Лісты Кміты-Чарнабыльскага — Лист 1. До Остафея Волловича, каштеляна Троцкого (5-7.12.1573)

З пляцоўкі Вікікрыніцы
Jump to navigation Jump to search

Лист 1


ДО ОСТАФЕЯ ВОЛЛОВИЧА[1], КАШТЕЛЯНА[2] ТРОЦКОГО


Ясневельможный милостивы пане троцки, пане а пане мой милостивый!


Новины, годные ведомости вашей панскей милости, пану моему милостивому, з сего краю даю ведати.


Дали ми справу шпеги мои, иж князь велики московски[3], собравши войска немалые, просто тенул до Казани[4], хотечи дати ратунук[5], бо, де, черемиса[6] луговая от него ся откинувши, дороги землею и водены свои до тых царств его засегнула и до Казани не пропускают, шкоду великую чынят, и тых, де, часов войска его осьми тысеч наголову поразили. Также, де, нагайцы[7] и иншие орды от него се откинули и Казань, де, запевне облегли.


Яко ж тых часов, декабря пятого дня, в суботу, у вилию святого Николая[8], вышол полоненник з Москвы на имя Иванец, подданы его милости пана старосты жомоитского[9], з Шклова[10], которы был у везеню в татар московских, за Москвою сто миль[11], у Мещерску[12]. Тот, будучи в мене на Орши[13], дал ми таковую ж справу, во всем зложаючися (со.—А. К.) шпегами моими,— вышол есьми з Мещерска перед Филиповыми запусты[14], а шол на Олександрову Слободу[15], а з Олександровы Слободы на Москву, з Москвы до Смоленска[16] и з Смоленска аж тут до Орши,— и о князю великом поведил, же, де, сам князь великий и з своими ест у Олександрове Слободе, з войски великими собрался, с которими мает ити до Казани. Татарове, де, нагайцы, черемиса луговая и иншие орды татарские от него се откинули и Казань обогнали, и сам, де, князь великий особою своею там на ратунок тягнет; и запевне, де, з Олександровы Слободы вытягнет на день святого Николая[17].


А непреспечности панства государя нашего жадное не поведает. И поведал, иж людей военных, почавши з Москвы аж до Смоленска, по тым городам нигде нет и простое черни мало: всех, де, з ним до Казани выгнано. А инших, идучи по дорозе, много ж людей, тягнучи на войну до Олександровы Слободы, потыкал; для чого з ласки божой покою от того неприятеля на тот час великого сподиваем.


Яко ж тот же полоненник поведает, иж слышал в Смоленску, же од князя великого до воевод смоленских наказ пришол, абы в границах спокойне ся заховали и берегли покою накрепцей, и купцом тых панств абы обид жадных не чинили, и ласкаве ся зо вшелякою вольностью до них заховали, и товары, де, дорогие — злотоглавы, аксамиты и иншие дорогие речи — до казны своее росказал брать и платить поценно. А от своих, де, купцов вси товары московские росказал отбирать, то ест сукна, кожухи вшелякие и борании шлыки[18]. Того, де, не ведати, для чого? Одно ся домышляют, якобы мел хотеть дары давать татаром.


Ваша милость, пан мой (милостивый), о всем том рачи ведеть.


А прото ж прошу покорне пана своего милостивого, абым мог за милостивым призволением вашей милости панов рад[19] для пильных долеглостей моих з сего краю староства[20] моего до его кролевской милости, пана нам пришлого, зъехать а за милостивыми причинами вашей панской милости, опатрением которым государским, упадлость мою поратовать так, як того з самое милостивое жичливости вашей милости, государя моего, рада и наука мне ест, и яко заслужоное в скарбе, так и селка тые под Овручем[21], которыем вже з милостивого розсудку вашей милости панов рад и правом перевел, жебых вже всего того скутком дойти мог. Яко ж милостивый государю пане троцкий[22], в надею милостивые ласки вашей милости, государя моего, при сем листе моем посылаю ку вашей панской милости мамран.


Вашей милости, государю моему, ведеть яко о таковых новинах, так и около того зъеханя моего писати до их милости панов рад корунных[23]. Ваша милость, мой милостивый государь, ведле милостивого а найбольшого баченя вашей милости панского, рач росказать з милостивое ласки своее до их мости тот листок от мене, слуги вашей милости, писару вашей панской милости справить. А я за таковую милостивую ласку вашей милости, пана государя моего, пана бога просечи за щасливое панование вашей милости, вечне службами моими заслуговать повинен буду. С тем, жычечи вашей панскей вельможности, моему милостивому пану, в ласце божей при добром здровю (фортунного пановання.— А. К.).


Писан у в Орши, месяца декабря 5 дня, року 1573.


24Тым же обычаем и до всех их мости панов рад листы, которых, де, мало знаю; же есьми того Мартина (пытали.— А. К.)[24], естли бы князь великий не мел которого умыслу противного панствам короля его милости, пана нашого? Поведел, иж, де, того не слыхать, только, де, тот[25] на Москве говорит, што з Литвою[26] мир выйдет, и велено, де, городы осмотрывать.


Ваша милость, мой милостивый пан, о всем том рачи ведать. С тым жичечи вашой панской милости в ласце божой при добром здоровью[27].


Писан в Орши, декабря 7[28], року 1573.


Тым же обычаем и до всех их мости панов рад листы писаны[29].


[1] Яўстафій Багданавіч Валовіч (? — XII 1587) — пачаў сваю дзейнасць у якасці пісара віленскага ваяводы Глябовіча, потым быу каралеўскім пісарам (з 1552), маршалкам дворным і падскарбіем земскім, падканцлерам Вял. кн. Літоўскага (з 11.III 1566), кашталянам трокскім (з 20.VI 1569). У час Люблінскага сейма 1569 г. з'яўляўся адным з лідэраў велікакняжаскай апазіцыі да дзяржаўнай уніі. Як сенатар Вял. кн. Літоўскага быў уплывовай асобай у вырашэнні дзяржаўных спраў. У часы першага бескаралеўя праяўляў цікавасць да перагавораў з Масквою адносна вылучэння кандыдатуры цара Івана IV ці яго меншага сына Фёдара на вакантны каралеўскі трон Рэчы Паспалітай. У гэтай сувязі паміж Валовічам і Кмітай-Чарнабыльскім вялася ажыўленая перапіска.

[2] Кашталян (польск.) — ураднік умацаванага замка. Як сенатар ён з'яўляўся другой асобай пасля ваяводы дадзенага ваяводства і быў непасрэдным пераемнікам апошняга. Адсюль і значэнне іх у сенаце і ваяводстве было неаднолькавым. Роля кашталяна ў ваяводстве ўзрастала толькі ў час ваенных дзеянняў. Тады ў яго абавязак уваходзіла камандаванне войскам свайго ваяводства.

[3] Іван Грозны (25.VIII 1530 — 18.III 1584) — вялікі князь усяе Русі (з 1533), першы рускі цар (з 1547). Дамагаючыся выхаду да Балтыйскага мора, на працягу 25 год (1558—1583) вёў вайну з Вял. кн. Літоўскім, потым з Рэччу Паспалітай і Швецыяй.

[4] Казань — старажытны горад на Волзе, заснаваны ў другой палавіне XII ст. Далучаны да Расіі Іванам Грозным у 1552 г.

[5] Тут, відаць, размова ідзе пра бунт татар, справакаваных ханамі Крымскай Арды, якія ўплывалі на палітычнае жыццё казанскіх татар і імкнуліся адарваць Казанскае ханства ад Маскоўскай дзяржавы.

[6] Чарамісы — продкі сучасных марыйцаў. У залежнасці ад месца жыхарства іх падзялялі на 2 групы — чарамісы горныя, якія засялялі правы гарысты бераг Волгі, і чарамісы лугавыя — тыя, што жылі у лясной мясцовасці на левым беразе Волгі.

[7] Нагайцы (або нагаi) — так называлася былое татарскае насельніцтва, якое засяляла паўднёвыя стэпы і сваю назву атрымала ў спадчыну ад колісь славутага хана Залатой Арды, выдатнага для свайго часу полкаводца Нагая (?— 1296).

[8] Мікола — царкоўна-рэлігійнае свята ў гонар архіепіскапа мерлікійскага (IV ст.), якое адзначаецца 9 мая і 6 снежня.

[9] Старастам жэмайцкім у той час быў магнат Ян Іеранімавіч Хадкевіч (? —4.VІІІ 1579) — адзін з актыўных і надзвычай уплывовых дзеячоў велікакняжаскай апазіцыі на Люблінскім сейме 1569 г. Тады ў яго руках знаходзілася ўлада маршалка земскага, адміністратара і гетмана Інфляндыі. Па сваёй жонцы Софіі Рыгораўне Хадкевіч даводзіўся сваяком Ф. С. Кміце-Чарнабыльскаму.

[10] Шклоў — беларускі горад на правым беразе Дняпра ў Магілёўскай вобл. Вядомы з 1535 г. У XVI ст. з'яўляўся спадчынай магнатаў Хадкевічаў, якія пісаліся графамі «на Шклове».

[11] Міля (лац.) — мера адлегласці, розная ў паасобных краінах. Польская міля раўнялася 7146 м.

[12] Мяшчэрск (зараз Мяшчоўск) - горад у Калужскай вобл., які існаваў ужо ў XIV ст. У летапісах упамінаецца з XV ст. пад назвамі: Мезчевск, Мезецк, Мезечэск, Мещерск. У XIV ст. падпаў пад уладу Вял. кн. Літоўскага. Па перамір'ю 1503 г. адышоў да Масквы.

[13] Орша — старажытны беларускі горад на Дняпры. Вядомы з 1067 г. 3 XIII ст. Орша ў складзе Вял кн. Літоўскага. У канцы XV ст. становіцца крэпасцю. У 1772 г. была канчаткова далучана да Расіі.

[14] «...Филиповы запусты” — піліпаўскі пост, паводле царкоўнага календара працягваўся 40 дзён (з 14 лістапада па 25 снежня).

[15] Аляксандрава Слабада (зараз г. Аляксандраў Уладзімірскай вобл.) — з 1564 г. адна з царскіх рэзідэнцый Івана Грознага.

[16] Смаленск — старажытны рускі горад на Дняпры. 3 1054 г. цэнтр асобнага княства. У 1395 г. ім авалодаў літоўскі кн. Вітаўт. З 1.VIII 1514 да 1611 г. знаходзіўся ў складзе Расіі і быў яе абарончай крэпасцю на граніцы з Рэччу Паспалітай.

[17] Маецца на ўвазе 6 снежня.

[18] «...борании шлыки» — конусападобныя шапкі з аўчыны.

[19] У склад «панов рад» (г. зн. сенатараў) Вял. кн. Літоўскага пасля Люблінскай уніі 1569 г. уваходзілі: віленскі і жэмайцкі каталіцкія епіскапы, ваявода і кашталян віленскія, ваявода і кашталян трокскія, стараста жэмайцкі, ваявода смаленскі, полацкі, мсціслаўскі, навагрудскі, віцебскі, брэсцкі, мінскі; міністры — маршалак земскі, канцлер, падканцлер, падскарбій земскі, маршалак дворны і вялікі гетман княства.

[20] Староства — пэўны зямельны надзел з абарончым замкам, падараваны каралём на пажыццёвае карыстанне асобе шляхецкага стану за дзяржаўную службу. Ураднікі гэтых надзелаў называліся старастамі. Яны павінны былі атрымаць на свой кошт пэўную колькасць войска, а з 1562 г. аддаваць чвэрць сваіх даходаў у дзяржаўную казну.

[21] Оўруч — старажытны палескі горад на левым беразе р. Нарын, былая сталіца драўлян. Вядомы з 997 г. З'яўляўся буйным абарончым пунктам ад набегаў літоўскіх князёў. У 1320 г. быў захоплены Гедымінам, у 1394 г. яго канчаткова далучыў да Вял. кн. Літоўскага Вітаўт. З 1569 г. знаходзіўся пад юрысдыкцыяй Польшчы.

[22] «..пане троцкий” — сінонім выразу «кашталян трокскі”.

[23] «...до их милости панов рад корунных”— г. зн. да польскіх сенатараў Рэчы Паспалітай, якія ў адрозненне ад сенатараў Вял. кн. Літоўскага называліся тады сенатарамі Кароны.

[24] Гэтая частка сказа ў выданні Археаграфічнай камісіі пададзена ў скарочаным варыянце і чытаецца там так: «Пытал же есми того...».

[25] Маецца на увазе Іван Грозны.

[26] Так Кміта-Чарнабыльскі называў Вял. кн. Літоўскае.

[27] Пасля гэтага слова ў выданні Археаграфічнай камісіі дадзена яшчэ два словы: «фортунного пановання”.

[28] Прыпіска ў выданні Археаграфічнай камісіі датуецца 6 снежня.

[29] Апошні сказ у выданні Археаграфічнай камісіі адсутнічае.