Маладняк (часопіс)/1929/7/Рыбакі
| ← ⁂ (Агнямі і кроўю сардэчных поэм…) | Рыбакі Апавяданьне Аўтар: Мікалай Бяліна-Падгаецкі Ліпень 1929 году |
Калі ападаюць лісты → |
Прапануем да спампаваньня!
РЫБАКІ
(Апавяданьне)
I.
— Гэй, таварышы, адчыняйце браму!
Праразьліва гудзе ражок грузавога аўтомабілю, каля зачыненай брамы бандарнае фабрыкі. А наведзены матор уторыць яму сваім гулам, злосна патрабуючы пропуску.
— Бачыш раскрычаліся, д‘ябал-бы іх пабраў! — мармоча стары Жозэф, на абавязках якога звычайна ляжыць упусканьне і выпусканьне прыбываючых на фабрыку аўтомабіляў. — Нават кавалка хлеба не пасьпееш перакусіць спакойна.
— Ну, дзядок, паварочвайся! — крычыць яму П‘ер з самага верху накладзенага парожнімі бочкамі грузавога аўтамабілю. — Нам чакаць няма часу!
— Няма часу, няма часу! — мармоча Жозэф, адчыняючы цяжкія масыўныя вароты. — Не на пажар сьпяшаецеся. А да сьмерці напрацавацца заўсёды пасьпееце.
Грузавік урачыста ўзьяжджае на шырокі двор фабрыкі. Яго зараз абкружае натоўп цікаўлівых рабочых.
— Гэй, П‘ер крычыць адзін з іх. Ты чаго-ж гэта ўскарабкаўся аж на самы верх? Нібы прэзыдэнт рэспублікі!
— А тут добра, — сьмяецца П‘ер, — ветрык павявае і прыгожых дзяўчат па дарозе разглядаць можна.
— Ну, чаго скупіліся тут, д‘яблы! — раздаецца з воддалі сярдзіты голас старога майстра. — Нібы аўтамабіля ніколі ня бачылі. Жывей за працу!
Рабочыя, сьпяшаючыся, разыходзяцца ў розныя бакі, а П‘ер пачынае разгружаць аўтамабіль.
— Бачыш, жывёла якая гэты майстар, — мармоча ён, спрытна пасылаючы па наведзенаму дзеравянаму памосту парожнія бочкі на зямлю. — Слова з прыяцелем прагаварыць забараняе.
Бочкі, пушчаныя спрытнаю рукою, коцяцца па памосьце і мякка перавярнуўшыся некалькі разоў на зямлі, коцяцца далей, проста ў шырока рашчыненыя дзьверы складу. Там яны падхопліваюцца другімі рабочымі). фарміруюцца па катэгорыях і ставяшца у шар для прасушкі.
— А спрытны хлопец гэты П‘ер, — кажа старэйшаму майстру адзін з дзесяцкіх, — глядзі як налаўчыўся. Ані аднэю бочкаю не прамахнецца. Усе, як адна коцяцца, куды ім належыць!
— Спрытны то ён спрытны, — усьміхаецца сабе ў вусы старэйшы майстар. — Ды вось гаварыць ён вельмі любіць шмат. Вось у чым бяда!
— Ну, вось вам апошняя! — крычыць П‘ер і лёгка скача на зямлю з грузавіка. — Цьфу, як змарыўся! Цяпер адпачыць і перакусіць ня шкодзіць.
І выняўшы з кішэні яшчэ з раньня прырыхтаваны маткаю бутэрброд, ён пачаў з смакам есьці свой, некалькі спозьнены полудзень.
— Гэта-ж падумаць толькі, — гаварыў ён рабочым, якія чысьцілі каля яго на дварэ пакрытыя астаткамі ад масла бочкі, — ужо адзінаццатая гадзіна! Скора і на полудзень чае ісьці, а я ледзь-ледзь улучыў хвілінку вольную, каб трошкі перакусіць! Ну і дзянёк-жа выдарыўся сёньня! Перш у Экс на фабрыку паехалі, потым на вакзал два разы, потым яшчэ ў два-тры мейсцы, потым вось сюды. Зусім замарыўся я сёньня, таварышы.
— П‘ер, падыдзі сюды на хвалінку, — пазваў яго з сваёй канторы старэйшы майстар. — Ты мне патрэбен.
— Вось стары д‘ябал прычапіўся, — прамарматаў П‘ер, — нават перакусіць не дае спакойна сабака гэты.
А ў слух сказаў:
— Я зараз, майстар. Толькі праглыну кусок!
— Вось што, П‘ер, — сказаў яму стары майстар, калі Дзюкло увайшоў у яго маленькую канторку. — Заўтра вельмі рана раніцою трэба будзе паехаць на фабрыку Экс і паступіць там на цэлы дзень з грузавіком у распараджэньне інжынэра Дзюжардэна. Там маюцца якіясьці тэрміновыя работы.
П‘ер спахмурнеўшы паскроб патыліцу.
— Я ніколі не адмаўляюся ад працы майстар, — нерашуча сказаў ён. — Нават у нядзелю працую з задавальненьнем, калі ёсьць над чым працаваць. Сям‘я ў мяне вялікая, а заработак не такі ўжо вялікі. Так што адпачываць — то не асабліва прыходзіцца. Але-ж заўтра для мяне працаваць зусім немагчыма.
— Гэта чаму-ж П‘ер? — зьдзіўлена падняў бровы стары майстар.
І спахмурнеўшы дабавіў:
— Мне здаецца, што заўтра не нядзеля і не якое-небудзь нацыянальнае сьвята, каб нічога не рабіць.
— Заўтра Першае Мая, пане Альфоне, — ціха адказаў яму П‘ер, — а ў гэты дзень я ніколі яшчэ не працаваў. Ня думаю працаваць і ў гэтым годзе.
— Скажэце, калі ласка, які рэволюцыянэр знайшоўся! — расьсьмяяўся на ўсю канторку старшы майстар. — Першае Мая! Ды гэтае-ж сьвята ніколі ня было замацована францускаю палатаю дэпутатаў, дурная ты галава! Апрача таго, глядзі, цяпер Піліп згадзіўся працаваць заўтра. Дык што-ж гэта ты лепшы за яго?
— Шофэр Піліп можа рабіць як ён хоча, цьвёрда адказаў на гэта П‘ер. — Я-ж працаваць заўтра ні ў якім разе ня буду!
— Глядзі, П‘ер, — пагразіў яму майстар. — Ты ведаеш, што дырэктар, пан Дэфрыкс, жартаў строіць ня любіць. Дорага можа абыйсьціся табе тваё кардыяцтва!
П‘ер маўчаў, задумёна верцячы ў руках сваю шапку.
— Ну, як ведаеш, — сказаў урэшце майстар Альфонс, — ня хочаш слухаць добрае рады — ня трэба. Сам-жа потым шкадаваць будзеш.
І больш ласкавей дадаў:
— Я мусіць-бы, бадай, накіраваў каго-небудзь другога ў Экс. Шкода мне цябе; ды і бацьку твайго, старога Франсуа, я даволі добра ведаю. Але вось ў чым бяда. Пан Дэфранс сам цябе чамусьці намеціў, як відаць, самага больш кемлівага з рабочых. А ён сам, як я чуў, будзе заўтра на фабрыцы ў Эксе. Так што брат — таго. Я баюся каб і мне не нагарэла за свавольнасьць, калі я каго-небудзь другога замест цябе накірую. Ты лепш вось што зрабі. Пайдзі ў галоўную кантору і пагамані з самім гаспадаром Фурн‘ерам, або з галоўным інжынэрам Дэфрансам. Бязумоўна, аб тваім Першым Маі ня вельмі трэба наводзіць гаворкі. Так выдумай што-небудзь. Ну, магчыма ты хворы, ці што. Ня мне-ж цябе навучаць, усамдзеле. Я-ж з свайго боку, калі мяне з галоўнае ўправы запытаюць, скажу, што можна і другога назначыць. Вось так і зробім, калі ты ўсё-ж яшчэ ня згодзен.
— Я сам вельмі ўдзячан, пане Альфонс, за добрую параду, — падзякаваў старшага майстра П‘ер Дзюкло, — я ніколі не забудуся вашых чалавечых да мяне адносін.
І з гэтымі словамі П‘ер выйшаў з канторкі.
— Ну і справы! — разважаў між гэтым старэйшы майстар, — усё цяжэй і цяжэй становіцца камандаваць рабочымі. Толькі справы былі раней, у час старога Фун‘ера — заснавацеля фірмы! Загадаў што-небудзь рабочым — і піснуць не асьмельваліся, ня тое што не паслухацца. А зараз — зусім ня тое пайшло. І сьвяты розныя рэволюцыйныя нарадзіліся і гавораць цяпер вельмі ўжо шмат. Вось і круціся між імі і гаспадаром. І заўсёды ўрэшце ты — майстар — вінавайцам застанешся. Ну, і пасада ўжо мая! Ні да якога д’ябла ня варта!
І старэйшы майстар, Альфонс, злосна сплюнуў у бок, нахіліўся над кніжкамі і пачаў пільна правяраць колькасьць выпушчаных і прынятых з другіх фабрык за апошні месяц бочак.
II
Шырокаю істужкаю ўецца паўз бераг мора бульвар Ля-Корніш у Марсэлі. Навальнішай разьбіваюцца аб яго гранітнае прыбярэжжа разгневаныя хвалі. А ціхім летнім вечарам гэтыя-ж самыя хвалі далікатна ліжуць бераг, ласкава шэпчуць усім, жадаючым іх слухаць, свае прыгожыя легэнды ды казкі. Ціха і спакойна ў такі ясны летні вечар Міжземнае мора. Там, недзе далёка, на кругавідзе, маяком відаць грыбацкія лодкі, альбо з пагардаю, прарэзваючы сваімі стальнымі грудзьмі хвалі, пройдзе веліч-карабель, накіраваўшыся ў адчыненае мора. А там далёка, за мысаю, чорным бураломам выдзяляецца казачны, паўзруйнованы цяпер палац Іф, ды відаць яшчэ высока ўходзячая ў неба вежа маяка.
Ля-Корніш яшчэ не заселены. Яго пястлівыя віллы і масыўныя чатырохпаверхныя дамы адлеглы адзін ад другога на досыць вялікай адлегласьці. Ля-Корніш яшчэ ведае сваіх багатых наведвальнікаў, сваіх прадпрыёмцаў, сваіх будаўнікоў гатэляў, палацаў і велічных дамоў — небаскрэбаў.
Блізкасьць разьюшанага мора: то сярдзіта-ганарлівага, то ласкава-далікатнага, прыгожая панарама на гэтае мора і на падыходзячыя да яго горы, некаторая адлегласьць Ля-Корніша ад шумлівага гарадзкога цэнтру пры найлепшых сродках зносін — усё гэтае кажа за тое, што і гэтаму бульвару засталося ня доўга быць незаселенаму, што хутка і тут, як і ва ўсіх куткох агромністага партовага гораду, будзе душна жыць, будзе цяжка дыхаць.
— Вось прыду і заяўлю проста дырэктару, што не хачу, ведаеце, працаваць Першага Мая, — разважаў сам з сабою ўпоўголас П‘ер Дзюкло, імкненым выглядам адбіваючы крокі па асфальтаваму тратуару Ля-Корніша. — І сапраўды такі, нявольнік я ім ці што? Не хачу працаваць у наша рэволюцыйнае сьвята і скончана!
Сьпераду ўжо відаць быў чатырохпаверхавы дом, які належаў багацейшаму марсэльскаму комарсанту Фурн‘еру, у каторым былі распарадкаваны розныя аддзелы складанага кіраўнічага апарату, прадпрыёмцамі гэтага ўсімі прызнанага караля аліўковага масла і мыла.
Чага-чаго толькі ў гэтым доме няма. Тут і галоўная кантора ўсіх трох марсэльскіх фабрык Фурн‘ера, тут і ўправа яго шматлікавымі караблямі, тут і галоўнае бюро па дасьледваньню прыродных багацьцяў, самых далёкіх калёній, тут і бухгальтэрыя, якая падводзіць падрахункі фурн‘ераўскіх зваротаў, якая з пунктуальнасьцю да аднае капейкі вылічвае яго шматмільённыя гадавыя прыбыткі.
П‘еру Дзюкло яшчэ ні разу ня прыходзілася бываць у сярэдзіне гэтага дому. Праўда, ён часьцяком — амаль ня кожны дзень — пад‘яжджаў да яго параднага ўваходу са сваім грузавіком. Але-ж гэта было толькі для таго, каб перадаць лёкаю пакунак з рознымі пісулькамі ды дакумэнтамі з фабрыкі. Ды і то, звычайна, пакунак перадаваўся ня ім самім, а шофэрам Піліпам.
— Прабачайце пан Жырард, — нерашуча запытаўся П‘ер у досыць паказнага лёкая, уваходзячы ў аздоблены парадны пад‘езд фурн‘ераўскага дому. — Ці магу я бачыць сёньня па вельмі тэрміновай справе пана дырэктара Дэфранса?
А хіба вы ня ведаеце парадкаў, малады чалавек? — паважна, пытаньнем на пытаньне, адказаў яму ўбраны ў аздобленую золатам ліўрэю лёкай.
І акінуўшы яго, адзетага ў мізэрны рабочы касьцюм, праразьлівым зіркам — дабавіў:
— Для рабочых у нас ёсьць уваход з двара. Тут мы прапускаем толькі чыстую публіку.
І не зварочваючы ўвагі на атарапеўшага ад такога адказу П‘ера, Жырард кінуўся адчыняць парадныя дзьверы пад‘ехаўшаму на ўласным аўтамабілі амэрыканцу.
— Што, мусьсе Фурн‘ер прымае? — ня гладкаю францускаю моваю, запытаўся багаты янкі.
— Так як вы сказалі пане Дзіксон, — горача адказаў яму лёкай, — мусьсе Фурн‘ер чакае вас у сваім габінэце.
І бачачы, што П‘ер усё-ж яшчэ нерашуча топчыцца каля ўваходных дзьвярэй, ён злосна прагаварыў да яго:
— Ну, дык чаго-ж ты стаіш тут. Праходзь.
Дзюкло ізноў выйшаў на вуліцу так і не зразумеўшы, цераз які ўваход з двара дазвалялася рабочым праходзіць у памяшканьне галоўнае ўправы.
Ён магчыма яшчэ доўга блукаў-бы ўзад і ўперад па асфальтаваму тратуару, каб на яго шчасьце, з другога пад‘езду ня выйшаў знаёмы яму пасыльны.
— Ты чаго-ж гэта П‘ер блукаеш тут? — ласкава запытаўся ён у Дзюкло.
— Ды вось, Жан, ніякне магу дабіцца толкам, як у вас нашаму брату рабочаму прайсьці да дырэктара, — адказаў яму апошні. — Гэтая, золатам вышытая жывёла Жырард, ня пушчае мяне парадным уваходам.
— Бачыш, чаго захацеў! — расьсьмяяўся Жан. — Парадны ход, брацішка, у нас для паноў, каторыя на ўласных аўтамабілях пад‘яжджаюць і ў каторых кашалькі туга набіты банкавымі білетамі. А для вашага брата, вось там, калітка маецца. Як увойдзеш у гэтую калітку, дык направа ўсходы будуць. Падыміся па гэтых усходах на другі паверх, прайдзі ў самы канец калідора, — там рэгістрацыйны пакой убачыш.
— Ну вось, дзякую што растлумачыў, — падзякаваў Жану П‘ер. — Аднаму ніяк-бы не дабрацца!
І ён накіраваўся адшукваць рэгістратуру.
∗
∗ ∗ |
— Мне неабходна гутарыць з дырэктарам, — сказаў П‘ер Дзюкло, увайшоўшы ў рэгістратуру.
— Я прашу пропуск у габінэт Дэфранса.
— Пан Дэфранс сёньня нікога з рабочых ня прымае, — адказаў яму з свайго вакенца рэгістратар. — Прыходзьце посьлезаўтра.
— Посьлезаўтра будзе вельмі позна, — пасупярэчыў на гэта П‘ер. — Мне патрэбна пагаварыць з панам Дэфрансам сёньня. Справа датычыцца іменна заўтрашняе працы.
— Я нічога не магу для вас зрабіць, абыякава адказаў рэгістратар. — Гэтакі загад галоўнага камэнданта, каб сёньня не турбаваць дырэктара.
І ён зачыніў сваё вакенца пад самым носам у Дзюкло.
— У чым справа Андрэ? — пачуўся раптам голас дырэктара за сьпінаю служачага. — Хто гэта мяне так неадступна пытае?
— Ды вось, пане Дэфранс, нейкі рабочы хоча вас абавязкова сёньня бачыць, — шаноўна адказаў запытаны. — Я сказаў яму, што вы сёньня занятыя, і каб ён зайшоў як-небудзь у другі раз.
— А мне неабходна пане дырэктар з вамі пагутарыць сёньня, нерашуча ўмяшаўся ў гутарку П‘ер. — Гэта наконт заўтрашняй працы на фабрыцы ў Экс, куды мяне з вашага распараджэньня пасылаюць.
— Ах, гэта вы Дзюкло, — пазнаў яго Дэфранс. — У чым-жа справа? Ці ня майстар Альфонс вас да мяне накіраваў з якім-небудзь даручэньнем?
— Н…не-э, майстар мяне ўласна да вас не накіраваў, — пужліва прагаварыў П‘ер. — Але мне хацелася-б з вамі асобна пагаварыць сёньня па гэтай справе.
— Дык у чым-жа справа, мой прыяцелю, — сказаў дырэктар. — Ён вельмі часам любіў паказаць простым рабочым сваю дэмакратычнасьць.
— Бярыце пропуск і праходзьце да мяне ў габінэт. Для добрага і прыкладнага рабочага ў мяне заўсёды знойдзецца некалькі хвілін вольнага часу для гутаркі!
І ён здаволены створаным ім эфэктам вышаў з рэгістрацыйнага пакою ў сярэдзіну дома.
— Ну, што, бачыш, — ня сутрымаўся, каб не заўважыць служачаму Дзюкло. — Я казаў табе, што я па вельмі пільнай справе. Ну, жвавей давай пропуск. Мне некалі, ды і дырэктар чакае мяне ў габінэце.
— Ды мне што, хіба шкода? — адказаў на гэта рэгістратар. — Калі дырэктар загадаў — я выдам.
Атрымаўшы ружовы білецік і старанна нага аб нагу пачысьціўшы свае плоскунныя пантофлі, якія носіць большасьць рабочых на паўдні Францыі, П‘ер Дзюкло накіраваўся да габінэту Дэфранса. Ідучы П‘ер складаў пляны шчокатнае гутаркі, якую яму зараз прыдзецца мець з дырэктарам прадпрыемства.
— Чорт ведае што, — разважаў ён дарогаю, — як-бы гэта сказаць, каб усё прайшло як найлепш. Бо вельмі зразумела, што калі я скажу яму як ёсьць, — гутарка са мною будзе вельмі кароткая. Зьбірай тады П‘ер свае пажыткі і ідзі куды папала. А куды цяпер пойдзеш, калі ўсюды — беспрацоў‘е? У мяне-ж на плячох сям‘я — маці старая, ды хворы бацька, да гэтага яшчэ — беспрацоўны. Вось дык задача! Рабі як хочаш. Патрэбна будзе паслухаць матчынае парады і нагаварыць яму чаго-небудзь такоўскага аб хваробе бацькі. Толькі вось… маніць я не вялікі майстар!
І падыйшоўшы да дзьвярэй дырэктарскага габінэту, ён асьцярожна пастукаў у іх.
— Уваходзьце! — пачулася з сярэдзіны.
Калі П‘ер адчыніў дзьверы — дырэктар сядзеў за пісьмовым сталом і паказваўся глыбока аддадзеным у якіясьці вылічэньні.
Такой глыбокай задумённасьці прайшло некалькі хвілін, у часе якіх П‘ер стаяў пераступаючы з нагі на нагу. А Дэфранс, за сваім вылічэньнем не заўважваў прысутнасьці чалавека ў сваім пакоі, ні то рабіў выгляд, што не заўважае.
— Гм! гм! — асьцярожна кашлянуў Дзюкло, каб урэшце зьвярнуць на сябе дырэктараву ўвагу.
— Хто тут? — раздрайжнена запытаўся апошні. — Я загадаў мяне сёньня не турбаваць!
— Пане Дэфране, вы дазволілі мне зайсьці ў ваш габінэт, каб пагаманіць з вамі, — адказаў яму П‘ер.
— Ах, гэта вы Дзюкло, — падняў нарэшце сваю галаву ад папер дырэктар. — У чым справа? Кажэце хутчэй, таму што мне няма часу.
— Пане Дэфранс, — нерашуча загаварыў Дзюкло, вы вызначылі мяне заўтра на якуюсьці тэрміновую працу на фабрыцы Экс.
— Так, так, я ўспамінаю, адказаў дырэктар, — там патрэбна зрабіць вельмі важную працу. А вы, як я ведаю, кемкі хлопец. Дык у чым-жа справа?
— Я вам вельмі ўдзячан, пан Дэфранс, за добрую аба мне думку, — сказаў П‘ер. — Але-ж, бачыце, заўтра ў Эксе я працаваць не змагу.
— Гэта чаму-ж? — нездаволена падняў бровы дырэктар.
— Ды бачыце-э… у мяне бацька вельмі хворы і так справы якіясь-кольвек маюцца, — блытаўся Дзюкло, нэрвова круцячы ў руках сваю шапку.
А сам думаў:
І чаму гэта я яму няпраўду кажу? Усё роўна ён не паверыць. Лепш — адразу сказаць у чым справа, а тады відаць будзе. Урэшце — Першае Мая гэта наша працоўнае сьвята, а таму прымусіць мяне працаваць ніхто ня мае права.
А ў галаве мітусілася:
— Ну, а калі выганіць? Куды дзенуся са старою маткаю, з хворым бацькам пры гэтым беспрацоўі?
Халодны зірк дырэктара здавалася праходзіў у самае нутро рабочага, прабуючы адшукаць там сапраўдную прычыну адмаўленьня ад працы.
— Прычыны, якія вы мне тут даводзіце, П‘ер, зусім не заслугоўваюць увагі — холадна сказаў дырэктар. — Ваш бацька і сёньня як відаць хворы, а між іншым вы вышлі на працу? А што датычыцца да там — вашых асабістых спраў, дык гэта зусім мяне ня тычыцца. Магчыма што ў вас ёсьць якая-небудзь іншая прычына больш важная, якая і прымушае вас адмовіцца ад гэтай тэрміновай працы?
— Так, пане дырэктар, — сьмела падняў галаву П‘ер, — у мяне ёсьць іншая прычына. Заўтра Першае Мая, а ў такі дзень я ніколі не працую.
Некаторы час панавала маўклівасьць. Дэфранс з незахаваным зьдзіўленьнем разглядаў рабочага, які асьмеліўся адмовіцца ад працы, які адважыўся заявіць у вочы яму — дырэктару — што ён зьбіраецца сьвяткаваць рабочае сьвята.
— У хлопца мусіць ня ўсе шрубкі ў галаве цэлыя, — памысьліў Дэфранс. — Хіба ён не разумее, што ён рызыкуе згубіць кавалак хлеба?
А ў слух прагаварыў:
— Так, так, малады чалавек, значыцца вы таксама з рэвалюцыйна настроеных. А я, ведаеце, лічыў вас за кемнага чалавека! Скончым, гэта ваш інтэрас. Я-ж ні над кім не раблю гвалту.
І працягнуўшы маўклівасьць ён нечакана спытаў:
— Вы колькі атрымоўваеце ў нас за вашую працу ў дзень?
— Дваццаць франкаў за дзесяць гадзін працы, пане Дэфранс — адказаў П‘ер, — зьлёгку зьдзіўлены гэтым пытаньнем.
— Так, так, — пацёр рука аб руку дырэктар. Бачыце, праца заўтра досыць адказная і я хацеў-бы каб вы, іменна вы, яе выканалі. Што скажаце вы, калі я за заўтрашні дзень заплачу вам удвайне, гэта значыць — 40 франкаў[1].
— Я ўсё-ж такі ад працы адмоўлюся, пане Дэфранс, — цьвёрда адказаў П‘ер.
— Ну, хлопец, зусім дурань, а мо‘ хітры вельмі, — памысьліў пра сябе дырэктар. — Дзе гэта відана каб людзі адмаўляліся ад грошай. Ды яшчэ — чорнарабочы! Дай яшчэ спрабую. Цікава, як доўга вытрымае свой рэвалюцыйны характар гэты хлапец.
І ён з расьцяжнасьцю прапанаваў:
— Шэсьцьдзесят франкаў за заўтрашні працоўны дзень і ні аднаго франка больш. Згодны, ці што?
— Пане дырэктар, я ня з тых, якія продаюць свае перакананьні за грошы, — цьвёрда адказаў яму на гэта П‘ер. Заўтра я ні пад якім відам ні за якія ўзнагароды — працаваць ня буду!
— Вельмі шкода, вельмі шкода П‘ер, — уздыхнуў Дэфранс. — Нічога не парадзіш, гэта справа ваша. Я нікога з маіх рабочых ніколі не гвалтую. Паклапацімся абыйсьціся бяз вашай дапамогі. Бязумоўна, гэты малюсенькі інцыдэнцік ніколькі не пагоршыць нашых добрых адносін, ці ня гэтак П‘ер?
— Я заўсёды да вашай паслугі, пане Дэфранс, — адказаў яму Дзюкло. — Даверце, каб ня Першае Мая, я ніколі не адмовіўся-б працаваць.
— Дзень інтэрнацыяналу… клясавае адзінства… так, так — я вельмі добра вас разумею П‘ер, хоць і зьдзіўлены трохі, — скрозь зубы праціснуў дырэктар. — Вы вольны Дзюкло. Маеце права ісьці зараз да вашага хворага бацькі.
— Ух, каб цябе чэрці, як увагрэўся, — уздыхнуў поўнымі грудзьмі П‘ер, выходзячы з габінэту дырэктара. Бачыш, жывёла якая! Захацеў за грошы купіць П’ера Дзюкло. Ды на не таго нарваўся, галубок! Што, што, а Першым Маем мы рабочыя не гандлюем.
— Прагоніць ці пакіне на працы, — турбавала ўсё-ж непакойная думка. — Здаецца, як-бы нічога. Сам сказаў, што гэта не папсуе нашых адносін. А ўрэшце, чорт яго ведае! Там відаць будзе!
І супакоіўшыся на тым, П’ер Дзюкло накіраваўся да сябе дадому, каб добра адпачыць перад заўтрашняю маніфэстацыяй.
∗
∗ ∗ |
— Альлё, альлё! Гаворыць Дэфранс! — сказаў у тэлефонную трубку дырэктар. Ён вызываў нумар сваёй бандарнай фабрыкі. — Гэта вы Альфонс?
— Так, гэта я, пане Дэфранс, — адказаў на другім канцы проваду старэйшы майстар. Чым магу паслугаваць?
— Справа вось у чым, — казаў далей дырэктар, — да мяне прыходзіў ваш рабочы… ну, як яго там… П’ер Дзюкло, ці што? Ён адмаўляецца працаваць заўтра ў Эксе. Прычына адмаўленьня — Першае Мая!
— Няўжо адмовіўся; ён нічога мне не казаў аб гэтым! — зманіў Альфонс.
— Так, адмовіўся і самым рашучым чынам. Так што вы паклапацецеся паслаць каго-небудзь другога заўтра ў Экс. У вас такі рабочы бязумоўна знойдзецца?
— Я паклапачуся паслаць туды ня менш кемлівага.
— Вось, вось. І дакляруйце яму калі будзе трэба, ну скажам двайную плату, ці што.
— Слухаю, пане Дэфранс!
— Што-ж датычыцца да гэтага самага П’ера Дзюкло, — казаў далей з расьцягнасьцю дырэктар, дык бязумоўна мы нікому з рабочых не забараняем сьвяткаваць іх першае мая. Гэта ня можа ні ў якім разе паслужыць афіцыйнаю прычынаю звальненьня. Але я не жадаю больш бачыць гэтага рабочага ў нас на службе. Цераз тры дні не павінен быць ён у вас на фабрыцы. Разумееце?
— Разумею, пане Дэфранс, — чульліва адказаў з другога канца проваду старшы майстар. — Ваш загад будзе выкананы з пунктуальнасьцю.
Дэфранс, як ні ў чым ня бывала, павесіў трубку, узяў з стаячай на пісьмовым стале скрынкі гаванскую цыгару, зьлёгку паціснуў яе ў двох пальцах і павольна раскурыў аб запаленую сярнічку.
— Ну і будзе пяпер блукаць бяз працы, дурніца, — праціснуў скрозь зубы, пускаючы да столі пярсьцёнкі сіняга дыму з сваёй пахучай цыгары. — Сам потым шкадаваць будзе!
І скончыўшы курыць ён устаў з свайго глыбокага скуранога крэсла, узяў у рукі капялюш і тростачку — вышаў на пад’езд. Там яго ўжо чакаў бліскучы чорным лакам афарбованы торпэдо.
— Да Бока! — кінуў шофэру, назваўшы адзін з самых дарагіх рэстаранаў гораду. Там яго ўжо чакалі к полудню некалькі багатых амэрыканскіх банкіраў.
Ён цяпер не разважаў ні аб чым. Яго думкі былі толькі на адным пункце ўвагі, на фінансавай комбінацыі, якая абяцала яго гаспадару і яму самому некалькі мільёнаў франкаў чыстага прыбытку.
III
— Чулі навіну, таварышы, — гаварыў высокі і шырокаплечы каваль Дзюваль рабочым, калі тыя ў часе перапынку на сьнеданьне сабраліся пагрэцца, каля яго разагрэтай накавальні, — чулі ці не? Адміністрацыя нашага заводу зноў звальняе 150 рабочых.
— Вось табе і штука! — адазваўся адзін з прысутных. Пазаўчора звольнілі 50, на мінулым тыдні каля сотні, заўтра зноў такую грамаду накіруюць за браму. Калі так будзе далей, дык завод, бадай, зачыніцца.
— Да гэтага ідзе, — адказаў другі. Наколькі я зразумеў з учарашняй газэты, фабрыканты нашы наогул стараюцца скараціць вытворчасьць, зачыняць заводы і перасылаць свае грошы за мяжу. Ім, бачыце, ня выгадна цяпер працаваць у Францыі.
— Ну, а мы? А на якія сродкі мы жыць будзем? — пасыпаліся са ўсіх бакоў пытаньні. — Горад і так перапоўнен беспрацоўнымі. А тут яшчэ нас, хто працаваў, звальняюць. І чаго гэта глядзіць урад? Чаму дазваляе ён фабрыкантам так зьдзеквацца над намі?
— Урад? — насьмешліва перапытаў каваль. Хопіць брат, няўжо ты да гэтага часу ня ведаеш нашага ўраду. Ён толькі і цікавіцца інтарэсамі фабрыкантаў. А пра нашага брата-рабочага ён думае вельмі мала!
А тут яшчэ гэты чортаў грып гішпанскі на горад навязаўся, — з нездаволенасьню заўважыла работніца Жэрмен, — людзі, як мухі, уміраюць. Учора хавалі маладую Шамон, пазаўчора бабулю Дзюпле і шмат іншых. Можа гэта і лепей — пакутнікаў ад беспрацоўя будзе значна менш.
— Вы чыталі новае паведамленьне адміністрацыі? — спытаў толькі што падышоўшы да грамады рабочы. Гаварыць, спрачацца аб палітыцы ў сьценах заводу строга забараняецца пад пагрозай звальненьня з працы. Што вы на гэта скажаце, таварышы?
— Гэта чорт ведае што такое! Нячуваныя зьдзекі — пачуліся ўсхвалёваныя галасы. Праразьлівы гудок сірэны апавяшчае канец сьнеданьня. Рабочыя сумныя і задумённыя разыходзяцца на свае месцы і становяцца зноў за перапыненую працу.
І ізноў гудзе матор заводу, зноў мэханічныя лябёдкі паднімаюць і пераносяць з аднаго месца на другое стопудовыя цяжары, зноў, нагнуўшыся над варштатамі, рабочыя вагонабудаўнічага заводу Каппэлет у Марсэлю точаць, куюць і пераплаўляюць мэталі.
А ў галаве кожнага адно хвалючае пытаньне.
— Ці маё прозвішча фігуруе ў сьпіску 150? Ці не чакае мяне заўтра беспрацоўе, голад і холад?
1920 год — год вострага эканамічнага крызісу, год нябывалага беспрацоўя і цяжкага жыцьця няміласэрна біў па плячох рабочую клясу Францыі.
Працоўны дзень на заводзе скончан. Праразьлівы гук сірэны заводу апавяшчае рабочым, што час пакідаць станкі.
Змораныя, але радасныя купаю выходзяць яны з заводзкае брамы на шырокую вуліцу і разыходзяцца ў розныя бакі.
— Знача, заўтра роўна а дзесятай, — гаворыць Дзюваль сваім таварышам, каля рэстарану Морыца. Толькі не пазьнецеся таварышы!
— Ня бойся, ня спозьнімся — было яму адказам.
— Ужо куды-куды, а на дэманстрацыю прыдзем у час!
— І за парадкам сачэце — папярэдзіў іх Дзюваль — гэта будзе спакойная першамайская дэмонстрацыя.
Прыяцелі ціснуць адзін другому рукі і разыходзяцца ў розныя бакі.
∗
∗ ∗ |
Наступны дзень — быў дзень Першага Мая. У вокнах рабочых кватэр разьвіваліся чырвоныя сьцягі — у дамох буржуазіі было ўсё па звычайнаму, выглядала сумам і не павабнасьцю.
Ярка сьвяціла ў гэты дзень паўднёвае марсэльскае сонца, яго праменьні тысячамі пырскаў адбіваліся ў спакойных водах Міжземнага мора.
І нейкімі непатрэбнымі, праз памылку папаўшымі сюды, здаваліся атрады паліцэйскіх і салдат, якія машыравалі па горадзе, займалі ўсе яго пляцы, цэнтральныя вуліцы і грамадзкія будынкі.
— З дэманстрантамі не цэрамоніцца! — дало загад вышэйшае вайсковае начальства. Страляць у выпадку чаго баявымі патронамі. Трэба добра такі правучыць сёньня марсэльскі зброд, каб у яго надоўга адпала ахвота да дэманстрацый.
Рана ўстаў у гэту раніцу і П‘ер Дзюкло. Прыбраўся ў свой найлепшы сьвяточны гарнітур з маленькім чырвоным банцікам на грудзях, надзеў новую, купленую ў мінулую палучку, шапку і здаволены сам сабою, увесь поўны маладога рэвалюцыйнага ўздыму вышаў на вуліцу.
— Пайду ў Каппэлет і далучуся да калёны вагонабудаўнікоў, вырашыў ён. Гэта ўсе добрыя хлопцы, ды і знаёмых у мяне там шмат.
Як сказаў так і зрабіў. Сьпешнымі крокамі П‘ер Дзюкло накіраваўся ў бок Каппэлета да рэстарана старога Морыца — дзе было назначана спатканьне маніфэстантаў.
Там сабралася ўжо шмат народу. Тысячны натоўп беспрацоўнага і пакутнага рабочага люду выстраіўся ў стройныя шэрагі і з чырвонымі сьцягамі рушыўся ўрэшце з рабочага кварталу к Канаб‘ерэ — багатаму і аздобленаму цэнтру гэтага паўднёвага партовага гораду.
— Хлеба, хлеба! — крычаў натоўп. Дайце нам працу! Мы патрабуем працы!
А наперадзе гэтай рабочай працэсіі, каб яшчэ больш паказаць яе спакойны характар, ішлі жанчыны з груднымі дзецьмі на рукак, а з боку, трымаючыся за рукі матак ішлі старэйшыя дзеці, абарваныя, схудалыя ад голаду.
— Хлеба! Хлеба!
Яшчэ не даходзячы тысячы мэтраў да Канаб‘еры натоўп дэманстрантаў напаткаўся на цэлы полк колёніяльнае францускае кавалерыі, які з голымі шашкамі ахоўваў усе ўваходы і выхады ў цэнтр гораду.
Даверліва ішоў натоўп на спатканьне застыўшым на сваіх конях кавалерыстым. Ды гэтыя салдаты такія-ж, як і яны, рабочыя і сяляне, толькі часова цяпер прыбраныя ў вайсковыя шынэлі. Ім павінна быць блізка рабочая справа, яны ня могуць накінуцца са зброяй у руках на сваіх братоў па клясе.
— Таварышы салдаты, маё маленькае дзіця есьці хоча! — крычыць з натоўпу маніфэстантаў нейкая, адзетая ў лахманы жанчына. Вы таксама рабочыя. У вас таксама галадаюць дома дзеці. І яна высока падняла на руках сваё худое, бледнае ад недаяданьня дзіця.
— Глядзеце вось, крычала яна, глядзеце на яго худзенькі тварык. Вы павінны ведаць ад чаго гэта ўсё. А цяпер, калі ў вас няма сэрца, дык страляйце!
— Хлеба, хлеба! — паўтараў ёй натоўп маніфэстантаў. Мы галадаем!
— Наперад, на натоўп! — раздалася сухая, не церпячая пярэчаньняў, каманда афіцэра.
Задрыжэлі спаісы[2]. Няўжо пойдуць яны біць рабочых, секчы клінкамі сваіх навостраных шабляў вось гэтых бяззбройных жанчын, старых і дзяцей?!
Але вялікая яшчэ жалезная дысцыпліна ў францускай колёніяльнай арміі. Суровая адказнасьць за невыкананьне баявога загаду начальніка. Слаба яшчэ была разьвіта клясавая сьвядомасьць у францускага колёніяльнага салдата.
І заблішчэлі ў насычаным сонцам паветры клінкі кавалерыйскіх шабляў. Страшэннай лявінай, якая ўсё можа зьмесьці на сваім шляху, рушыўся эскадрон за эскадронам на бяззбройны натоўп рабочых.
Натоўп ад жаху такога відовішча пачаў разьбягацца, ратуючыся ад азьвярэлых кавалярыстаў.
— Ратуйце! Ратуйце! — крычалі жанчыны, тулячы сваіх дзяцей, а тыя плакалі нясуцешна.
— Па натоўпу агонь! — пачулася з другога канца вуліцы каманда.
— Мы папалі ў пастку! — закрычаў на ўсю моц свайго голасу каваль. Таварышы, ратуйцеся! Хавайцеся ў бакавыя вуліцы — парадзіў ён, і кінуўся сам на брук, з прастрэленым сэрцам.
— Забойцы! Пракляцьце вам!
Аднатонна раскідаў гукі свае страшнае песьні кулямёт. Глуха раздаваліся ў летнім паветры стрэлы атраду паліцэйскіх — стрэлы, якія несьлі з сабою сьмерць, гора і пакуты.
Цераз гадзіну ўсё было скончана і вуліцы, ачышчаныя ад дэманстрантаў прынялі зноў свой звычайны выгляд. Карэты і аўтамабілі хуткай дапамогі звозілі з месца крывавае сутычкі параненых і забітых рабочых. Паліцыя адвозіла ў турмы і бліжэйшыя паліцэйскія вучасткі арыштаваных дэманстрантаў. Сярод апошніх быў і наш стары знаёмы васемнаццацігадовы П‘ер Дзюкло. Праўда, яму ня прышлося доўга сядзець у турме — назаўтра ўвечары П‘ер быў на волі.
— Глядзі, хлапчанё, больш не пападайся — сказаў з пагрозаю на разьвітаньне паліцэйскі камісар, — а то другі раз будзе горш.
∗
∗ ∗ |
Невясёлы ішоў на працу, назаўтра пасьля вызваленьня з турмы, П‘ер Дзюкло. Цяжкае адчуваньне небясьпекі, якая насоўвалася на яго не давала яму спакою.
— Чым вытлумачу я старэйшаму майстру сваё адсутнічаньне ўчора на працы? — маркотна думаў ён. Нельга-ж сказаць яму пра ўчарашні выпадак са мною. Нельга расказаць яму праўду, бо напэўна прагоняць з работы.
І цяжкае адчуваньне небясьпекі зьдзейсьнілася. Не пасьпеў ён прысьці на фабрыку і надзець рабочы касьцюм, як яго ўжо паклікалі ў кантору старэйшага майстра Альфонса.
— Ты чаму ўчора ня быў на працы? — строга спытаў ён П‘ера.
— Не здароў быў, паціху адказаў Дзюкло — дык і прысьці ня мог.
— З якога гэта часу за мэдыцынскай дапамогай пачалі зьвяртацца ў паліцэйскі вучастак? — ядавіта заўважыў Альфонс. От што, брат, не мані лепш. Я ўсё ўжо ведаю. Натварыў буянства ўчора дык і папаў куды належыць. А тут праца стаіць з-за твайго адсутнічаньня.
Дзюкло ня ведаў, што паліцэйскі камісар яшчэ ўчора паведаміў на фабрыкі і заводы прозьвішчы ўсіх арыштаваных дэманстрантаў. І лёс тых, хто меў працу, быў вырашаны.
Заўвага майстра аб тым, што ён за буянства трапіў у вучастак раззлавала П‘ера.
— Я ня буяніў, бо на рабочых дэманстрацыях наогул не буяняць — з пагардай заявіў. — І вам, майстар Альфонс, брыдка так гаварыць.
— Вось як! — узрадаваўся Альфонс выпадку спагнаць злосьць. Падумайце, рэвалюцыянэр які знайшоўся. Пераадзявайся хутчэй, ды марш у галоўную кантору за разьлікам. Вось як пагуляеш тыдняў два з парожнім жыватом па вуліцах Марсэля, тады пачнеш пяяць другія песьні!
— Разьлік, дык разьлік — адказаў П‘ер. І бяз вашай эксплёататарскай ласкі буду жыць, ня турбуйцеся! І моцна стукнуўшы дзьвярыма канторкі ён вышаў з пакою майстра.
— Учарашні арышт П‘ера, як раз вышаў наруку, — падумаў пра сябе Альфонс. Такім чынам, і разьлічваем мы яго не за першае мая, а за другое. Усё вышла, як ня трэба лепей. Дырэктар напэўна будзе здаволен мною. А хлопца ўсё-ж як ніяк шкода трохі. Вясёлы быў такі, ды і працаўнік старанны.
Старшы майстар узяў тэлефонную трубку і пазваніў у габінэт Дэфранса:
— Ваш загад, пане дырэктар, выканан — П‘ер Дзюкло разьлічан мною.
— Якія прычыны звальненьня? — спытаў Дэфранс.
. Ён ня толькі першага мая, але і другога не зьявіўся на працу — і Альфонс падрабязна расказаў дырэктару аб прычыне звальненьня.
— За гэта бязумоўна трэба звольніць — згадзіўся са сваім старшым майстрам дырэктар, — усё адным бунтаром менш будзе на фабрыках Францыі, — дадаў ён.
IV
— Вось я і беспрацоўны! — жалобна ўсьміхаючыся падумаў П‘ер. Атрымаўшы свой тыднёвы заробак, ён зноў апыніўся на асфальтавым тратуары Ля-Корніша.
Дахаты ісьці не хацелася. Там чакалі яго хворы бацька і старая маці, якім прыдзецца сказаць усю горкую праўду, якім прыдзецца адчуць голад, холад і другія выгады беспрацоўя.
— Што скажу я ім на пацеху? — думаў Дзюкло бязмэтна ідучы ўздоўж берагу мора. Чым супакою іх? Можа пайсьці зараз пашукаць якой-небудзь другой працы — мільганула ў галаве. Хто ведае? А раптам усьміхнецца шчасьце!
І П‘ер, ня трацячы больш ні хвіліны, пашоў шукаць працы. Але надарма былі ўсе яго патугі — працы нідзе ня было. Усюды куды ён ні зьвяртаўся — на фабрыкі, на заводы, у парту — атрымлівае адзін і той-жа адказ:
— Няма, няма і няма!
Нарэшце стомлены бязмэтным блуканьнем па горадзе, змучаны маральна і фізычна, ён апыніўся, сам ня ведаючы як, у цэнтры Марсэля — на шырокай, высаджанай дрэвамі і залітай рэклямнымі агнямі Канаб‘еры.
Глыбока засунуўшы ў кішэні рукі ішоў Дзюкло па шырокім тратуарам Канаб‘еры, а думка аб беспрацоўі, аб голадзе, які чакаў яго і яго сям‘ю не давалі спакою.
Канаб‘ера пацяшалася. Чорнымі ценямі мільгалі па яе гладкім асфальтавым бруку таксі, і уласныя, лакам пафарбованыя аўтамабілі, даючы трывожныя гудкі, ланцугом праходзілі трамваі. Нагружаныя пакупкамі ці проста ад няма чаго рабіць спацыравалі па тратуарам узад і ўперад натоўпы багата адзетае публікі. А жанчыны густа напудраныя і нафарбованыя весела і гульліва сьмяяліся, заклікаючы да сябе багатых кліентаў.
У роце перасохла. Ад шматгадзіннае хадзьбы па горадзе млелі ад стомленасьці ногі і востра балела ў віскох. Шклянка добрага сьветлага піва здавалася цяпер П‘еру найвышэйшаю благасьцю яго сьціплых жаданьняў.
І доўга ня думаючы, ён штурхнуў рукою дзьверы бліскучага рэстарану.
— Сюды ўваход вам забараняецца, пачуўся над яго вухам ветлівы, але рашучы голас адзетага ў чорны фрак і ў белыя рукавічкі мэтр-отэля. Праходзьце далей, даражэнькі!
— Ах, так, ды я-ж беспрацоўны! — мільганула ў стомленай галаве. Ды я-ж адзеты ў рабочую блюзу!
Спрачацца яму не хацелася, тым больш што спрэчка магла-бы скончыцца паліцэйскім вучасткам. І стомлена паціснуўшы плячыма, Дзюкло ізноў вышаў на ўпрыгожаную, залітую рознакалёрнымі агнямі Канаб‘еру.
— Чалавек, бутэльку шампанскага кліко і гаванскіх цыгар — пачуў ён ужо з вуліцы нейчы прывыкшы да загадваньня голас.
— Гуляюць на нашых сьпінах! — са злосьцю падумаў П‘ер і моцна сьціснуў у кулак сваю шырокую, прывыкшую да цяжкае працы руку.
Адказам яму быў сьмех вулічнай жанчыны, якая прапаноўвала свае паслугі нейкаму маладому, з іголкі адзетаму, па апошняй лёнданскай модзе, элеганту.
П‘ер крута павярнуў з Канаб‘еры направа, прайшоў каля аграмаднага будынку палацу юстыцыі і марсэльскай біржы і, асьцярожна сышоўшы па брудных і сьлізкіх ступеньках гранітных усходаў, апыніўся ў рабочым квартале Марсэля — у так званым старым горадзе.
Стары горад з яго цэлым лябірынтам сярэднявяковых вуліц і завулкаў такіх вузкіх, дзе ніякім чынам ня змогуць разьмінуцца дзьве сустрэчныя падводы, з яго традыцыйным шумам і нявіданай гразьзю, адразу захапіў у свае абоймы Дзюкло, адлучыўшы яго, здавалася, непраходнаю сьцяною ад багатай Канаб‘еры, якая была ў некалькіх кроках.
Нейкія два абарваныя алжырцы — як відаць беспрацоўныя, стаялі каля сьцяны аднаго дому і з галоднаю прагнасьцю паглядвалі ў дзьверы рэстарану трэцяга разраду, адкуль даносіўся на вуліцу звон талерак і, казычучы нэрвы носу, пах печанай на дрэнным аліўкавым масьле, рыбы.
Алжырцы жвава аб нечым гутарылі паміж сабою, старанна шукаючы ў дзіравых кішэнях сваіх лахманоў. Але не знашоўшы, як відаць, ні аднаго грошыка, яны моцна вылаяліся і пашлі далей, хутка зьнікнуўшы ў аднэй з бакавых вуліц рабочага кварталу.
— Вось скора і я такім буду! — з жалем падумаў П‘ер, і бязмэтна пашоў далей, заходзячы ўсё глыбей і глыбей у нетры перакрыжаваных вуліц і глухіх перавулкаў старога гораду.
∗
∗ ∗ |
— Грамадзянін, вы ведаеце куды ідзіцё?
Дзюкло падняў уверх галаву і паглядзеў. Проста перад ім з акружаючай цемры вылучалася адлучаная ад другіх вуліц туга працягнутаю вяроўкаю, такая брудная, як і другія, вуліца, ад пачатку да канца асьветленая шматзначнымі тут чырвонымі ліхтарамі.
— Калі хочаце, ідзеце сабе, — працягваў спыніўшы П‘ера паліцэйскі, але памятайце куды ідзіцё і галоўнае кашалёк свой захавайце глыбей У кішэню.
— У мяне, пане паліцэйскі, ніякага туга напакованага кашалька няма і ніколі ня было — адказаў П‘ер.
— Мая справа папярэдзіць — абыякава адказаў паліцэйскі — а там рабеце як ведаеце.
П‘ер падзякаваў за папярэджаньне і пашоў далей.
„Цукравая“ вуліца ад пачатку да канца перапоўнена дамамі цярпімасьці самай апошняе катэгорыі, карыстаецца вельмі дурною славаю ў Марсэлі. Бойкі, рабаўніцтва, шыбельніцтва тут самая звычайная справа.
І паліцэйскі, які стаіць круглыя суткі на пасту каля ўваходу ў гэту адгароджаную ноччу вяроўкаю вуліцу, нават ня здрыганецца на крык аб ратунку, што даносіцца іншы раз з дому цярпімасьці.
— Мне жыцьцё яшчэ не абрыдла — прагаворыць ён, адыходзячы, як найдалей ад небясьпечнага месца. Папярэджваў-жа я публіку, каб не хадзілі? Самі ведалі куды ішлі, дык і крыўдаваць цяпер няма на каго.
— Малады чалавек, заходзьце на хвілінку — крычалі П‘еру са ўсіх бакоў старыя і змучаныя жыцьцём простытуткі, якія сядзелі на ганках сваіх адчыненых пакояў — за тры франкі[3] поўнае здавальненьне.
Яны агідна ўсьміхаліся, тлумачачы цынічнымі рухамі захаванае значэньне і без таго ўжо зразумелых слоў.
Дзюкло ішоў не зьвяртаючы ўвагі на заклікі простытутак, аглушаны няспынным трашчаньнем разьбітых аўтоматычных машын, якія са ўсіх дамоў вуліцы на перабой тарабанілі нікчэмныя адны і тыя-ж матывы шаблённых танго, вальсаў і песень.
— Ратуйце! Ратуйце — пачулася раптам на „Салодкай“ вуліцы. Ратуйце! Забіваюць!
Нейкі шырокаплечы матрос у парванай сарочцы выскачыў на вуліцу і, размахваючы стальным кінжалам, крычаў на ўсю моц:
— Я табе пакажу, як ашукваць сумленнага чалавека! Я дабяруся да цябе.
Нейкага агідна ванітавала і ён, трымаючыся за ліхтарны слуп, жалобна плакаў, плёваючы і харкаючы. Нехта там у другім канцы вуліцы абліваўся п‘янымі сьлязьмі, праклінаючы і бога і маці яго нарадзіўшую.
— Ну дык што-ж, міленькі, пойдзем ці што? — зноў прыстала нейкая старая простытутка да Дзюкло.
— Адчапіся, шэльма! — адрэзаў П‘ер і пашоў да другога выхаду з „Салодкай“ вуліцы.
— Бач, які пагардны знашоўся — пачулася ўздагон. Я ні такіх, як ты, абарванцаў бачыла. Графы і князі наведваюць і здаволенымі застаюцца!
І няшчадная лаянка праводзіла, прыбавіўшага свае крокі, Дзюкло.
— Чаго я, уласна кажучы, тут ня бачыў — з журбой падумаў П‘ер — чаго мне трэба тут? Можа выпіць хіба? Тады і на душы лягчэй будзе.
І ён, пакінуўшы „Салодкую“ вуліцу, накіраваўся да партовага шынка Франсуа Марсаля.
Порт маўчалівы і настарожаны, са сваімі цёмнымі і душнымі шынкамі, са сваім шматлікім натоўпам работнікаў галодных і халодных, таемны і пагрозны прытуліў беспрацоўнага П‘ера Дзюкло.
V
Партовы шынок (Франсуа Марсаля амаль ніколі не пуставаў. Ужо з самае раніцы, пасьля таго, як служанка Жулія на скорую руку вымые падлогу і сатрэ пыл з невялічкіх дзеравяных столікаў, Марсаль адчыняў свой шынок, які адразу перапаўняўся наведвальнікамі.
Першымі, каля шасьці гадзін раніцы, прыходзілі партовыя рабочыя. Іх худыя, змучаныя бядотай і непадсільнай працай твары гаварылі аб іх несалодкім жыцьці. Нявесела выпівалі яны сваю чарку таннага каньяку, калі ў кішэні быў яшчэ вольны пятак, або калі Марсаль згаджаўся даць напавер да палучкі. Хаця ён амаль ніколі не згаджаўся на гэта, бо ведаў, што ні адзін партовы рабочы ня міне і так яго шынка. І па колькасьці выданага Марсалем у крэдыт віна і каньяку можна было беспамылкова разважаць аб ступені ажыўленьня працы ў парту Марсэля. Былое гэтае працы даволі і кніга даўгоў Франсуа запаўнялася цэлым шэрагам цыфр і прозьвішчаў вінаватых рабочых. Ня было працы, наступаў у парту чарговы, вельмі часты за апошнія часы, крызіс, і Марсаль рабіўся глухім да просьбаў рабочых, адмаўляючы іншы раз нават у кубку гарачай кавы.
Партовыя рабочыя раніцамі ў шынку доўга не сядзелі. Яны сьпяшаліся ў порт, дзе кожны дзень роўна а сёмай гадзіне раніцы пачынаўся гандаль рабочай сілай, дзе прадпрыёмцы з соцень выбіралі сабе дзесяткі, а іншы раз адзінкі шчасьліўчыкаў.
— Ці пападу сёньня на працу? — непакойна думаў кожны рабочы, залпам выпіваючы чарку каньяку ці проста грэючы свае зьмёрзшыя ад ранішняга холаду рукі каля гарачае печы.
Удасца папасьці — значыць забясьпечаны дзень гарачым абедам, значыць жонка і дзеці будуць мець магчымасьць добра пад‘есьці смачна прыгатаванага макарону з кавалкам мяса. Не — тады падцягні мацней падпругу і забудзься пра абед.
Пазьней — у гадзін восем, дзевяць раніцы ў шынку зьяўляліся розныя партовыя чыноўнікі, якія важна выпівалі сваю шклянку віна і гутарылі з гаспадаром аб гарадзкіх навінах.
Пасьля наступаў кароткі перапынак у гандлі. Хіба толькі зойдзе квартальны вартавы ды спытае сабе таксама чарачку.
— Вам чаго загадаеце, пане Жыро? — пытаў ветліва гаспадар, — шклянку віна чырвонага, ці чарачку рому жадаеце?
— І ад таго і ад другога не адмоўлюся, пане Марсаль! — адказваў звычайна на такія пытаньні квартальны, папраўляючы абедзьвюма рукамі ліха закручаныя ўверх вусы, якімі ён вельмі ганарыўся.
Выпіўшы шклянку і закурыўшы сігару, прапанованую Марсалем, ён пакідаў шынок, паабяцаўшы расплаціцца другім разам.
— Нічога, нічога, пане Жыро — лісьліва гаварыў гаспадар шынка — аб такіх дробязях ня турбуйцеся памятаць. Гэта частаваньне было звычайнаю падачкаю квартальнаму, ад якога ў многім залежаў прыбытак шынку Марсаля. Але, бязумоўна, пры больш сур‘ёзных паслугах падзяка Марсаля не абмяжоўвалася шклянкаю віна ці пахучаю сігараю.
Правёўшы паліцэйскага, Марсаль садзіўся за прылавак і паглыбляўся ў чытаньне „Маленькага Марсэльца“ — любімай газэты гандляроў, крамнікаў і шынкароў раёну.
А дванаццатай гадзіне шынок зноў ажываў. Праходзілі ўсе тыя-ж партовыя рабочыя, якія садзіліся вакол маленькіх дзеравяных столікаў, закусвалі хлеб з пліткаю шакаляду, запіваючы такое сьнеданьне шклянкаю тонкага чырвонага віна. Другія, якія зараблялі больш, бралі шклянку амэрыканскага грогга ці піконт — складана згатаваную сумесь з некалькіх сартоў сьпіртных напіткаў. Калі казаць праўду, то на такія выдаткі адважваліся толькі майстры ці самі прадпрыёмцы. Рабочыя-ж абмяжоўваліся галоўным чынам чырвоным віном ці півам.
Найбольшая жвавасьць у шынку Франсуа была вечарамі, калі сюды сыходзіліся найбольш каштоўныя для Марсаля кліенты — матросы, качагары і служачыя замежных параходаў, што разгружаліся ў марсэльскім парту.
Тады густы дым напаўняў шынок. Сіпла напявала нікчэмныя матывы да рэшты разьбітая ад занадта частага ўжываньня аўтоматычная машына. Ангельскія і амэрыканскія матросы, мяняючы тут-жа ў Марсаля свае фунты стэрлінгаў і доляры, бралі віскі, каньяк і лікёры. Жанчыны вуліцы без якіх ня можа абыйсьціся ні адзін у сьвеце, хоць колькі небудзь паважаючы сябе, шынок, блукалі тут паміж сталоў, прысаджваліся ля наведальнікаў, просячы пачаставаць іх ангельскаю папіроскаю ці чаркаю бэнэкдытыну. Іншы раз там і тут узьнікалі спрэчкі, мільгалі пры электрычным сьвеце нажы, чулася цяжкая вулічная сварка і лаянка.
А Франсуа Марсаль спакойны і паважны стаяў за прылаўкам, падлічваючы прыбыткі…
∗
∗ ∗ |
Калі П‘ер Дзюкло ўвайшоў у шынок Франсуа — там яшчэ амаль нікога ня было. Тольк і ўкутку, каля самага прылаўка весялілася кампанія ангельскіх матросаў, якая моцна пяяла на незразумелай П‘еру мове песьні, крычала і буяніла.
Марсаль ласкава паглядаў на сваіх падвыпіўшых гасьцей, падаючы ім раз по разу новыя бутэлькі віна і джына. Гэта былі добрыя кліенты і ўжо не адзін фунт ангельскіх стэрлінгаў пераняў з матроскіх кішэняў у бяздонную скрыню Франсуа.
П‘ер сеў каля ўваходу ў шынок і загадаў сабе бутэльку італьянскага „к‘янцы“. На душы было пуста, стомленасьць зьліпала вочы, а ацяжэўшыя ад доўгага бязмэтнага блуканьня па гораду ногі балюча нылі.
— А ну, „Бірыбі“ засьпявай нам песьню — сказаў гаспадар шынка, зьвяртаючыся да сівага, у лахманы адзетага і друзлага на выгляд чалавека, які блукаў па пакоі шынку.
— Песьню? — перапытаў яго стары. Што-ж, можна бадай засьпяваць „Бірыбі“ ведае шмат усякіх песьняў — і вясёлых і сумных. Толькі пачастуй раней чаркаю.
Гэта была дзіўная фігура. Былы легіён, „Бірыбі“, як яго звалі наведвальнікі шынку, уяўляў з сябе нейкую незразумелую сумесь камэдыянта і трагіка. Амаль заўсёды п‘яны, ён блукаў з шынка ў шынок, выпрашваючы ў наведвальнікаў ні міластыню, а шкляначку віна ці чарку гарэлкі. А калі ён надломаным і старчым голасам пачынаў сьпяваць свае, па большай частцы, сумныя афрыканскія песьні, то ніяк нельга зразумець было ці трэба сьмяяцца ці плакаць. У песьнях яго было мала таго, што выклікала-б сьмех. Яны ў большасьці апавядалі аб вельмі сумных рэчах. Аб афрыканскай катаржнай турме, дзе пакутуюць, вінаватыя ў чым небудзь, колёніяльныя салдаты, аб цяжкім жыцьці афрыканскага работніка, аб зьдзеках над ім эўропэйца — гаспадара. Аднаго разу ён за гэтыя песьні трапіў нават у францускую паліцыю, але скора быў зноў выпушчаны на волю.
— Звар‘яцеў стары — вырашылі паліцэйскія — ня варта з ім мець справу, і махнулі на яго рукою.
А „Бірыбі“ зноў пачаў хадзіць з шынка ў шынок, зноў пачаў выпрашваць сабе шклянку віна, зноў стаў сваім старчым голасам пяяць сумныя песьні, якія хапалі за душу.
— Ну, дык што-ж „Бірыбі“ запяеш ты нам што небудзь сёньня? — не адставаў гаспадар.
— Не, сёньня я пяяць ня буду — нявесела адказаў „Бірыбі“ — няма настрою. Ды і пачаставаць мяне ты ня хочаш, Франсуа. А якія могуць быць песьні бяз чаркі?
У гэты час зноў адчыніліся дзьверы і ў шынок увайшлі новыя наведвальнікі.
— П‘ер, а ты чаго тут? — спытаў Дзюкло адзін з іх. Чаго ты сёньня такі сумны сядзіш тут?
Я беспрацоўны — ледзь чутным голасам адказаў П‘ер сваім сябрам. У Фурн‘ера разьлічылі мяне сёньня. І ён коратка расказаў сваім таварышом усю гісторыю, якая здарылася з ім.
— Дык вас таксама Фурн‘ер выгнаў? — закрычаў з другога канца пакою „Бірыбі“. Хаця ад яго нельга нічога лепшага чакаць!
— А ці-ж ты, „Бірыбі“ працаваў на фабрыцы ў Фурн‘ера? — зьдзіўлена спытаў яго Франсуа. Калі гэта было? Паколькі я памятаю — ты ўжо даўно не працуеш. Калі ён змог цябе выгнаць?
— Выгнаць! Выгнаць! — перадражніў яго „Бірыбі“. Ён зрабіў мне ў шмат разоў большую крыўду ён, ці праўдзівей яго бацька, забраў у мяне жонку.
— Жонку? Вось дык штука! — усклікнуў Марсаль. Як-жа гэта магло здарыцца?!
— Доўга апавядаць — сумна адказаў стары. Ды і ня цікава вам гэта зусім. Ну што тут асаблівага, калі ў глухой колёніі багаты чалавек адбярэ ў беднага — легіёнэра маладую жонку? Такія выпадкі часта здараюцца.
— Малады чалавек, можа пачастуеце шкляначкай — нечакана зьвярнуўся ён да П‘ера. А выпіць так хочацца. Дробных бачыце з сабою я ня ўзяў сёньня.
— Ты давай буйныя — расьсьмяўся Марсаль. Мы табе іх хутка разьменім.
П‘ер наліў старому шклянку віна, якое той з вялікім задавальненьнем выпіў.
— Фурн‘ер, гэта была хітрая лісіца, — пачаў апавядаць, павесялеўшы ад выпітага віна, „Бірыбі“.
Я ведаю яго яшчэ па Аннаму, дзе мы легіянэры стаялі тады і дзе Фурн‘ер пачынаў набываць свае першыя мільёны. Шмат ён загубіў там аннамітаў! Біў іх бізуном па чым пападала, калі тыя дрэнна працавалі. А праца іх была вельмі цяжкая — яны насілі на сваіх плячах каштоўнае дрэва з лесу да рэчкі, а пасьля гналі плытамі да гавані, дзе стаялі караблі Фурн‘ера. Ад ліхаманкі, голаду, непадсільнае працы і біцьця, аннаміты паміралі, як мухі. Затое кішэня Фурн‘ера паўнела ад серабра і золата. Там Фурн‘ер і ўкраў маю кучаравую Аннэту.
„Бірыбі“ прысунуўся бліжэй да стала, цяжка нахіліў сваю сівую галаву і заліўся п‘янымі, горкімі сьлязьмі.
— Ну, нічога, дзядуля, — супакойваў яго П‘ер — сьлязьмі тут гору не дапаможаш. Вазьмі лепш выпі яшчэ шкляначку.
— Дзякую, сынок, — адказаў „Бірыбі“ — бяручы з рук П‘ера шклянку віна. Цяжка ўспамінаць мінулае, перажытае. Ваша — здароўе!
І выпіўшы „Бірыбі“ працягваў:
— Так, хітрая жывёліна быў гэты стары Фурн‘ер. Спрытна ўмеў весьці свае справы. Апавядалі быццам ён у маладосьці атруціў сваю багатую цётку і падрабіў на сваё імя яе маёмасьць. Усё людзі гавораць, а праўда гэта ці не — невядома, хаця ад яго чакаць усяго можна.
„Бірыбі“ змоўк, няўважліва круцячы ў сваіх руках пустую шклянку.
— Так малады чалавек, — загаварыў ён пасьля некаторага маўчаньня… „Бірыбі“ тут усе лічаць за вар‘ята, загінуўшага чалавека. Можа яно так і ёсьць. Але „Бірыбі“ ведае тое, чаго ня ведаюць і не разумеюць другія. Кроў на іх грошах — ліпкая чалавечая кроў!
— Эй „Бірыбі“, ідзі сюды, — паклікаў гаспадар — ангельцы частуюць цябе шклянкаю віна. А ты засьпявай ім што небудзь.
— Раз частуюць — тады і засьпяваць можна — адказаў „Бірыбі“, устаючы з свайго месца і накіроўваючыся да ангельцаў.
Ён вышаў на сярэдзіну пакою, моцна адкашляўся і ўтаропіўшы свае падсьлепаватыя вочы кудысьці ў адно месца, зацягнуў старчым разьбітым голасам сваю любую песьню аб Бі-ры-бі, катаржнай турме францускіх легіянэраў.
— Онрайт! гут! — крычалі яму п‘яныя ангельскія матросы. І падносілі яму чарку за чаркаю моцнага рому.
Скора „Бірыбі“ зусім ап‘янеў і кінуўся пад стол на падлогу, не пакідаючы праз сон сьпяваць апошні куплет любае песьні.
А надломаная аўтоматычная машына ўсё так як і раней выстуквае свае нікчэмныя мотывы, усё так як і раней там, у кутку, п‘яная простытутка лезе цалавацца да такога-ж, як і сама яна, п‘янога ангельскага качагара. Усё так як раней адбываецца цяжкая пацеха ў партовым шынку. Пацеха, весялосьць, ад якіх робіцца яшчэ больш сумна на сэрцы, весялосьць, якая ўзбуджае ня сьмех, а сьлёзы! А на двары паўднёвая майская ноч. Пяшчотна шуміць мора і яго хвалі далікатна разьбіваюцца аб прыбярэжныя скалы.
VI
Цяжкае жыцьцё рыбака. Ночы даводзіцца яму каратаць у моры на старым карабельчыку, рызыкуючы кожную хвіліну сваім жыцьцём. А днём, паспаўшы пару гадзін, то рамантуй свае невады, то ідзі прадаваць свой начны лоў на кірмашах, на бакавых вуліцах партовага гораду.
І заробак звычайна самы мізэрны — такі, каб не памерці з голаду. І то гэта яшчэ пры больш менш добрым лове. Ну, а што пры дрэнным, які часта бывае? — тады, як кажуць, падцягні тужэй папругу на жываце і ўяўляй сябе пад‘еўшым.
Дрэнна жылося сям‘і П‘ера Дзюкло. Невялічкі пакойчык у аднэй з глухіх і брудных вуліц партовага кварталу ледзь-ледзь зьмяшчаў у сабе ўсю сям‘ю — старога рыбака Франсуа, яго жонку Марыа, якая шчыра кахала свайго бравага сына і самога П‘ера.
У гэтым душным і невялічкім пакойчыку патрэбна было і жыць і абед гатаваць і бялізну мыць, і рамантаваць рыбацкія невады. Вядома, аб комфорце тут мала прыходзілася думаць.
Але пакуль была праца, пакуль стары Франсуа з П‘ерам маглі выяжджаць у мора на рыбны лоў, сяк так з горам папалам, сям‘я Дзюкло ўсё-ж існавала. Прывыкшы да цяжкага жыцьця, сьціплыя і загартаваныя ў барацьбе за чорствы кавалак хлеба яны ня скардзіліся на свой лёс, яны не наракалі на яго, прымаючы жыцьцё так як яно ёсьць.
І ўсё цякло-б па ранейшаму ў маленькім пакойчыку рыбака Дзюкло, які ўсё сваё жыцьцё правёў у барацьбе з марскою навалаю, каторы ведаў усе падводныя каменьні Міжземнага мора па крайняй меры на дваццаць міль навакол, калі-б ня гора, раптоўна зваленае на гэту працавітую рабочую сям‘ю.
Аднаго разу ў бурную лістападзкую ноч кокетлівы карабельчык Франсуа Дзюкло „Жульета“, які быў названы так ў гонар без пары памёршае дачкі, загінуў ад аварыі ў адчыненым моры. У заканчэньне ўсіх няшчасьцяў стары рыбак, выратаваны з кіпцюроў сьмерці, падасьпеўшымі на дапамогу доўгімі рыбакамі, зламаў сабе ногу і апынуўся такім чынам на доўгі час прыкутым да пасьцелі.
Страта карабельчыка — трагэдыя для рыбака, бо ён траціць адзіную крыніцу прыбытку. Трудна сказаць, як жыла-б далей сям‘я Дзюкло, пасьля аварыі „Жульеты“, калі-б П‘еру не пашчасьлівілася, хутка пасьля гэтага трагічнага здарэньня, застацца на працу на адно з прадпрыемстваў Фурн‘ера.
Гэта было нязьмерным шчасьцем для сям‘і старога рыбака, бо ў той час у Францыі, а асабліва ў партовых гарадох, было вялікае беспрацоўе. Знайсьці хоць якую небудзь працу ў Марсэлі было ня так лёгка.
∗
∗ ∗ |
Сумна зьвярнуўся позна вечарам трэцяга мая дахаты П‘ер.
— Разьлічылі! — каротка кінуў ён, і сеўшы ля стала стомлена схіліў сваю галаву на рукі.
— Гэтага трэба было чакаць — гэтак сама коратка заўважыў са свае пасьцелі стары рыбак.
У маленькім пакойчыку настала доўгае і цяжкае маўчаньне. Ціха плакала ў кутку старая Марыа — маці П‘ера, ды задумёным курыў сваю люльку, кашляючы час ад часу, Франсуа.
— Што з намі няшчаснымі будзе цяпер? — скардзілася Марыа. На якія сродкі мы будзем жыць?
— Маўчы, старая! — строга перарваў яе Франсуа. П‘ер справядліва зрабіў, калі адмовіўся працаваць Першага Мая, — я таксама ніколі ў гэты дзень не працаваў.
— Я ня лічу яго ўчынак несправядлівым — апраўдвалася, горка плачучы Марыа. Але жыць, жыць як мы цяпер будзем?
— Нічога, мама, як небудзь будзем жыць — пяшчотна супакойваў яе П‘ер. Пайду заўтра зноў шукаць працы. Можа ўсьміхнецца шчасьце знайсьці дзе небудзь! Хоць ён і сам ня вельмі пакладаў надзею на гэта. Раніцаю на наступны дзень выйшаў П’ер ізноў на пошукі працы. Абыйшоў ён амаль-што ўсе фабрыкі ды заводы Марсэлю, наведаўся ў сындыкат, у порт, на пастройках. і, бязумоўна, нічога не дабіўся. Працы нідзе ня было. Усюды толькі разьлічалі, а ня прымалі.
— Працы няма і яшчэ доўга ня будзе! — вось адказ, які ён атрымоўваў усюды.
Цяжкія страшэнныя дні пачаліся для сям‘і Дзюкло. Хворы бацька патрабаваў догляду за сабою, лекаў, добрага харчаваньня. А тут ані на фунт хлеба ня было грошай.
Кожную раніцу ішоў П‘ер у порт абнадзеяны хоць што кольвек зарабіць, але вельмі рэдка ён зьвяртаўся адтуль з двума франкамі ў кішэні.
Застой перакінуўся і на вонкавы гандаль. Суднаў для разгрузкі прыплывала ў Марсэль вельмі мала. А між тым жадаючых разгружаць іх, прыбывала усё больш ды больш, чым было патрэбна. Вялікае множства беспрацоўнага люду — усе тыя хто звычайна працаваў на фабрыках і заводах, усе яны рынуліся цяпер у порт абнадзеяныя хоць маленькім аднадзённым заробкам. Людзі прыходзілі у порт а трэцяй, а чацьвертай гадзіне раніцы і з цярплівасьцю стаялі ля парэнчу ў чаканьні часу прыёму на працу. Між старымі партовымі працаўнікамі і новымі, прыходзячымі — адбываліся сярдзітыя спрэчкі, а іншы раз пераходзячыя ў бойку, калі на сцэну высоўваліся ня толькі цяжкія кулакі, а і сталёвыя нажы. Жудасным быў гэты час! Так цягнулася ўсё лета і большую частку зімы. І толькі ўрэшце сям‘і Дзюкло ізноў пашанцавала. Сталёвая натура старога рыбака перанесла ўсе гэтыя цяжкасьці, пералом нагі пачаў гаіцца і Франсуа, ня гледзячы на недахопы лекаў і вельмі дрэннае харчаваньне, ужо к студзеню месяцу, хоць яшчэ і кульгаючы, пачаў выходзіць з дому.
З захапленьнем удыхаў поўнымі грудзьмі стары рыбак сьвежае морскае паветра, у гэты першы свой, пасьля працяжнай хваробы, спацыр. З вялікаю любасьцю глядзеў ён на ціхую ў гэты дзень люстэрную роўнасьць Міжземнага мора, з дзяцінства яму знаёмага, з дзяцінства яму роднага:
— Ах, д‘ябал, як прыемна! — марматаў ён. — Падумаць толькі, больш году як я не выяжджаў на рыбацкую лоўлю!
— Дзень добры, стары, — пачуўся раптам за ім чыйсьці голас. Як пажываеш?
— Густаў Грэньер, — адазваўся Франсуа, хутка паварочваючыся і пазнаючы падыходзячага да яго чалавека. Ён пазнаў у падыходзячым капітана далёкага плаваньня, які ўжо даўно кінуў працу ды жыў у Марсэлю на сваю маленькую пэнсію.
— Вось дык сустрэча!
— Я толькі яшчэ ўчора разважаў аб табе, — казаў між тым стары капітан. — Учора казаў я маёй жонцы, вось бы даведацца, дзе жыве бравы рыбак Франсуа Дзюкло. Вось якога чалавека мне цяпер трэба!
— А для чаго я, уласна кажучы, табе спатрэбіўся? — запытаўся капітана Франсуа.
— Эй, брат, па вельмі важнай справе, — адказаў яму апошні. Між іншым, чаго-ж мы стаім тут на холадзе, пытаюся? Зойдзем у бістро[4] да цёткі Жырар. Гэта, ведаеш, тут недалёка, на суседняй вуліцы, Там і пагамонім за шклянкаю.
Стары Франсуа ў непаразуменьні пачухаў сабе патыліцу.
— Да цёткі Жырар, яно канечна, зайці можна. І шкляначку вінца выпіць таксама зусім ня дрэнна. Але, ведаеш, я таго, зусім бяз грошай! І ён вылажыў капітану ў кароткіх словах сваё дрэннае матар‘яльнае становішча.
— Значыцца я як раз пасьпеў у свой час! — усклікнуў капітан, — таму што ў мяне маецца для цябе, стары Франсуа, праца!
— Ды што ты? — не паверыў сваім вушам стары рыбак. — Няўжо гэта праўда? Вось дык узрадуецца мая старая!
— Так, так! — Падмацаваў капітан. І праца, якая прыдзецца табе па смаку. Між іншым пойдзем да цёткі Жырар. Там за шклянкаю віна і пагамонім, як належыць.
І два прыяцелі накіраваліся ў шынок.
— Вось што Франсуа, — пачаў капітан, калі яны прышлі і ўселіся за адным з вольных столікаў, — я атрымаў ад сваёй памёршай цёткі невялікую спадчыну і адчыніў на яе маленькую справу. Купіў ужо некалькі добрых лодак і думаю заняцца рыбалоўствам.
— Добрая справа, — адказаў стары рыбак. Асабліва калі ёсьць грошы і пры належным абсталяваньні жыць на гэта — зусім магчыма!
— Я, бязумоўна, сам езьдзіць у мора ня буду, — казаў далей капітан. — Папершае — стары я ўжо, а падругое ніколі я гэтаю справаю і не займаўся. Але лодкі свае і належнае да іх даваць добрым рыбаком на процанты буду. Чатыры дзяцюкі пачалі ўжо працу. Хочаш быць пятым і заняць апошнюю лодку?
— А на якіх умовах? — асьцярожна запытаў капітана Франсуа.
— А гэта ўжо там умовімся, — адказаў яму на гэта Густаў Грэньер. — Ня бойся стары, не пакрыўджу! А вось табе і трыццаць франкаў авансу, калі хочаш. Згодзен ці што?
— Хістацца ня было чаго, — бо вялікага шчасьця і жадаць было немагчыма. Бо гэта-ж адзначаўся — канец: галадоўкі, канец чорнай ды жудаснай патрэбе. А тут яшчэ і сіняе мора вабіла да сябе старога рыбака, мора, якое ён так даўно ўжо ня бачыў.
— Згодзен, гаспадар! — сказаў Франсуа. — І кладучы ў кішэню 30 франкаў, усьміхаючыся дадаў: „А аванс твой выгадна бяру, таму што ён нам сёньня як ніколі патрэбен.
У гэты вечар весялосьць і радасьць панавала ў маленькім пакойчыку сям‘і Дзюкло. Была праца — пачыналася новае жыцьцё.
VII
Прайшло два гады. — Акрыяла сям‘я Дзюкло ад жабрацтва і ад бяды. Расплаціліся з даўгамі, прыадзеліся крыху, сталі жыць трохі лепш як раней.
Праўда, Густаў Грэньер, зрабіўшыся прадпрыемцам, нажыў з сваім імем нахілы кіраўнічага эксплёататара. Ён так увайшоў у сваю новую ролю маленькага капіталістага, што хвілінамі здавалася нібы ён усё жыцьцё сваё займаўся гэтаю справаю. Эксплёатаваў добрым чынам ён і Франсуа Дзюкло. Львіную долю ад рыбацкага заробка забіраў ён сабе, пакідаючы рыбаку такую колькасьць, якая ледзь-ледзь дазваляла не памерці з голаду. І з Франсуа Дзюкло ён паводзіў сябе ўсё-ж такі лагодней, таму што цаніў яго працу і хацеў каб на чым ні было ўтрымаць яго пры сабе. З другімі-ж працаўнікамі ў капітана размовы былі вельмі кароткія.
— Нездаволены заробкам — ідзі на ўсе чатыры бакі, — звычайна казаў ён, — шмат вас тут усякае брыды валочыцца. — Не клапацецеся — хутка знайду вам намесьнікаў.
І сапраўды, ён знаходзіў. Таму знаходзіў, што жабрацтва сярод марсэльскіх рыбакоў было ў той час вялікае.
— Бачыш ты, стары чорт — з крыўдаю плёваў у бок Франсуа, — і адкуль толькі ў чалавека столькі кардыяцтва? Бачыш як эксплёатуюць нашага брата! Ня горш любога марсэльскага капіталістага.
— Я вас вельмі цаню Франсуа Дзюкло, — ня раз казаў старому рыбаку быўшы капітан далёкага плаваньня. — Я вас вельмі ацэньваю, таму што вы незаменны працаўнік. Працавіты, кемны і гаспадарскі. Зусім ня тое, што ўсе гэтыя гультаі. І сын у вас вельмі старанны хлопец. Вось пачакайце крыху, дайце нашай справе акрыяць і тады назначу я вас галоўным кіраўніком прадпрыемства. Тады і вы атрымоўваць больш будзеце.
Франсуа Дзюкло рабіў выгляд, што згодзен на гэтую прапанову, а сам у гэты-ж час разважаў:
— А як-жа, пайду я да цябе ў кіраўнікі, каб сваімі рукамі толькі кішэню напіхаць. Доўга табе мяне чакаць прыдзецца!
Прывыкшы заўсёды быць сам сабе гаспадаром, стары Франсуа не пераносіў гэтага свайго падуладнага становішча.
— Вось зьбяру яшчэ грошай крыху больш, — марыў ён, — і гэтак цераз год альбо два куплю ў раскладку сабе ізноў лодку. Тады ізноў буду толькі на самога сябе працаваць. Вось дык жыцьцё будзе!
І ён ужо пачаў адкладаць па капейках з свайго мізэрнага заробку кожны месяц, каб у хуткім часе нажыць другую „Жульету“.
Цяжка было зьбіраць грошы. Жыцьцё ў Францыі ўсё больш і больш даражэла, а заробак як быў нікчэмны, так ім і заставаўся.
Але-ж гэта ня зьбівала з панталыку ўпартага Франсуа, які цьвёрда імкнуўся да сваёй мэты.
∗
∗ ∗ |
— Сёньня мора спакойнае і дакляруе добры лоў, — сказаў аднойчы Франсуа свайму сыну П‘еру. — Пайдзі, сынок, і падрыхтуй лодку з усім належным. Сёньня мы паедзем раней звычайнага.
І зьвярнуўшыся да сваёй жонкі ён казаў: — А ты Марыа пакладзі нам болей харчоў у торбу, таму што я думаю застацца ў адчыненым моры двое, а то і болей сутак. Ды незабудзься пакласьці нам і пару чыстых кашуль на ўсякі выпадак.
Як і ўсе маракі, Франсуа Дзюкло, ня гледзячы на сваю палітычную кемлівасьць і нават некаторую рэвалюцыйнасьць, быў вельмі забабонны чалавек. Так, ён усёю сілаю стараўся не выяжджаць на рыбацкі лоў па панядзелках, ня любіў трынаццатага ліку і заўсёды браў з сабою чыстую кашулю, каб у выпадку бяды адзець яе перад сьмерцю.
— Сёньня надвячоркам зойдзе сюды гаспадар Грэн‘ер, — загадваў ён далей клапатлівай жонцы, — дык ты яму скажы, што мы паехалі лавіць рыбу. Ды не забудзься ўзяць у яго пяць франкаў, якія ён застаўся мне вінен з апошняе палучкі. А то прахвост Густаў з ахвотаю забываецца на гэткія, як ён кажа, дробязі.
Між іншым П‘ер прывёў у належны выгляд лодку, аглядзеў з увагаю невады, праверыў і ўсе іншыя рыбацкія прылады.
— Бацька, усё гатова, — сказаў ён, — усё ў належным парадку як і трэба. Мы можам ехаць хоць зараз.
— Ну і добра, — адказаў яму стары Франсуа, — вось пасьнедаем тужэй і не марудзячы выедзем. Жонка, давай нам хутчэй сьнеданьне!
— Добра, — адказала Марыа, — сядайце за стол — у мяне ўсё ўжо гатова!
Яна прынесла і паставіла на стол вялікую міску гарачае стравы, нарэзала тонкімі лустамі белага хлеба, наліла кожнаму па вялікім кубку гарачай горкай кавы.
— Ежце на здароўе! — сказала яна ласкава. і з патайка ад сына і бацькі ўцерла сьлёзы, капаючыя з яе падсьлепістых вачэй.
Ня гледзячы на тое, што ўжо вельмі шмат гадоў, як Франсуа ішоў іншы раз на некалькі сутак у адчыненае мора, ня гледзячы на тое, што і сама яна была дачкою рыбака, усё-ж ніяк не змагла згадзіцца Марыа з небясьпечнаю працаю свайго мужа і сына.
З якою сьвядомасьцю ўспамінала яна не адзін дзень той мілы яе мацярынаму сэрцу час, калі П‘ер працаваў на фабрыцы ў Фурн‘ера і калі яе муж, бязумоўна прыкуты да пасьцелі, ня ўходзіў на небясьпечную працу ў адчыненае мора.
Вось тады — добра было! Ня было тых зданяй і клопату за лёс, ня было страху згубіць аднаго з іх, а магчыма і абодвых разам у марскім бяздоньні.
П‘ер зарабляў грошы, яхіх пры ўмеласьці і эканомнасьці, як-ні як, хапала на іх мізэрнае пражыцьцё. А калі і быў недахоп, калі і ў шмат чым прыходзілася сабе адмаўляць — невялікі, разважыўшы, клопат!
Але затое, як спакойна было на матчыным сэрцы, як добра было адчуваць, што яны абодвы бясьпечныя, што гэта продажнае, тое спакойнае навальнічнае мора — ня мае больш улады над імі.
Марыа ня любіла мора, яна, ня гледзячы на тое, што мора іх карміла, адчувала ў ім свайго заклятага ворага. Яна адчувала, што рана альбо позна надыйдзе хвіліна, калі мора адыме ў яе каго-небудзь з любых ёю істот. І яна з трапятаньнем, з заміраньнем сэрца чакала гэтай страшэннай для яе хвіліны.
— А ведаеш бацька, мы не адны выходзім сёньня так рана ў мора, — казаў між іншым П‘ер, з смакам зьнішчаючы смачна прырыхтаваную хоць і ня прывабную яду. — На карабельнай станцыі я шмат бачыў лодак зусім гатовых да адыходу.
— Сёньня вельмі добрае надвор‘е для лову, — адказаў яму на гэта стары рыбак, — ну і зразумела: кожны хоча скарыстаць момант.
— Здаецца нам час зьбірацца, іначай спозьнімся, — сказаў Франсуа Дзюкло! — падымаючыся з свайго месца. — Ты гатовы П‘ер?
— Так, я гатоў, бацька, — адкаваў апошні, таксама ўстаючы з-за стала.
І праз якую-небудзь гадзіну маленькі карабельчык „Уперад“ плаўна пакідаў Марсэльскую карабельную гавань і, ледзь-ледзь пакачваючыся на хвалях, накіраваўся да распасьцёртага перад імі мора.
Вось яшчэ раз мільганула яна нейдзе за носам, вось чуць прыкметным чорным пунктам паказаўся яшчэ адзін раз на бесканцовай люстэрнасьці хваль і хутка зусім зьнік з выгляду.
— Шчасьлівага шляху! — Добрага лову! — крычалі на беразе мора.
І доўга махалі вялікаю чырвонаю хусткаю, махалі да таго часу, пакуль карабельчык яшчэ быў відаць на кругавідзе.
— Ці вернуцца цэлымі і не калечанымі? Ці ўбачу я яшчэ раз? — сумам сьціскалася сэрца любай жанчыны.
Мора было ціхае і спакойнае. Усё казала за добры лоў, нішто не казала аб навальніцы і непагодзе.
VIII
— Заўтра трэба ўставаць чым раней, — сказаў мусье Фурн‘ер сваёй жонцы ў той вечар, у каторы стары Франсуа з сваім сынам П‘ерам выехалі на свой чарговы лоў рыбы. — Мы возьмем з сабою маленькую Джэньні, пакажам ёй палац Іфа і зробім вялікі спацыр у адчыненае мора.
— Добра, мой любы! — адказала яму яго нарачоная.
яны пачалі зьнімаць з рук шматлікія брыльянтавыя пярсьцёнкі, рыхтуючыся ісьці на адпачынак у сваю мяккую і шырокую пасьцель.
Мусье Фурн‘ер ня гледзячы на свае адбарабаніўшыя ўжо пяцьдзесят гадоў, быў вялікім спортсмэнам. Кожны дзень, раней чым пачаць адзявацца, ён прымаў халодны душ і хвілін дваццаць у сваёй спальні займаўся швэдзкай гімнастыкай. Ён вельмі добра езьдзіў на вэлёсыпэдзе, сам кіраваў сваёй машынаю, вельмі любіў язду на маторнай лодцы ў адчыненае мора. Не адмаўляўся ён і ад гульні ў футбол, калі для гэтага на яго прыемнай дачы ў Ніццэ зьбіралася належная капэля.
— У здаровым целе, здаровы дух! — любіў ён паўтараць вядомую старадаўную рымскую прыказку.
І сапраўды мусье Фурн‘еру ніякім чынам нельга было даць пяцьдзесят год. Здаровы, чырвонашчокі, выпешчаны і фізычна дужы — ён выглядаў куды маладзейшым за гэта.
І вось раніцаю, адаслаўшы дадому матарыстага, мусье Фурн‘ер з сваёю жонкаю і васьмігадоваю дачкою Джэньні выехаў на сваёй лодцы ў мора. Ён сам кіраваў маторам, пасадзіўшы сваю жонку за старно. Ён трымаў напрамак на бачны ў воддалі буралом палаца Іфа.
— Ці ня лепей усё-ж такі ўзяць з сабою і матарыстага? — асьцярожна прапанавала свайму нарачонаму жонка. — Ці мала што можа здарыцца.
— Глупства, — адказаў ён. — Сёньня добрае надвор‘е, а таму — прысутнасьць матарыстага на лодцы будзе толькі шкодзіць мець нам асалоду марской прыроды. І без яго абойдземся!
Мадам Фурн‘ер больш не супярэчыла, хоць у сваіх адчуваньнях і ня была згодна з думкаю свайго нарачонага.
Была чыстая радасная раніца. Мора было ціхае і спакойнае. Маторная лодка Фурн‘ера плыла па яго люстэрнаму паверху, роўнамерна расьсякаючы сваім вострым носам хвалі.
Самы найлепшы настрой панаваў на барту маторнае лодкі. Васьмігадовая дзяўчынка Джэньні, плёхаючы ручкамі ў салонай вадзе, весела распытвала сваю матку аб палацы Іфа, яшчэ і яшчэ раз патрабуючы адшукаць ёй гісторыю невядомага загадкавага графа Монтэ Крысто. Сам міліянэр, пакурваючы гаванскую цыгару, цешыўся распасьцёртаю перад ім панарамаю. Ён будаваў у галаве пляны далёкага вандраваньня на ўсход, куды яго звалі ўсё больш і больш пашыраныя справы, куды вабіла яго, яго дапытлівая, крыху авантурная натура.
Да гэтага вандраваньня ўжо ўсё было падрыхтавана. Былі нават куплены білеты на адыходзячы ў Александрыю карабель. Былі дадзены апошнія распараджэньні галоўнаму інжынэру Дэфрансу, які павінен быў заменяць у Марсэлі Фурн‘ера на час досыць доўгае адсутнасьні апошняга. А мора, спакойнае і аздобленае ўсьміхалася яму насутрэч. Жыцьцё пачалося такім лёгкім і радасным. Нішто не дакляроўвала навальніцы і непагоды.
Але вось там, нейдзе на кругавідзе зьявіліся сярдзітыя чорныя хмары. Вецер чуць прыкметны раніцою пачаў не на жарты мацнець. Мора неяк раптоўна пакрывалася з кожнаю хвілінаю ўсё больш і больш, вырастаючымі ў вышыню хвалямі. Маторную лодку Фурн‘ера пачало моцна калыхаць з аднаго бока на другі, а сярдзітыя хвалі з ярасьцю разьбіваліся аб яе барты, іншы раз абліваючы тысячай салоных пырскаў вандроўнікаў. Урэшце глухі перакат грому парушыў ранішнюю цішыню. Заблішчала бліскавіца, лінуў як з вядра дождж.
І навальніца, страшэнная паўднёвая навальніца з адзічаўшаю ярасьцю рынулася на бездапаможную на высокіх хвалях маторную лодку фабрыканта.
— Мама, мама! — Я баюся! — крычала маленькая Джэньні, пужліва прыціскаючыся да грудзей сваёй маткі.
— Рычард, мы загінулі! — паўтарала яму ў жахлівасьці мадам Фурн‘ер. — Мы загінулі!
Дарэмна Фурн‘ер хацеў павярнуць сваю лодку назад у напрамак да Марсэлю. Матор ня дзейнічаў, заліты салонаю вадою. Старно выпушчанае з рук страціўшаю розум ад жаху нарачонаю фабрыканта, бездапаможна блукалася ў розныя бакі.
І сьмерць — нямінучая і жудасная ўжо працягвала да іх свае цыбастыя рукі, радуючыся ўрачыстасьцю хваль.
— Ратуйце! Ратуйце!
Гэты дзікунскі зьвярыны крык разьляцеўся па сярдзітаму мору клічучы аб дапамозе нават гуляючую па яго ўсхвалёванай прасторы навальніцу.
— Ратуйце! Ратуйце!
∗
∗ ∗ |
— Тата, ці чуеш ты, нехта заве на дапамогу! — моцна сказаў П‘ер Дзюкло, стараючыся перакрычаць злосную не на жарт лютуючую навальніцу.
— Грабі на права, сынок, — загадаў яму стары рыбак. Марак не павінен нікога пакідаць у няшчасным выпадку без дапамогі сярод мора!
— Гэта маторная лодка і здаецца з Марсэлю!
— Ратуйце, ратуйце! — даносілася ветрам да рыбацкай лодкі рашучыя стогны гінучых.
П‘ер націснуў з усёю сілаю на вёслы і пасьля некаторай барацьбы з хвалямі набліжыў сваю лодку да гінучых.
— Тата, сказаў ён — пільна ўгледзеўшыся ў усхвалёваную далячынь, — ты ведаеш хто знаходзіцца ў маторнай лодцы? Калі я не памыляюся гэта Фурн‘ер — гаспадар той фабрыкі, адкуль мяне выгналі тады на холад і голад.
— Хто-б, сабе, ня быў, — адказаў яму на гэта стары рыбак, — а наш абавязак дапамагчы яму.
Страшэнная навальніца загатавалася ў грудзёх П‘ера. Раптоўна ўсплылі на памяць — пакуты яго і яго сям‘і, якія перанесьлі яны па ўладарнасьці гэтага сухога і чэрствага капіталістага. Беспрацоўе, жабрацтва, холад і галадэча.
І цяпер гэты Фурн‘ер з сваёю сям‘ёю ў яго — П‘еравай уладзе. У руках П‘ера жыцьцё таго дырэктара фабрыкі, каторы два гады назад — пакінуў яго, без кавалка хлеба.
— Ратуйце! Ратуйце! — ізноў даносіліся з ветрам рашучыя енкі гінучых.
— Ну, дык што-ж ты стаіш П‘ер? Аб чым разважаеш? — сярдзіта запытаўся ў сына стары рыбак. — А мо‘ хочаш ты па век зганьбіць свае сумлённае рыбацкае імя? А мо‘ на маіх вачох і на вачох усіх іншых маракоў, хочаш зрабіцца апошнім чалавекам?
Забыўшыся на ўсе ранейшыя свае крыўды, думаючы толькі аб ратунку гінучых, П‘ер скочыў у сярдзітыя хвалі мора. Ён разразаючы магутнымі ўсплёскамі рук разгневаную вадзяную навалу, накіраваўся па напрамку да лодкі.
А цераз некалькі часу Фурн‘ер з абмёршаю жонкаю і маленькай Джэньні былі пераведзены з тонучай маторнай лодкі ў лодку марсэльскіх рыбакоў.
Але дорага каштаваў ім гэты ратунак.
Стары Дзюкло, жадаючы дапамагчы сыну ў ратунку гінучых, калі дапамагаў ускарабкацца ім на лодку — пасьлізгнуўся, згубіў раўнавагу і сярдзітыя хвалі панесьлі яго далёка ў разбушаванае мора…
IX
— Франсуа, мой мілы Франсуа! — плакалі на беразе мора маці П‘ера, — дзе ты?
— Мама, супакойцеся, мама — угаварваў яе П‘ер, сам ледзь-ледзь трымаючы падыходзячыя да горла ўзрыды. — Бацька загінуў адважнаю сьмерцю марака, і я паклапачуся замяніць яго дома!
Але бедная жанчына не магла супакоіцца. Працягваючы рукі ўперад, з раскіданымі ветрам сівымі валасамі, яна кляла мора адняўшае ў яе, любага чалавека, яна кляла бога такога ласкавага да багатых, вядомых, такога чэрствага і жорсткага да слабых і бяздомных.
— Бога няма! — крычала яна ў бяспрытомнасьці на сустрэчу халоднаму марскому ветру. — Бога няма! Няхай вы будзьце ўсе праклятыя!
Але ніхто не зварочваў на гэта аніякае ўвагі. Абкружаны спачуваючым натоўлам паліцэйскіх і цікавых Фурн‘ер апавядаў прысутным падрабязнасьці здарэньня, а тэрмінова выкліканы доктар прыводзіў да чуласьці яго жонку.
— Якая ўсё-ж адвага плыць у мора бяз мэханьніка і бяз кемлівага правадніка! — хтосьці заўважыў з прысутных.
— Так, бязумоўна, — адказаў другі, — але-ж не забудзьцеся, што Фурн‘ер наогул славіцца орагінальнасьцю.
— Фурин‘ер, гэта Фурн‘ер! — пачулася па натоўпу.
І яны з павагаю сьціхамірыліся, захопленыя ўладаю мільёнаў.
Урэшце падалі аўтамабіль, і падтрымліваемы паліцэйскімі Фурн‘ер, нарачоная фабрыканта была пасаджана ў яго з сваёю васьмігадоваю дачкою.
— Вось, сказаў Фурн‘ер — зварочваючыся да паліцэйскага камісара, паважна адчыняючы свой туга напханы, крыху падмокшы скураны кашалёк, — вось пяцьсот франкаў, якія прашу перадаць ад майго імя сям‘і загінуўшага.
— Пашоў! — кінуў ён потым шофэру.
Дзьверцы зачыніліся і машына роўна кранулася з мейсца. Хутка яны зусім схаваліся з выгляду, згубіўшыся ў таўкатні партовага гораду.
Мізэрныя пяцьдзесяць рублёў, кінутыя згубіўшай свайго кармільніка рыбацкай сям‘і!
Такая ўзнагарода за ратунак багатага, капіталістага, такая цана жыцьця самапакінутага пролетара!
Цераз некалькі дзён, пасьля гэтага здарэньня, мусье Фурн‘ер з сваёю сям‘ёю заняў свой аздоблены пакой першае клясы на караблі, які павінен быў зрабіць рэйсы між Марсэлем, Александрыяй, востравам Цэйлонам і Японіяю — куды зараз і накіроўваўся французкі фабрыкант.
— Яго клікалі ў гэтыя далёкія ад Францыі краі, вялічэзныя пляны новых мільёнаў прыбытку. І да гэтага-ж папсутыя нэрвы мадам Фурн‘ер патрабавалі па думцы модных урачоў перамены клімату, новых уражаньняў, новых забаў.
А ў гэты час супакоеныя пасьля сярдзітай навальніцы хвалі Міжземнага мора, ласкава выкінулі на камяністы бераг скалечаны труп Франсуа Дзюкло.