Крыніца (1929)/Нянавісьць
| ← За доляю | Нянавісьць Апавяданьне Аўтар: Васіль Каваль 1929 год |
Жніво → |
Прапануем да спампаваньня!
НЯНАВІСЬЦЬ.
Прабег з поля статак, падняўшы на вузкай вясковай вуліцы едкі пыл, які абгарнуў мяне цэлай хмарай...
Нейкая старая маладзіца, пераймаючы авечак, зьдзіўлена спынілася, спазрыўшыся на мяне.
— Яначка ты мой, як-жа чакала цябе... чакала!..
Гэта яна ка мне гаворыць так; я астанавіўся.
Яна спазнала, што чужы.
— А я думала — гэта Янка мой. Далібог-жа падобны. Ён у горадзе... Ай, можа бачыў яго?
— Не, цётка, ня бачыў...
— Ну, во’... — і разьвяла рукамі.
Не даслухаўшы гаворкі і не зьвярнуўшы ўвагі на яе хаценьне гаманіць, я пашоў далей...
Лажыўся вечар, ахутваючы чорна-валакністай коўдраю зямлю. З бліжняга балота ўставалі золкія туманы, ападалі расою на прыдарожную жоўтую муроўку, трыпутнік і рамашку. Іду па полю, па межах; на хутарох загараюцца аганькі. Босым нагам халаднавата, але я, прайшоўшы з лапцямі і торбай за плячыма вялікую дарогу, не адчуваю стомы, набаўляю крокі — і бягу, астанаўліваюся — іду цішэй...
Мяне агортваюць нейкія небажаныя, тужлівыя думы. Чаго я шукаю? Ну, скажам, таго, чаго шукае кожны чалавек і што ў нас завецца ціхім словам «шчасьце». А яно бывае рознае... Вось я іду. Ці лёгка гэта?..
«Цяжка, — думаецца мне, — ходзячы з лапцямі ды торбай за плячыма прабівацца ў сьвет, ня маючы на тое жыцьцём напісаных законаў».
І раптам успамінаецца мне маці:
— Прышоўшы з поля, дзе яна цэлы дзень жала на сваім загоне, хоча, мусіць, сустрэць мяне, як тая маладзіца свайго сына. Каб яна зараз была са мною, я так-бы глядзеў у яе журботныя вочы, што яна бяз слоў зразумела-б і ганарылася-б любоўю сына. А так — я хадзіць буду вечна сам нездаволены, няласкавы і мне будзе бажацца чужой ласкі...
Развагі мае абрываюцца песьняй.
Пачулася яна з даліны, з правага боку ад дарогі, у малочным тумане. Ціха-мілагучна... Дзіўным звонам устрывожыла мае нэрвы. Паднялася вышэй; разам з ёю падымаюся і я, кіёчкам зьбіваючы галоўкі рамашак.
— А-а-а—э-э-э—да-э-эх!..
Слоў я не разьбяру, ды яны мне і непатрэбны.
Ідуць з поля жнеі, постаці іх набліжаюцца да мяне. Мне здаецца, што яны ня ідуць, а плывуць у лёгкім тумане — празрыстыя і лёгкія, нібы сьцені. У іх блішчаць сярпы на плячах. Паднялася ўгору нечая рука і апусьцілася. Я адрозьніваю галасы дзяўчат і маладзіц; асабліва адзін голас дзявоцкі вылучаецца, — тонкі і сумны...
На канве гэтага мне малюецца прыгожая казка...
Абагнаўшы мяне, не перастаючы сьпяваць аб дзяўчыне і русай касе, жнеі зьвярнулі на пасёлак, толькі адна постаць засталася ля калодзежа, нагнула высокі журавель і вухнула на дно ў ваду пустое вядро.
Тады мне дужа захацелася напіцца сьцюдзёнай вады, каб прагнаць смагу.
Я падышоў, даў «добры вечар».
— Добры вечар! — голас адказвае тонкі і сумны.
— Дазвольце мне напіцца, — прашу.
Дзяўчына аглядзела мяне.
— Чужы, здаецца? Адкуль ідзеш? Ага, дык мы разам пойдзем. Ну, напіся... Чаго-ж ты стаіш?..
Пакуль я хціва піў, разьліваючы ваду на босыя ногі, яна стаяла з сярпом у руках, чакала мяне, потым сказала, быццам загадваючы:
— Пойдзем!
Пашлі...
У першую чаргу я хацеў разглядзець яе твар і мне аніяк не ўдавалася. Ішла яна роўна, размахваючы левай рукою, зусім блізка каля мяне. Бліжэй прыгледзеўшыся, я ўбачыў, што валасы ў яе зусім чорныя, а вочы карыя, белая хустка. У яе ногі ў цыпках і відаць паколатыя аб іржышча. Мне становіцца шкода яе і я раблюся гаваркім, ласкавым і вясёлым. Між намі вяжыцца гутарка.
— А ты не баішся адна ўначы? — сьмяюся я.
— Не, — чаго-ж мне, ці я маленькая? — сьмяецца і яна.
— А якая там веска — вунь, што агні гараць?
— Навасёлкі... Там я і жыву. А цяпер іду з падзёншчыны. Так стамілася за дзень, што ажно сьпіны не разьняць, а рукі садняць, садняць...
Расказала яшчэ, што зарабіла за дзень восем грыўняў; цэлы тыдзень ужо ходзіць. Калі палічыць, дык многа грошай будзе. Там цяжка, за тое і весела. Іх дзесяць жанчын, яны сьпяваюць.
— Як гэта добра сьпявалі вы, пахваліў я.
— Дзе там!.. У нас яшчэ ня так сьпяваюць. Ды што песьня, цяпер адпачыць хочацца. Заўтра вось сьвяты дзень, дык паслухаў-бы ты, як гэта ў нас. Ах, як зьбяруцца ўвечары за рэчкаю — гуляюць, любяцца...
Яна ўздыхнула. Чаго пашкадавала?
Мне чамусьці дужа захацелася ведаць яе імя. Адчуваючы блізкасьць, спытаў.
— Зося! — адказала, уважліва паглядзеўшы на маё аблічча.
«Зося, Зося!»—паўтараў я некалькі разоў пра сябе, і, ня думаўшы, сказаў.
— От, якая ты маладая ды прыгожая... — і яшчэ добра ня ведаючы яе, я сапраўды адчуў, што яна такая маладая і дужа прыгожая.
— Мала што маладая. Старасьць — яна такая, што ня ўгледзіш, як прыдзе.
— Няўжо так цяжка жывецца?
— А ты думаў лёгка... Чужы чалавек ніколі не зразумее...
І панікла галавою.
Тады я сказаў ціха і цьвёрда:
— Я разумею, Зося... Раскажы..,
Блытаючыся ў словах, расказала:
Маленькай яна сіратою засталася. Расла ў чужой сям’і, работніцаю. Вырасла, заўсёды ўлетку падзёншчынай зарабляла; вырасла і дабра ня бачыла. Толькі як разумець гэта дабро? Яна вось зараз кахае Міколу — самага лепшага хлапца ў Навасёлках, і ён яе кахае, і так згодна жывуць...
— Замужам? — занепакоены, я адступіў крок назад.
— Чаму ты дзівішся? Месяц усяго замужам...
Стала гаварыць з запалам, дужа ласкава:
— Вось каханьне гэтае: межаў яму няма, здаецца. Колькі не адгаварвалі яго людзі (не бяры ты яе — і бедная, і такая, і сякая) — не паслухаўся людзей.
І я задумаўся пра сябе: ці ёсьць межы каханьню, ня верылася і, гледзячы на яе, хацелася, каб гэтых межаў ня было...
Над намі ўспыхвалі адна за аднэй зоркі; за намі чутны сьпевы, дзе жаночыя і мужчынскія галасы пераплятаюцца, як дзьве рукі ў радасьці і пакуце. Абапал маўчыць схіленае сьпелае жыта і прысады маўчаць.
Мы падышлі к самай вёсцы, поўнай фантастычных гукаў, глухіх гаворак, як нам здалося. Недзе брынчэла балалайка. Нейкая цёмная пара — хлапец і дзяўчына — завярнулі на поле. Зашушукала бярозка, вецер пагладзіў сьцяну збожжа. Перад намі невялічкая рэчка бліснула сярэбранай стужкаю; на рэчцы разбураны мост.
Мне ня хочацца разлучацца з ёю.
Як яе заставіць, як упрасіць, каб засталася са мною хоць на гадзіну, на поўгадзіны, хоць-бы на некалькі хвілін?
— Трэба памыцца, — сказала яна, ідучы ўніз к абрыву.
— Трэба, — сказаў я.
— Ногі ў мяне патрэскаліся, бо цэлае лета босай хаджу.
— Та-ак...
Зусім змораны, апусьціўся я на зямлю, побач з ёю, і перада мною закружылася ўсё ў дзіўным карагодзе.
Зося сядзела на беразе і паласкала ногі, і мыла твар. Прыгаршчамі набіраючы ваду, ліла на твар, а з-пад пальцаў вылівалася, шумела і булькала вада. Потым села, падкурчыўшы пад сябе ногі, і ціханька енчыла і сьмяялася, як малое — балелі ногі. І я сьмяяўся, бо глядзеў на яе і быў галодны, вясёлы і лёгкі, як пярынка. Адкуль у мяне сіла была? Каб яна сказала вырваць з вады вунь тую палю, я-б здужаў.
Ня зводзячы з яе вачэй, бачу скрыўлены болем і сьмехам прыгожы твар; з-пад верхняй губы блішчыць рад зубоў. Падсоўваюся да яе, бяру за руку, потым абдымаю стан. Голас у мяне зрываецца:
— Ці дужа баляць ногі?
— Ой, як баляць...
— Ну, нічога, яны перастануць.
І гладжу яе шарахаватую цёплую руку.
Яна міжвольна прыціскаецца бліжэй да мяне. Гэта ёй, мусіць, падабаецца. А мяне ахоплівае нявымоўная радасьць, я чую, як растаю ў нечым гарачым.
— Зося! Зоська! — шапчу я.
— Што, родненькі?
Абдымаю яе за гарачую тонкую шыю, мае пальцы блытаюцца ў яе густых валасох і яна ціханька ўздрыгваецца, ціснучы маю руку.
— Ласкавы ты, — шэпча Зося. — Ня ведаю цябе зусім, першы раз сустрэліся мы.
— Дык што з гэтага, Зоська? Ці мы ня можам яшчэ сустрэцца?
— Ці пакахаў-бы ты мяне?
На запытаньне я адказваю запытаньнем;
— Ці пашла-б ты разам са мною, каб не балелі ў цябе ногі?
— Пашла-б, ногі перастануць, толькі...
— Ну? Дапраўды? Толькі што? ,
— Каб не кахала свайго мужа, пашла-б з табою куды хочаш.
— Ды што ён табе! — крычу я. — Ты маніш, не кахаеш яго!
Яна — спрацаваная, пакорная свайму лёсу — кажа мне з нахіленай галавою ў журбе:
— Ён муж мне.
Я сьціскаю да болю яе рукі. Яна спрытна вырываецца.
— Пусьці! Позна ўжо, дахаты трэба...
Раптам я станаўлюся бяз сілы, адчуваю голад, невядомую дарогу.
У мяне сама галава апускаецца на калені.
— Якога чорта я галаву апускаю, ды я-ж яе зусім ня ведаю!
Яна працягнула руку да мяне.
— Ну, бывай здаровенькі! Ня крыўдзіся, Што ў нас так здарылася...
Я маўчу.
... — Я-ж сказала табе: калі-б ня была мая галава зьвязана, пашла-б за табою.
Я маўчу.
... — Дапраўды пашла-б... Ты малады і я маладая. Мы пражылі-б неяк... А так застанецца мне ў памяць, што стрэліся мы некалі... Бывай здаровенькі!
І пашла.
Лёгка ступаючы, лёгкая, нібы туман.
І тады я адчуў пустату, мне стала ўсе абыякава і хацелася толькі заснуць, бо я ўспомніў, што ня спаў дзьве начы.
Яшчэ некалькі часу прасядзеў я на тым месцы, потым ускінуў пустую торбу на плечы, шырока засігаў, стараўся ступаць нагамі ў каменьне і ў ямы, каб забыцца на яе.
(А яна, мабыць, жыве ў крайняй хаце гэтае вёскі. Зьнікла з віду зусім нядаўна)...
*
З вуліцы я завярнуў на агарод к новаму зрубу ў чатыры вянкі. У сярэдзіне яго, каля вугла, ляжаў цэлы груд мяккіх, сырых і пахучых трэсак. Я са здавальненьнем расьцягнуўся на трэсках і, падклаўшы пад галаву рукі, гледзячы на чыстае зорнае неба, стаў марыць аб тым, што ненарокам, неспадзявана здарылася са мною. Перада мною паплылі вобразы, закружыліся ў шалёным рытме і паднялі мяне ў нязьмераную вышыню, тады асьцярожна сталі апускаць у цёмную цясьніну. Раптам стала балюча, я ўскочыў на ногі; страшны чорны сабака ірваў на мне сьвітку. Я са злосьці схапіў абрубак калодкі і з усёй сілы шпульнуў. Сабака, заяхкаўшы, выбег на вуліцу, яшчэ доўга агалашаючы прастор надакучлівым воем. Пасьля гэтага я хацеў і ня мог заснуць...
Чую пару асьцярожных крокаў і шэпты; потым грубы мужчынскі голас на сабаку:
— Вон, каб ты здох!
Сабака, відаць, адскочыў, а людзі селі пад вуглом майго прыстанішча.
Чую жаночы голас:
— Міколка, ты-ж кахаеш мяне, праўда?
Густы мужчынскі:
— Ну, Каця, гавару-ж я табе.
— Дакуль-жа гэта цягнуцца будзе (жанчына пачынае ўсхліпваць). — Ты-ж ведаеш, што я цяжарная ад цябе трэці месяц... Сорам ад людзей мне... Рабі ты што хутчэй.
У мяне пад бокам муляе трэска, мяне душыць кашаль, але я ня сьмею зварухнуцца, бо баюся загубіць таямніцу.
— Што рабіць? — пытае нездаволена мужчынскі голас.
— Ці ты ня ведаеш? Развадзіся з Зосяю дый жаніся...
«Ага, вось яно, каханьне якое» — дагадваюся раптам я і хачу ўскочыць, і не магу.
— Узяў ты яе за сябе голую зусім, бедную. У яе нават і пасьцелі няма сваёй. Пра яе людзі ў званы б’юць, што хворая, сухарукая. Ты-ж не кахаеш яе...
— Не.
— Ну, от-жа...
Голас у жанчыны лісьлівы. Я моцна сьціскаю зубы і мімаволі яны скрыгаюць і пачынаюць ад холаду стукаць.
У гэты час адчыняецца фортка і голас — блізкі, Зосін — заве:
— Мікола, дзе ты?
— Ідзі, —гаворыць Мікола да жанчыны — яна сюды ідзе... Заўтра пагамонім.
Шпаркія крокі аднэй жанчыны пашлі і схаваліся за вуглом, а на зьмену ім лёгкай хадою прышлі крокі другой жанчыны.
— Мікола, ты?
— Я. Што табе?
— Чаму ты ў хату ня ідзеш?
Мужчына відаць злы.
— Ды адвяжыся ты ад мяне. Прыстала, як кашаль к хваробе. Праганю я цябе калі-небудзь. Абрыдла ты мне...
Голас у Зосі ціхі, яна, здаецца, плача.
— Дык нашто-ж ты браў мяне?..
Гэта ў яе падымаецца протэст.
— Я сама заўтра пакіну цябе!..
Мужчына, злосны, пашоў у хату.
На вёсцы прасьпявалі другія пеўні...
Яна сядзела і гаварыла міжсобя.
— Куды я пайду, калі прагоніць... Сірата... ні бацькі!.. ні маткі... Я ненавіджу яго!..
«Яна ненавідзіць яго! Чаму-ж яна ўвечары, зусім нядаўна, гаварыла аб сваёй радасьці? Хіба могуць ужыцца ў адным сэрцы нянавісьць і каханьне? З якою меркаю падыйсьці да вызначэньня ёю здабытага, але бясчасна парушанага шчасьця?
А я, скажам, чым дапамагу ёй? Можа тым больш павялічу нянавісьць у яе пакрыўджаным сэрцы. Каб яна згадзілася ўвечары, то я павёў-бы яе па тых цярністых сьцежках, па якіх да крыві зьбіваю сабе ногі»..,
— Зося! — нехта кліча.
Яна падымаецца, ідзе на двор, хлопае форткаю і зачыняе, пакінуўшы мяне з устрывожаным пачуцьцём.
Я таксама падымаюся і выходжу на вуліцу. Каб сагрэцца, бягу наколькі хапае сілы па соннай незнаёмай вуліцы.
І нясу я з сабою — любоў, сілу, нянавісьць, якую ўзяў ад яе — забітай і пакрыўджанай, харошай жанчыны з цыпкамі на нагах...
Яшчэ раз сьпяваюць апошнія пеўні, значыць, стане раньне і будзе новы радасны дзень.
Дарогі я ня ведаю. Іду аржаным пажатым полем на ўсход сонца.
На ўсход сонца іду...