумалася: «гэта-ж мае ногі ня ходзяць, як-жа цяжка імі пераступаць! А я-ж улетку яшчэ касіў троху»...
На дварэ цемра, хоць вочы выкалі. Сьціх сабака. Толькі шыбка забегаў па пуні Гняды. У сярэдзіне быццам што абарвалася. «Мусіць, зьелі ваўкі Гнядога!» І, падумаўшы, наколькі можна было, пабег у пуню і дзіка закрычаў. З адчыненых варот шухнула двое ваўкоў. Страшна закалацілася сэрца ў дзеда. Дайшоў да каня і неяк схапіўся за шыю, пальцамі грыву абхапіў. Конь у цемры бліснуў добрымі вачыма, задрыжэў і пакратаў мяккімі губамі валасы старага.
Дзед Піліп застагнаў, захацеў сагнуцца, але ня ўтрымаўся і паляцеў галавою аб сьцяну. Прышла млосьць і няпрытомнасьць, стала дужа балюча дзеду. Замітусілася ўсё кругам, заскакала, забегала. Вось і Гняды ўпіўся агнявым зрокам і кажа. Дзед разумее гаворку так: «Дваццаць два гады мы з табою пражылі. Разам працавалі. Раскарчавалі ўсё поле наша. Асушылі і ўзаралі балота. Бачыш, які я стаў худы! Цяжка нам было. Ты пугай мяне сьцябаў па бакох. Мне дужа балюча было, толькі я сказаць тады ня ўмеў, а цяпер вось кажу. Слухай, дзед! Гладзіў ты мяне па зморанай шыі і храсткох, мне люба было... Калі цяжка табе — ты садзіўся на баразну і плакаў, а я апускаў галаву над табою і таксама плакаў. Ты бачыў, можа, як каціліся буйныя, як боб, сьлёзы з маіх вачэй. І ты казаў: «ад старасьці плача Гняды». Дык уставай-жа, дзед, паедзем узаром сваю палоску!»
Дзед Піліп ня мог пашавяліцца, ня мог устаць...
Ваўкі павярнулі ў лес. Ім адазвалася цэлая зграя. Усе галасы зьліліся ў дзікую і страшную песьню. На сяле чулі, выходзілі на двор слухаць і гаманілі паміж сабою:
— Галодныя ваўкі... Глядзі, каб не нашлі на скаціну...
Марозным раньнем, халодным, з інеем на стрэхах, дзеда знайшлі мёртвым у пуні. Раскінуўшы рукі, ён памёр адразу, як памірае чалавек, ніколі ў жыцьці не хварэўшы.
На гародзе, за пунямі, ляжаў сабака на сьнягу з перакусаным горлам.
Грышка, схіліўшыся над дзедам, плакаў. А сусед Мікола, скінуўшы шапку сказаў:
— Царства яму нябеснае! Добры быў нябожчык... Як дуб, — зваліўся і памёр — эх, маці часная!
Пачасаўшы патыліцу, зьвярнуўся да Пракопа:
— Заві труну рабіць... Няхай памяць мая будзе! Усе мы, як гэта гаворыцца, пойдзем у землю... Так-то яно...
І ўздыхнуў некалькі разоў па дзеду.
Нізка спусьціўшы старую галаву, стаяў Гняды з сумам у вачох, жаваў саломіну слабымі жоўтымі зубамі ды шавяліў адвіслай ніжняй губою...