Крыніца (1929)/У супрадках
| ← Ліпы | У супрадках Апавяданьне Аўтар: Васіль Каваль 1929 год |
За доляю → |
Прапануем да спампаваньня!
У СУПРАДКАХ.
Выпаліўшы ў печы ды напаіўшы пойлам карову, Усьціньня ўзяла грэбень пад паху з дзесяцю мычкамі, сказала нявестцы, каб тая нанасіла вады, а сама пашла ў супрадкі к суседцы сваёй Тацяне.
Аджа-ж на вуліцы чуўся гоман і сонейка такое ветлае і ласкавае было, як і перад вясною, што ажно са стрэх капала ды лужыны стаялі пасоланыя сьнегам. Двое коняй, выпушчаныя з пуні, грэліся; адзін— худы, з узлахмачанай грываю, паклаў жылістую шыю сытаму каню на храсткі; абодва яны нешта жавалі, а худы каняга ўсё махаў кароткім і вышчыпаным хвастом. Качаўся на сьнягу сабака, пеўні засьпявалі з аднаго канца вёскі. Усьціньня падумала, што ўсё гэта значыць к перамене пагоды (скора будзе вясна) — і зусім усьцешылася...
У хаце ў Тацяны адно вакно заткана жупаном, дошка вывалілася з варот, страха чуць не на зямлю апусьцілася, карова высунула галаву; мычыць з саломінаю ў зубах.
— Няма парадку, — падумала Ўсьціньня і пашкадавала Тацяну.
А ўвайшоўшы ў цёмную хату без падлогі: сказала ветла:
— Дабрыдзень!
— Дабрыдзень, цётка Ўсьціньня!
— Захацелася мне, Тацянка, даведацца цябе. Управілася гэта я ў хаце дый думаю: зайду-тка во’ пагляджу, як жыве Тацяна, а то ні ты к нам, ні мы к табе...
— Якое ўжо тут жыцьцё, — адказала Тацяна, — ня жыву я, а марнею. Адна-адзінёханька...
Усьціньня прымасьцілася з грэбенем ля вакна, распастрыла мычку і пасьлюняўшы пальцы правае рукі, каб лягчэй выскубаць лён, вывела доўгую нітку; потым далонямі пакруціла верацяно, нітка стала крутою і, не адрываючыся ад пражы, прамовіла:
— Горш ды няма, калі гэтае бязладзьдзе ў нашым быту завядзецца. Ой, як страшна...
Тацяна, гушкаючы калыску, прывешаную за бальку альняною вяроўкаю, і нахілілася тонкім станам над дзіцём і сумна адказала:
— Страшна, цётачка, нават жыць ня хочацца тады...
Усьціньня пакінула верацяно, паклала рукі — чорныя на далонях ад сажы і зморшчаныя — сабе на калені. Перабіраючы ў пальцах канцы хусткі, супакойна і разважна пачала:
— Жывым-то яно ў труну ніхто не палезе. Жыць будзе, сястрыца мая, як жывецца... Толькі дужа цяжка... Б’ецца во’ так чалавек, б’ецца — ня дасьць бог шчасьця-долі, дык ён змарнуецца ды вухам аб землю — і ўсё тут.
Тармошачы на руках дзіцёнка, нізкім і сіпаватым, трошкі сумным і прызвычаеным да гэтае гаворкі голасам, гаварыла Тацяна.
— Толькі вось, цётачка — я-ж маладая… Столькі я пражыла — гора адно бачыла. А жыць мне дужа-дужа хочацца. Ды каб гэта ўсё сваё было — і двор, і гаспадарка — якая яна ні ёсьць...
— Раз маладая, — перабіла Ўсьціньня — дык і сіла ў цябе ёсьць, а ёсьць сіла ды здароўе — усё ты перанясеш, мая рыбухна... Вернецца Саўка — і ўсё пойдзе па-другому... Жыць будзеш!..
Усьціньня гаварыла бойкім голасам, бодрачым, упэўнівала, што ўсё спраўдзіцца і гэта весяліла змучаную Тацяну. Пялёнкі пахлі кісла. Завярнуўшы ў іх дзіцё, беражліва паклала ў калыску і, нахіліўшыся над ёю, стала даваць дзіцёнку цыцкі. Як перабірала пальцамі альняныя валосікі на галоўцы сына, на сэрца хлынула тады супакойная і лёгкая хваля радасьці ў маладое жанчыны, а з гэтым снаваўся ўспамін, як ніткі ў спрытных руках Усьціньні.
«Расьце сынок... Адзін гадочак толькі яму споўніўся. Чаму ён такі дробненькі? Мусіць, ня так гадуецца. Узрашчу-ж яго! От раскажу яму, як вырасьце:
«Рос ты і радзіўся бяз бацькі, у горы гадавала цябе. Распусны бацька твой — пакінуў нас, можа і ня вернецца назад... Сыночак ты мой любы!»
І голасна прамовіла Тацяна:
— Ці то доля мая такая?..
— Доля, мусіць.
— Ото-ж і я... Ці-ж я горшай дзеўкаю за ўсіх была — ці зломак які, ці калека? Не хварэла ні разу.
— І ўсё, цётачка мая, працавала... дзень... ноч... Усё думала: от буду я хораша жыць, шчасьце мне будзе вялі-ікае...
Устала, выпрасталася, узяўшыся за почапку калыскі, стала гушкаць:
— А-а-а... Сьпі мой дзетка, сьпі мой малы, — а-а-а!
Хустка ў яе з галавы зьбілася на патыліцу, косма русых валос закрыла бледную шчаку; з-пад потнай грубай сарочкі відаць белыя з жоўтымі плямамі грудзі.
І зашпільваючы сарочку ды папраўляючы хустку, казала Тацяна неяк нарасьпеў, па-песеннаму:
— А няма гэтага шчасьця. Дзе яно? Ліха яго ведае. Ці краскамі зацьвіло маё шчасьцейка, ці быльлём парасло на мяжы? Усьціньня дадала, сучачы нітку на верацяно:
— Як у песьні тэй — шчасьце за сінім морам. А дзе тое сіняе мора?—Краскамі зацьвіло. А дзе тыя краскі? — Дзяўкі парвалі... Эха-ха! — Вось яна доля наша — бабская!
А Тацяна, прыняўшыся за пражу, сьпяшаючыся, пачала расказваць — бяз журбы, з жаданьнем расчыніць тое, што дзеецца ў душы.
— Яшчэ бацька-нябожчык, як дзеўкаю была, казаў: ня ідзі ты, дачушка, ні за багатага, ні за прыгожага. Шукай ты чалавека па сабе, — каб ён быў добрым і спрытным да работы. Спрытны чалавек нічога, кажа, не баіцца, працаю ўсё здабудзе, а пры добрым ды ласкавым жыцьцё будзе мілым...
— Праўда, любая мая. Добры чалавек заўсёды пашкадуе і не пакіне пры бядзе, а злы чалавек, як зьвер зарычыць...
— Не паслухала я бацькі. Нашла і багатага, і прыгожага... Не скажу, каб дужа любіла, ды што ты зробіш. Толькі вось характарам ня ўдаўся ён.
— Уся іх парода такая, — заўважыла Ўсьціньня, — калі непарадак які, дык ён, як зьвер, накінецца вэпсам — гу-у!
— З месяц пажылі хораша. А тады беспарадкі ў сям’і сталі. Падзяліўся бацька. А яно-ж во’ так, калі разам ды ў лад, дык усяго і многа здаецца, а падзяліліся — хатка старэнькая, няма каня, кароўка адна. А Саўка прывык гуляць, піць стаў, кінуў працаваць. Адна я за ўсім цягайся ды цягайся. І так мне апрыкрыла ўсё — і любоў тая загінула. А ён: «паеду, кажа, на заработкі — зараблю грошы»...
Толькі гляджу я, дык, мусіць, зусім не таго ён хацеў. Прадаў, што можна было, а ці вернецца?— сама ня ведаю.
Хоць і вернецца — усёроўна жыцьця ня будзе...
— Вернецца — дзе ён дзенецца. Ад свайго не ўцячэ...
І трохі супакоеная, Тацяна рукавом сарочкі выцерла вочы. Пад вачмі ў яе цені заклапочанасьці, на пераносіцы тонкая складка маршчынкі і завостраны нос.
Закрычала надрывіста дзіцё...
— Чаму яно крычыць так?
— А хто-ж яго ведае...
— Ці ня крыксы? Дай-тка я, Тацянка, пакалышу, а табе мо’ зрабіць што трэба, дык ты не зважай на мяне...
Тацяна стала падмятаць земляную падлогу, а Ўсьціньня, ласкава гледзячы ў зморшчаны тварык дзіцяці, гойдала калыску і пявуча-грубаватым голасам гаварыла:
— А ў мяне якраз было гэтае, што і ў цябе. Пажаніліся мы з сваім. І веры можа не дасі — ні кала, ні двара ў нас. І дужа мы прыялі адзін другому— усюды разам. Доўга так жылі, пакуль ня ўзьбіліся на сваё. А цяпер вось, дзякаваць богу, і сына жаніла. І радасна мне, галубачка мая, што як пагляджу, дык парадачак у нас...
Усьціньня — баба круглая, і нейкая прыткасьць адчуваецца ў яе руках і голасе; вось тая самая ўцеха, гіра якую яна гаворыць, ляжыць у складках шырокага рота, блішчыць з маленькіх вачэй. І постаць яе ў новай спадніцы ў тры ніты — белая краска з жоўтаю — туга перацягнутая ў поясе, і голас пявучы— зьліваюцца ў адно, быццам яна апавядае прыгожую песьню, дзе над жыцьцём зацьвілі краскі.
Чорныя вуглы ў хаце, чорная столь, трошкі холадна...
Тацяна — як-бы ў зайздрасьці да Ўсьціньні — сказала:
— Так і жыву. Усё ён пакінуў на мяне, аб усім галава баліць. Прыгожасьць мая зьнікае... Першаю-ж дзеўкаю на сяле была. А песеньніца-ж была. Да чаго любіла іх?
— Мінецца яно ўсё. Усё дымам будзе... Я і сама ахвотніца да песень. Чым так сядзець ды сумаваць— давай засьпяваем. Я во’ пачну, а ты памажы мне.
Усьціньня пакінула верацяно, прыхілілася галавою к сьцяне.
— Вось песьня гэтая. Зусім, здаецца, пустое дзела. А жыць нам без яе няможна — у жніво, у каляды, у супрадках — усюдых з песьняю, (Гэта-ж цяпер мала сьпяваюць). Тут табе пра ўсё сказана — і пра гора тваё, і пра радасьць тваю. Сьпяеш — і лягчэй стане! Забудзешся...
І дзьве жанчыны згадзіліся засьпяваць, каб «лягчэй стала».
Зачала Ўсьціньня ціха і пявуча:
Піця-а, людзі, гарэлачку, а я буду во-оду.
Не кажэце майму ро-о-ду.
Тацяна, пасьлюняўшы пальцы, прыгнуўшы галаву к грэбеню, падхапіла мэлёдыю жаласна і тонка:
Што-я я ту-ута гару-у-ю...
І тады ўжо спляліся галасы ў адзін, пяшчотны і сумны да сьлёз.
А скажэце майму ро-оду,
Што я ту-у-та па-аную.
Усьціньня паклала правую руку на грудзі, схіліла галаву на плячо:
Па-айду ў са-адок, сарву цьвято-ок,
Са-аўю-ж я вя-ано-о-ок.
Тады Тацяна кінула верацяно, сашчапіла рукі, як на малітву, ды, ківаючыся ў рытм песьні, звонка ўторыла Ўсьціньні:
Прынясу-ж я тэй вя-ано-чы-ык
Ды на ціхі Ду-унаёчы-ык...
Захапіўшыся песьняй, Усьціньня ўстала з лаўкі на падлогу, закінула кверху галаву, быццам у полі п’е яна ваду са збана.
А ў тым-жа вяночку тры красачкі зьвялі.
Пяшчотна і ласкава, словамі маці, Усьціньня спытала:
Знаць ты, маё ча-адуленька,
Тры нядзелькі ляжала?
Тацяна адказала тонам пакрыўджанае ў песьні жанчыны:
Не ляжала, матуленька,
Я ні дзень, ні нядзельку.
Я на-а мо-оры купалася-а —
Там мая до-оля заста-алася-а.,.
Народжаная недзе ў вялікіх пакутах і смутку, з сэнсам набалелае душы і цяжкае долі, гучэла песьня ў старэнькай хатцы, вырывалася на вуліцу, прыхіліўшыся моцна да зямлі, разьбягалася засмучонымі песеннымі зыкамі...
... Дзяўчына сушылася на беразе. Падсьцерагло яе няшчасьце. На купіне заснула, а доля ўзяла дый патанула.
А поле шырокае засталося не аратым, лугі зялёныя някошанымі, жыта ядранае — няжатым.
І вось ідзе яна — маладзёшанька — к свайму татухну на нараду...
— Парадзь, парадзь, татулечка, як мне гора гараваці?
А татухна родны кажа так:
— Гаруй, гаруй, чадулюхна, калі гора ўнялося. Гэта тваё замужайка не ўдалося.
— Не ўдалося, татулечка, што няверна дружына.
Знаць, мне век гараваці —
Дробны сьлёзухны раняці...
Сьціхла песьня. Прымаючыся за верацяно, Усьціньня сказала, глыбока ўздыхнуўшы:
— Вось і сьпелі песьню. Усё неяк лепей, чым так сядзець.
А Тацяна, выцерла непакорную сьлязу.
— Устрывожыла мяне песьня... Многа мне чаго ўспомнілася. Дай хоць ты мне, цётачка, параду якую. Ня ўцямлю, як і жыць далей буду.
— Скажу табе адно: толькі не гаруй. Молада ты шчэ. Ня прыедзе Саўка, не падабаецца табе — ну, і ліха на яго! Знойдзеш другога. Многа такога дабра ёсьць. Ды табе-ж толькі-што за дваццаць...
Ужо весялей прагаварыла Тацяна:
— Напішу яму ліст. — Ці прыедзеш ты, Саўка? Ня прыедзе — і чакаць ня буду...
Перабіваючы Тацяну, загаварыла Ўсьціньня.
— А яшчэ такое чула: ёсьць у горадзе, кажуць, нейкі жанаддзел — па нашых, знацца, жаночых справах, быццам (як пашло роўнапраўе), дык нашы інтарэсы абараняе. Гэта-ж мне Цімошыха расказвала. Мужык яе чуць у труну не ўвагнаў, як толькі-што, дык і пачынае лупцаваць яе. Дык схадзіла яна, родная мая, расказала ўсе па-парадку. Не прасьцілі яму. Адседзеў у турме месяцы са тры, а пасьля — малінавым стаў.
— Дык ці не схадзіць-бы і мне? — папытала Тацяна.
— Схадзі, галубачка, схадзі. Што там ня будзе, але схадзі. Можа дапамогу якую дадуць. Шкода во’, што нічога ня ведаем мы з табою. Парадзься з людзьмі, напішы ліст да Саўкі, дый схадзі — тут-жа недалёка.
— Я і сама ня ведаю, што яму напісаць?
— А што пісаць? Садзіся во’ дый пішы, — ты-ж троху, здаецца, умееш сама.
— Напішу, дык троху прачытае. Вучылася-ж я дый забыла ўсё, думаць няма калі, а яно-б часам і прыгадзілася.
Тацяна з-за бажніцы дастала нядаўна куплены ліст паперы і маленькі аловак, адкінула абрус са стала. Селі за сталом побач.
— Ты пішы, а я падказваць буду, — гаварыла клапатліва Ўсьціньня.
Тацяна ўзяла ў рукі аловак, нізка нахілілася над папераю, прытрымліваючы левай рукой, а Ўсьціньня паклала рукі на стол, дыхала ў твар Тацяне і гаварыла:
— Пачынай так... Дарагі ты мой муж, Саўка Хвёдаравіч! Кланяюся я табе ад сырой зямлі да белага твайго ліца. І жадаю я, твая верная жана, Тацяна, усяго слаўнага і добрага здароўя... Напісала?..
Літары выходзілі буйнымі, няроўнымі, пісаць не спраўлялася...
— Чаму ты, дарагі муж, не даеш аб сабе весткі. Дзе ты цяпер? У якой зямлі? Ці ўцёк ты сумысьля ад мяне за акіян-сіняе мора? Ці ты забыў мяне ды нашоў другую? Прыяжджай цераз тыдзень, бо жыць, мне адной няможна. Ня прыедзеш — бог з табою. Ссушыў ты ды знудзіў мяне.
Усьціньня ўздыхнула.
— Ну, досыць з яго. Калі хоча жыць — дык прыедзе, а не — знойдзеш сваё. Тваё ад цябе ніколі не ўцячэ...
Ліст быў запячатаны. Тацяна рашуча паправіла хустку на галаве і сказала:
— Колькі гэта я карылася яму?
І ня было на твары ценяў заклапочанасьці, зьніклі яны, як ад сьвятла зьнікаюць, ад новае думкі, што прышла ня скора, але поўнасьцю ахапіла.
І старая ўсьцешаная цётка Ўсьціньня вясёла прамовіла:
— Так-то яно лепш будзе. Цяпер-жа, людзі кажуць, пачынаюць неяк жыць па-новаму, па-другому...
І спрытна, і вясёла зьвінелі верацёны.
*
Так у сонечна-зімовы дзень, перад вечарам, у старэнькай хатцы пад грабянямі, расказалі дзьве жанчыны аб сваім жыцьці ды шчасьці-долі.
1928 г.
г. Менск.