Крыніца (1929)/Жніво
| ← Нянавісьць | Жніво Апавяданьне Аўтар: Васіль Каваль 1929 год |
Ілька → |
Прапануем да спампаваньня!
ЖНІВО.
„Накую сярпы ды залотыя,
зьбяру жнеек ды малодзенькіх;
жнеек зьбяру — жыта сажну,
жыта сажну — хмелю завару“...
(З народнае песьні).
I
Над аржаным полем і зялёнай вёскаю ў поўнай сваёй красе паміраў чысты летні дзень.
Захад заірдзеўся рознымі колерамі, працягнуў уздоўж сябе крывяныя палосы і яшчэ змрок не спавіў зямлі, як неба запаліла па нябожчыку сьвечкі, мусіць, каб ушанаваць вялікі сонечны дзень.
Потым змрок балотным ды рачным туманам хаты і вёску засланіў, а неўгамонная рэчка ўсё шушукала, усё шаптала надбярэжнымі кустамі — ціха так і любоўна.
Ночы ўлетку прыгожыя... Зямля прыемна пахне скошанай завялай травою. Дзённая смага ўбіраецца ў туман.
Гараць агні ў хатах. Людзі прышлі з працы, стаміліся. Стары дзед расьцірае рукою паясьніцу і крэкча. Раскінуліся і заснулі на палу малыя дзеці, нагуляліся за дзень у свае дзяціныя гульні, накупаліся ўдостач у рэчцы. Дык бабка паказвае на тых дзяцей бацьку і з гневам, і ласкаю кажа, што адзін ледзь не захлібнуўся, другі нагу застрэміў — ня ўгледзіць іх старой... Вячэраюць, газьнічка слаба міргае, але «галодны за вуха не панясе». І ўсе разыходзяцца спаць, бо заўтра зноў тое-ж самае...
А маладыя гуляюць перад нядзеляю. Вуліца кідае-рассыпае прыпевы і нявыразныя галасы, поўныя вясёласьці.
Ай-я-а-ай-я-а...
Ох, у роднага бацькі, ой, ды ў роднае маці
я цьвіла, як жураві-інка-а...
За ракою калышацца алешнік, ня дзьме вецер у полі, там — чарната. Толькі гарыць, расплываецца па зямлі, цягнецца агнявымі языкамі к небу вогнішча начлежнікаў. У кустох расплыліся цені. Трашчыць у лесе сухое гальлё ад спуджаных коняй. Начлежнікі разьлягліся ў кустох абапал вогнішча, а адзін маленькі лёг «на запечку», абкруціўся ля самага вогнішча і прапаліў кажух — будзе ўраньні ад бацькі! Сеў і плача...
Самы старэйшы — дзед Сапрон. Горача пры агні, а ёй у аблезлай зімовай шапцы, паверх кажуха — сярмяга. Грэецца ля агню, адкінуўшы полы адзежы, паварачваецца сьпіною, засьцячы з аднаго боку вогнішча. Доўгі згорблены цень кладзецца поперак. Паціраючы чорныя рукі з крывымі пальцамі, кажа троху ў нос:
— Яно цяпер, скажу вам, цёпла на начлезе, лепш чым у сваёй хаце — ні камароў, ні машкары. А ўвосень зямля халодная, сіверна, старому скора прастудзіцца можна...
Хочацца яму гаварыць абы што. Дзень ён працуе, словам перамовіцца няма з кім, горла перасыхае. А тут у самы акурат, слухаюць яго ці ня слухаюць — няважна. Можа ён гаварыць доўга; аб мінулым, аб жыцьці, і самыя нязначныя здарэньні афарбоўвае ў такі рознастайны колер, што яны робяцца для яго сапраўды вялікімі ды значнымі...
Хлапец Цімка распрануўся, закінуў за куст ногі. На загарэлым і жарсткаватым твары ўсьмешка гуляе, і ад таго, што такая ноч, і ад маладое вясёласьці. Ён цэлы дзень касіў і сам дзівіцца, як гэта ўтома не бярэ. Ляжыць на халаднаватай абскубанай траве і сьпявае сам сабе:
Ой, да ты, калі-і-нуш-ка-а,
Ой, да ты, малі-інуш-ка-а...
Яму ўсёроўна — што ні сьпяваць, абы весела было...
Бо цяпер зямля пачынае засынаць, толькі ціха трапечыцца лісьце асіны; стане глухасон — і яны змоўкнуць. А ў галаве Цімкі мільгаюць думкі, сплятаюцца ў жывыя вобразы.
«Зоркі пераліваюцца... Адна... другая рассыпаліся над лесам... Арына — любая мая, зграбная. А вочы — сінія... сінія... васількі... Ноч...»
Малыя галузы параскідалі ногі адзін на аднаго і смаляць прыпеўку:
От вам, дзевачкі, навука —
Не хадзеце ў сад гуляць.
Не завеце чорна жука
Ды з сабою разам спаць...
— Гэ-гэ-эй!
— А-апчхэ!
— Цішэй вы, падшывальцы! — крычыць на іх дзед Сапрон.
3-за лесу глядзіць круглы зялёны месяц.
Дзед і кажа:
— У такія ночы, памятаю, як з-пад пана адышлі, дык працавалі мы ой-ё-ё колькі! Дня тады не хапала...
Гэта ўзварушыліся ўспаміны ў старога. На начлезе ён шмат чаго перадумае аб новым сьвеце і людзях, перажыве. Лёг на мяккую купіну, прыслухоўваецца да гутаркі Цімкі з Кірылам Чарняком — пажылым чалавекам. Дзед Сапрон ведае, што Кірыла Чарняк ладзіцца неяк жыць пановаму, чытае газэты і мудрыя для ўразуменьня дзеда кніжкі. І Цімка гэты — востры хлопец, у комсамоле ў сваім нечым кіруе. Значыцца, выбіўся хлапец у людзі...
— Вясною хутар на шасьціполку разьбіў, — кажа Кірыла, лежачы на жываце і пускаючы дым. — Радзіўся аб гэтым з аграномам...
— Ну, і што?
— Паказаў, што і дзе сеяць... Турнэпсу засеяў поўдзесяціны...
— Турнэпсу, кажаш? — адклікаецца дзед.
— Малатарню-б завесьці нам. У іншых і сродкі ёсьць, а не адважацца ніяк...
— Малатарні нам не па кішэні. Змалаціць можна цапамі і на таку, абы хлеб гэты ўрадзіўся. Эха-ха!
— Зусім ня тое, дзед!
Сапрон і сам ведае, што калі-б гэта малатарню ў яго гумно — ураз-бы зьмяло чатыры пасады жыта, ня трэба і цэпам махаць, дый стук малатарні бойкі.
Пагаварыў дзед, адышоўся ў бок, пачухаўся і лёг, заснуць хацеў. Папрасілі малыя казку расказаць. Ім што? Хоць да ранку кажы — будуць слухаць, а тут сьпіна пабальвае...
— Ну, добра, — кажа ён, — падай вугаль прыкурыць... Дык слухайце-ж, шылахвосты... Ну, от — жыў сабе ды жыў чалавек...
Ноч заснула глыбокім сном, авеяная пахам красак, зялёнае травы і вільгаці з моху.
— У панядзелак зажынаць будуць, — кажа Кірыла Чарняк. — Спаць трэба.
А Цімку спаць ня хочацца. От-бы доўга ляжаў так.
Няхай завіваюцца думкі, няхай паднімаюць цябе— на тое кожны з нас малады!
Толькі голас дзедаў бубніць:
— Прывёў, знацца, ён іх у крапіву дый кажа: «Старцы, скідайце штаны — брод!» А тыя думаюць і праўда. Паскідалі, знацца, штаны...
Рагочуць «шылахвосты»...
Летняя ноч кароткая. Вось тухнуць зоры. Чорнае дыханьне ночы зьмяняецца шэрым. Шэрае растае.
Зачыркалі на ўсе лады птушкі. На ўсходзе зачырванелася.
І вось думае Цімка, што ён мае дваццаты год, што любяць яго ў комсамоле. Паважае і бацька, бо Цімка — гаспадар у сваёй хаце хоць куды, хутчэй за бацьку ва ўсім управіцца. Удзень працуе, уначы на начлег водзіць і ніколі ня зморыцца.
Што значыць маладыя гады? Добра, калі сьветлая галава ў чалавека і зоркія вочы — усё можна разумець, далёка можна ўбачыць, да шмат чаго можна прыйсьці сваім розумам.
Думае Цімка і сьмяецца — радасна неяк.
— Вось хоць-бы ўзяць Арынку. У яе сінія вочы... Любіць яна ці не? Ці так, ці гэтак, але трэба думаць, што любіць!
II
Калі начлежнікі ехалі дахаты, дык абудзілася ўжо вёска. Зайграў на берасьцянай трубе пастух, пацягнуліся на пашу каровы, паднімаючы пасьля сябе пыл. Сталі зьбірацца бабы за вадою ля калодзежаў. І сіні дым з комінаў роўна пашоў да бялёсага неба...
Цімка на дварэ, на прызьбе разуў лапці, павесіў сушыць мокрыя анучы, перавязаў анучай нагу з мазалём. Маці ў хляве цыркала ў падойнік карову ды ўсё прыгаварвала, каб тая добра стаяла на адным месцы.
У хаце стаў мыцца сьцюдзёнаю вадою.
А бацька богу маліўся. Няроўна складаючы тры пальцы, завіхаючыся і нагінаючыся ўперад, Пракоп пагладжваў бараду. Нявыразна шэпчучы словы, ён падпяразваў пояс, часаў сьпіну, падыходзіў да вакна ды глядзеў на вуліцу, абапіраўся рукамі аб стол...
— Вотча наш, іжа ясі на небясі...
Словы яго сыпаліся, як гарох. У гэты час пацёрся ля ног сабака. Пракоп штурхануў яго нагою да дзьвярэй.
— Каб ты здох, падла!
І ўсё сьпяшаўся:
— І расьцятага за ны пры панційсьцім пілаце...
Цімку разабраў сьмех. Апошнія словы ў вымаўленьні бацькі значылі: «і расьцялі за ныркі, прымасьціўшы на палацях».
Выціраючы ручніком рукі, маці зьняважліва сказала да бацькі:
— Хоць-бы ты ўжо, стары, маліўся як сьлед, а то выходзіць не малітва, а грэх адзін...
— Намолішся з-за вас...
— А хто табе не дае?
Пракоп зьвярнуўся да Цімкі.
— Чаго ён зубы скаліць? Сам ня молішся, дык і другім не перашкаджай. Калі ў сваім комсамоле ты лаеш лірыгію, дык я не сьмяюся...
— Ха-ха-ха! Дык вельмі-ж сьмешна, тата, выходзіць «і расьцялі, кажа, за ныркі, прымасьціўшы на палацях».
— Ну, ты не выдумляй. Яно к сьпеху. Якая малітва ня ёсьць, але ўсё лепш, чым без малітвы. Сена трэба ісьці сушыць. Цябе ўжо я не заву, ведаю, што як сьвяты дзень, дык ты па сходах...
Маці запаліла печ. Цімка надзеў новую кашулю, і быў рады, што бацька ня кліча з сабою.
Пракоп вывеў з пуні буланую кабылу і, пагладзіўшы яе па храсткох, лёг жыватом на сьпіну кабыле, потым перакінуў цераз яе босую нагу, і штаніна на той назе закасалася да калена. І, боўтаючы нагамі, з граблямі за плячыма, важна выехаў на вуліцу.
Завінуўшыся ля печы, маці сказала:
— Казалі, што ты папа лаяў на сваім сходзе. За што ты так?
Цімка ўспомніў, што нядаўна быў антырэлігійны вечар.
— І не аднаго нашага папа, а ўсіх, якія толькі ёсьць...
— Дык вось, ён казаў, бацюшка наш, калі будзе жаніцца Пракопаў сын, дык ні за якія грошы вянчаць ня буду.
— Во, знайшоў чым страшыць, ды я, хоць і буду жаніцца, дык без папа...
— Ну, ты гэтага не кажы. Можа калі і будзе справа тая. Я ўжо старая, помач трэба. А табе ўжо, дзякаваць богу, дваццаць гадкоў. Не маленькі. Бацька гаварыў са мною...
— Ну, аб гэтым я сам скажу, а ня бацька...
— Ну і распусьнікі цяпер пашлі. Усё яны самі, усё яны па-свойму. Ды гэта-ж я для парадку кажу.
Заўсёды так, пагаворыць маці ды змоўкне, не перасіліўшы на словах сына.
Цімка вышаў на двор. Так стала радасна — пабег-бы, здаецца, як маленькі. Сонца пырскае сьветам. Завярнуў з вуліцы сьцежкаю да рэчкі.
Затарахкалі вёдры, выскачыла з задворку дзяўчына ў белай кашулі, азірнулася і расхрыстаная пабегла ў крыніцу за вадою. І звонка ды пераліўна засьпявала:
Не ха-адзі па тэ-эй даро-озе,
Дзе ня родзіцца а-вёс...
Хада ў яе лёгкая, трошкі перавальвалася з боку на бок, а разам хісталіся новыя драўляныя вёдры. Цімка спазнаў, пабег сьледам. Паставіўшы на траву вёдры, стаяла дзяўчына — босая, з падаткнутым да калена андараком, абярнуўшыся да гаю, адкуль даносілася кукаваньне зязюлі.
— Ку-ку! Ку-ку!
Дзяўчына прыслухалася, крыкнула:
— Закукуй, зязюля, закукуй, шэрая, колькі мне гадоў жыць: ці год, ці два, ці ні-во-о-днага-а?..
— Ніво-однага! — крыкнуў Цімка ззаду.
Яна спалохалася, крутка павярнулася.
— Ах, каб на цябе ліха! — замахнулася дзяўчына кароміслам. — Ня даў нават і загадаць.
— А што ты думала?
— Вядома што: ці скора замуж пайду.
— Ого, якая ты!
— Ха-ха! Дзівак ты, я-ж зусім не пайду.
— Ніколі?
— Ніколі!
— Вось табе й на! — стукнуў Цімка рукамі па каленях, састроіўшы сьмяшліва-горкі твар, — А я толькі думаў...
— Што ты думаў? — перадражніла дзяўчына Цімку і піхнула ў лужыну.
Запэцкаўшы калені, ускочыў на ногі, абхапіў яе за стан. І абое яны пачалі дужацца. Паваліліся, зарагаталі, пакаціліся па траве. Цімка якраз пад ніз папаў,
— Ого — якая ты дужая!
— Папаўся-б ты ў мае рукі, ведаў-бы!
І вось стаяла яна і сьмяялася любай усьмешкаю.
Твар яе белы, з чорнымі брывамі. З жосткасьцю і нейкай дрымотнасьцю ў целе, са сьпячай сілаю, са сьмехам, з жаданьнем рухаў і жыцьця. Цімка глядзеў утаропленымі вачыма, і постаць — гібкая і сьмелая— цягнула да сябе.
— Будзеш, Арынка, сягоньня на сходзе?
— Буду.
Цімка стаяў побач. У аднэй руцэ трымала каромісла, а пальцамі другой перабірала расплеценую касу. Ён нават не заўважыў, як узяў яе за рукі... Кукавала яшчэ зязюля, цурчэла крыніца, прыпякала сонца, на зялёнай траве раса серабрылася. І кругом было так радасна, як у Цімкі на сэрцы.
— Што гэта, Арынка, я хацеў сказаць табе?
— Успомні...
— А-а... вось што...
Ён раптам абняў дзяўчыну за шыю і моцна пацалаваў у самыя губы, так што Арына не пасьпела нават апамятацца.
— Што ты, Цімка, здурнеў ці што? Ці можна-ж комсамольцам цалавацца?
— Можна, Арынка, далібог-жа можна! Ах, Арынка, якая ты добрая дзяўчына!
— Вось дам кароміслам, тады ня будзеш лезьці.
Яна сьмяялася, грудзі ў яе ўздымаліся пад белай сарочкаю. Твар вымыты халоднай вадою і вочы блізка — сінія-сінія, а ў іх — агонь і сонца.
Сум зьявіўся ў Цімкі.
— Ды я-ж, Арынка, да цябе па шчырасьці.
Набіраючы вады, яна сказала з дакорам:
— Ведаю я шчырасьць. Кожны з вас хоча пацалаваць, а пасьля — далей лезе. Наб’е жывот, як той Мікола Парасцы, а тады насіся — кіне як папала. А яшчэ комсамольцы — эх, вы!
— Паслухай, Арынка, гэта-ж я ня проста. Ці ты ня ведаеш мяне? Гэта-ж я таму...
Арына зноў паставіла вёдры, з усьмешкаю глядзела.
— Ну, чаму... кажы?
— Таму, што люблю цябе...
Яна апусьціла вочы дадолу, і Цімка заўважыў, што пачырванела. Можа і яна любіць?
Адмахнулася рукою.
— Ат, няма калі з табою гаварыць!
Пашла з поўнымі вёдрамі вады на ўзгорак. Хісталіся вёдры і разьлівалася вада.
А Цімка, поўны нейкага нязьведанага шчасьця, лёг на траву. Над галавою ўюцца мухі, Залацістыя жучкі поўзаюць у траве.
— От, добра любіць такую дзяўчыну!
Доўга ляжаў Цімка ў густой траве з сонечнымі лятуценьнямі.
III
Ідучы па вуліцы, Цімка надумаўся зайсьці да Сёмкі Чыжыка: ён нядаўна прыехаў з гораду, дзе канчаў у гэтым годзе сямігодку, дык Цімку захацелася пра тое ды сёе распытаць.
А на дварэ, праз адчыненае вакно, ён пачуў, што Сёмка з нейкім асаблівым захапленьнем і нарасьпеў, то павышаючы, то зьніжаючы голас, гаварыў нейкі верш.
Цімка падумаў:
— Ці ня сам ён, гад, верш напісаў, з яго будзе гэта.
У хаце толькі адзін Сёмка сядзеў на лаўцы, над нейкімі паперамі, падставіўшы вялікі палец правае рукі к носу і задраўшы калматую нястрыжаную галаву ўгару з адкрытым ротам; адну нагу ён падкорчыў пад сябе, а другую паклаў на ўслон, што стаяў побач. Такая поза трошкі зьдзівіла Цімку. І ў дзьвярах ён падумаў, што нешта надта-ж важнае вырашае таварыш. Нават і ўваходу яго Сёмка не заўважыў, як сядзеў, так і сядзеў. Цімка, падышоўшы да стала, працягнуў таварышу руку.
— Здароў!
Толькі тады страпянуўся Сёмка Чыжык і працягнуў руку з алоўкам, абкусаным на канцы.
— Чым, брат, займаешся?— спытаў Цімка.
— Думаю.
— А што ты думаеш?
Сёмка Чыжык з гонарам паглядзеў у вочы.
— Сюжэт шукаю.
Цімка не зразумеў, што гэта за штука, а Сёмка растлумачыў.
— Верш пішу. Зразумеў? А каб напісаць верш, наперад трэба выдумаць сюжэт.
— От яно што. Я зразу падумаў, што нечым такім займаешся, А заколькі яго напісаць можна? — зацікавіўся Цімка, неспрактыкаваны ў гэтай справе.
А Сёмка, добра ведаючы махінацыю, пачаў расказваць.
— Тут, браце ты мой, скажу па праўдзе, як калі. Ёсьць тэма, дык за пяць хвілін напішаш, а няма, дык часам цэлы тыдзень думаеш. Я сваю поэму ў трыста радкоў за вечар напісаў, як плюнуць... Гэта ня тое, што там плугам ці бараною вадзіць. Усё абмазгаваць трэба. Калі-небудзь думаеш-думаеш, дык ажно пот з цябе пабяжыць. От як!
— Уга! — зьдзівіўся Цімка.
— А ты думаў гэта проста? Не, браце, не такое дзела. Поэтычнае дзела цяжкае...
Цімка захацеў пасьмяяцца.
— Дык і ты ўжо, гад, поэтам стаў? А памятаеш: мы з табою сьвіней пасьвілі і без штаноў хадзілі— ха-ха-ха! А прыехаў, халера, у горад, зразу стаў поэтам...
І яны абодва аж качаліся со-сьмеху.
Цімка сьмяяўся таму, што аніяк ня мог уявіць у ім — курносым, з валасамі, якія тырчэлі на макаўцы ўгору — сапраўднага поэту, такога, якога ён бачыў на малюнках у тоўстых кніжках. А Сёмка думаў; вось якім я стаў, не падыходзь!
— І даўно цябе залічылі ў поэты?
Сёмка густым басам даў аб сабе «інформацыю».
— Залічыць то яшчэ не залічылі, але скора залічаць. У рэдакцыі мне казалі: у цябе, кажуць, чартоўскія здольнасьці — пішы, брат, а друкаваць яшчэ ня можам. У іх, ведаеш, свае разуменьні. Дык я друкуюся цэлымі падваламі ў насьценнай газэце.
— Здорава ты, значыцца, за вершы грошы заграбаеш?
Над гэтым пытаньнем Сёмка трохі задумаўся. У насьценнай газэце грошай ня плацяць, але адзін раз у газэце за допіс заплацілі дзевяноста пяць капеек. Дык, каб ня ўдарыць перад таварышам тварам у гразь, ён сказаў:
— Плоцяць нямнога, ты павінен сам разумець, што гэта справа грамадзкага характару.
— А пра што больш пішаш?
— Поэта пра што захоча, пра тое і напіша. Падойдзе сьвята якое-небудзь, пішу аб сьвяту, аб вайне, аб каханьні.
— Ого, — несьцярпеў Цімка, — ці ня ўлопаўся ты ў каго?
Сёмка Чыжык здаволена засьмяяўся.
— О-о-о, браце мой, гэта вельмі проста, бо ўсе дзяўчаты поэтаў любяць; кожная туліцца да цябе, бо кожнай цікава, калі ты, напрыклад, прысьвеціш ёй свой верш. Гэта адно. Другое: сядзіш ты з ёю ўвечары ў садзе, тут салавей сьвішча ды іншае такое. Калі ты поэта, можна ня проста прозаю гаварыць, а вершамі — зусім іншае выходзіць.
Сёмка Чыжык выскачыў з-за стала і стаў хадзіць па хаце, кучаравячы валасы.
— А самае галоўнае тут — слава, якая прагрыміць аб табе па ўсяму сьвету.
Цімка ня дужа разумеў славы; ён проста сядзеў на лаўцы, склаўшы на грудзёх рукі, ухмыляўся і мала верыў. А Сёмка зразумеў іначай. Падышоўшы да яго, штурхануў кулаком у бок і зарагатаў.
— Што, сукін сын, зайздрасьць бярэ — га? А ты вазьміся дый сам пішы. Чорт цябе ведае, можа ў табе вялікі талент сядзіць, а ты дурня валяеш. Я раней сам не заўважаў — от як! Вазьміся дый напішы, а я налажу сваю рэзолюцыю. Цяпер амаль усе пішуць вершы. Нават загадчык школы, дзе я вучуся, тоўсты такі дзядзька, пачаў страчыць. Пішэце, кажа, хлопцы, ліха на вас!
Як-ніяк, Цімку захацелася таксама папробаваць сваю здольнасьць. Ён парашыў у вольную часіну папрактыкавацца.
А Сёмка раіў, як і што пісаць.
— Як будзеш пісаць, больш зважай на рытм. Рыфма — глупства, можна і без яе. Вось глядзі, як у мяне (і ён паказаў ліст сьпісанае паперы). Радкі пішы доўгія, а як будзеш перапісваць начыста, дык разьбі кожны радок на тры-чатыры, а то і на пяць радкоў. Так пішуць нашы беларускія футурысты. Па-першае — дынаміка, а па-другое, калі надрукуюць — разоў у пяць больш гонорару атрымаеш. Трэцяе: гонорар можна вылічыць самому, па пятнаццаць ці дваццаць капеек за радок. А то ў рэдакцыях сядзяць такія людзі, якія зацікаўлены ў тым, каб як мага менш заплаціць (майму таварышу заўсёды ўкруцяць некалькі капеек). А калі вылічыш сам, то ўжо не падвядуць, на тое закон ёсьць, які абараняе поэту. Па-чацьвертае: зварачай увагу на ідэолёгію, каб яна была пролетарскаю, а не буржуазна-капіталістычнаю...
Сёмка Чыжык, засунуўшы рукі ў кішэні картовых штаноў, прадзёртых якраз на тым месцы, якім звычайна садзяцца, шпарка хадзіў па хаце і ўсё навучаў таварыша...
— У горадзе — ня тое, што тут. Уначы і то сьветла. Электрычнасьць. Кіно... Тэатр... Ух, люблю!
— А часта ходзіш у кіно?
— Ня так часта, але хаджу. Гора, што не заўсёды грошы бываюць на білет. Часам хаджу і бяз білета.
— А як бяз білета?
— Тут, братка мой, без махінацыі не абыйдзешся. Есьць у мяне таварыш такі, які ўмее падрабляць. Вось купіць ён адзін білет, а тады падвядзе колькі хочаш.
— А па шыі колькі разоў пападала?
— Мне-то, канечна, ні разу, а вот яму здорава раз папала. Нават у міліцыю зацягнулі. Але гэта няважна. Важна тут сама карціна, у ёй увесь цымус. Вазьмі ты хоць «Багдадзкага злодзея» — табе зроду нічога лепшага ня прыходзілася бачыць. Ох, ліха табе, карціна дык карціна!
Сёмка Чыжык размахваў рукамі, стукаў па стале і ўсё больш распаляў фантазію нічога ня бачыўшага Цімкі.
— А вучыцца, таксама добра. Уперад цяжка здавалася, а далей, дык як па маслу пашло. Вось камандыруюць цябе на рабфак — сам убачыш...
І цягнула Цімку ў горад.
Горад шумны. Горад вялікі. У ім людзі здабываюць вучонасьць. Шырокія ў ім размахі для хаценьня чалавека!
— Абяцалі паслаць мяне вучыцца. — Цімка ўздыхнуў.
— Гэта добра, будзеш чалавекам адукаваным, інжынэрам якім-небудзь, а я поэтам...
Пагаварылі яшчэ, каб выпусьціць насьценную газэту. Усю справу бярэ на сябе Сёмка Чыжык — яму не ўпяршыню, ён у школе рэдактарам свае газэты.
Цімка захацеў палуднаваць. Яны на гэтым і разышліся.
IV
Прышоўшы дахаты, Цімка захацеў папробаваць сябе ў вершах; натхненьне, якое даў Сёмка Чыжык, усё не праходзіла. Ён дастаў паперы і аловак. Шмат думаў над тым, якую тэму ўзяць, якія падабраць словы, каб выходзіла гучна і прыгожа. Але ў галаве ўсё пераблыталася, і жаданьне пісаць адпала.
Зусім выпадкова мільганула другая думка.
— Кручынаўскі лясьнік прадае дзяржаўны лес людзям, а грошы забірае сабе ў кішэню. Сваякі яго шмат панавозілі бярвеньня. Сяляне скардзяцца, але справа далей ня ідзе. Кажуць, што ён у горадзе даў некаму хабару, таму і трымаюць яго на гэтай пасадзе.
Вось аб гэтым ён напісаў допіс. Запячатаўшы ў конвэрт, узяў з сабою ў кішэню, каб укінуць ля школы ў паштовую скрынку.
Школа стаяла трохі воддаль ад вёскі, недалёка ля рэчкі, з трымя бярозкамі пад вокнамі. У сярэдзіне на сьценах віселі плякаты і малюнкі. Апроч сваёй моладзі — комсамольскай, тут гутарылі бабы з мужчынамі. Некаторыя чыталі газэты, другія слухалі, ківалі галовамі, падавалі свае думкі. Кірыла Чарняк расказваў дзеду Сапрону пра такую машыну, што ёсьць у Амэрыцы, якая разам і жне, і вяжа снапы, і малоціць, і гатовае збожжа ў мяшкі ссыпае. А дзед Сапрон усё дзівіўся, дадаючы слова: «уга!»
Калі сакратар ячэйкі — высокі і дужы хлапец, з закасанымі па локаць рукавамі — пабарабаніў аб стол пальцамі і сказаў, што сход лічыць адкрытым, дык усякія гаворкі сьціхлі.
Першае слова ён гаварыў аб дысцыпліне.
— Таварышы! Комсамолец павінен быць ва ўсім прыкладным. А якія факты мы назіраем у нас? Што за комсамолец у нас Мікола Карчак, — адкажэце мне, таварышы? Я констатую, як факт, што ён п’яніца. Гэта немагчыма, калі ён павінен дзяўчыне беспартыйнай плаціць алімэнты і ўцякае ад гэтага. Ён сягоньня не зьявіўся, але мы без яго вырашым. Стаўлю пытаньне аб выключэньні. Хто, таварышы, за?
Высока падняліся ўсе рукі.
— Так яму, — заўважыў дзед Сапрон, — каб другім не патураць...
Узяў слова Цімка. Паглядзеўшы на Арыну, якая сядзела і ўсьміхалася, ён адкашляўся і пачаў.
— Нам трэба яшчэ пагаварыць вось аб чым: мост праз рэчку зусім разбурыўся. Езьдзяць сяляне, возяць сена, а воз чый-небудзь і абернецца ў ваду. А самі сяляне аніяк ня могуць прыйсьці да думкі, каб наладзіць яго, а там працы ўсяго на паўдня, калі грудам, значыцца...
Ня далі скончыць яму, як мужыкі загаманілі.
— Правільна!
— Мост наладзіць трэба!
— Разам, знацца, гуртам...
Выступіў Кірыла Чарняк — пачынальнік новага і гаспадар добры.
— Патрэбна наладзіць мост. Коні ногі зламаюць... Заўтра-ж пайсьці ўсім на работу.
З гэтым скончылі. Арына папрасіла слова.
— Я, таварыш, скажу... Жніво пачынаецца... У нас ёсьць адзінокія ўдовы, як Ігнаціха Дар’я, якія самі ня могуць управіцца, каб і пажаць, і пакасіць — колькі там яго ні ёсьць. Дык мы вось... — яна паказала рукою на дзьвюх таварышак-комсамолак — дапаможам трохі жаць, а хлопцы няхай ідуць пакасіць.
— Хлопцы, вырашым!
— Што там вырашаць? Так яно і будзе...
— Агонь-дзеўка, — заўважыў дзед Сапрон, гледзячы на расчырванелую ад доўгае гаворкі Арыну.
Пагаварылі яшчэ, каб у нядоўгім часе паставіць спэктакль. Згаварыліся — хто будзе граць на сцэне...
У адчыненае вакно прабіраўся вечар. Нёс ён з сабою пахнучыя летнія травы: румянку і асаку; палыном пахла з поля і лебядою з гародаў.
Як пачалі разыходзіцца, дык неяк здарылася, што Цімка з Арынаю ідуць побач, рука ў руку.
— Маладзец, ты Арына, як гэта сказанула. Мы-ж якраз не дадумаліся.
— Вы толькі ўсё аб сабе думаеце...
Прабег статак з поля, падняўшы пасьля сябе пыл.
А Цімка з Арынаю апынуліся ля самае рэчкі. Рэчка няшырокая і няглыбокая, дно цёмнае, абрасла алешнікам і лазоўем. На беразе някошаная густая трава.
— Давай, Цімка, пасядзім, аднак няма куды ісьці.
Селі зусім блізка адзін да аднаго.
«Успомніў Цімка (гэта-ж зусім нядаўна было). Былі маленькімі, дык разам купаліся ў гэтай рэчцы, вось тут — на гэтым-жа месцы. А цяпер — бач ты! — дзяўчына якая стала».
Гледзячы кудысь у даль, Арына сказала:
— Раскажы, Цімка, што-небудзь.
— Што табе расказаць? От быў я ў Сёмкі Чыжыка...
— Ня люблю я гэтага Чыжыка. Надта-ж хваліцца ён...
— Але расказваў ён пра горад. Дзіўны гэты горад...
Галасы глухія. Цяплыня. Цёмна. На ўсе галасы крумкаюць жабы, плёхаецца ў рацэ рыба.
Рука ў Арыны грубая, з мазалямі; гладзіць Цімка сваёй рукою, а сіла нейкая перадаецца ў грудзі, вольнаю хваляй разьліваецца там.
«І заўсёды, — думае Цімка, — ведаў яе. Разам кароў пасьвілі ў лесе, на начлег вадзілі. Так пасьмяешся, пажартуеш. А ў яе вочкі — сінія... сінія... добрыя... блішчаць. І ня было тады гэтага пачуцьця. Адкуль яно ўзялося? Якая сіла ў ім? Паглядзіць яна, любая, як агнём апаліць. Увесь сьвет, здаецца, перавярнуў-бы. Добра любіць!»
Задумаўся Цімка, несьвядома абняў яе стан дрыжачай рукою, прыхіліўся галавою да яе галавы. А яна — Арынка — яшчэ бліжэй туліцца. І руку сваю не адбірае. Ціха ўздыхнула.
— Дык ты, Арынка, мяне любіш?
— Родненькі... Цімка... Ці-ж ты ня бачыш? У цябе валасы во якія кучаравыя... Рукі моцныя. Не такі ты, як другія хлапцы... Родненькі мой...
— Арынка, любая мая! Ды я за цябе хоць у ваду кінуся. Вось як любіць буду, — і Цімка з жарам пастукаў кулаком у грудзі.
— Не, Цімка, не кажы так, і забыць можаш. Многія так — любяцца-мілуюцца, а пасьля — забудуцца і кожны ідзе сваёй дарогаю...
— Мы разам вучыцца паедзем.
— Ой, як мне хочацца ўсё ведаць; здаецца-б, дзень і ноч вучылася, каб можна было...
Арына гаварыла нарасьпеў, як прыгожую казку.
— Прышла я ў комсамол (гэта-ж ты мяне падгаварыў тады) і знайшла я тое, чаго хацела: тут людзі думаюць, вучацца. А там — на вечарынках ды на гульнях, сумна; лаюцца, б’юцца; заўсёды я ўцякаю ад іх. А потым, ажэніцца хлапец, возьме любую дзяўчыну. Пажывуць з год — апрыкрыць жыцьцё — разлучаюцца, мучаць адзін аднаго. Ах, як ня люблю я гэтага, ажно страшна робіцца. А ўперад-жа і сама любіла гуляць...
Да ўсяго дзяўчына была рупнай, здатнай. Рана ўставала, заплятала русыя косы, з песьнямі жыта зажынала, на гульнях ці на вячорках — першай была.
— Добрая дзеўка, — гаварылі мужчыны, — семнаццаць год, а яна якая...
А хлопцы шапталі на вуха ласкавыя словы, з зайздрасьцю глядзелі ў прадоньне бліскучых вачэй, ды ні да каго яна ня хінулася. Калі песьня Арыніна разам з падружкамі пачуецца ў бары (галасы — звонкія, заліўчатыя!) — выкажа сэрца гарачае — не адна душа ў хлапцоў паланее і попелам сыплюцца песенныя словы тыя на сэрца.
Вясною цьвітуць краскі розныя ў лесе, на лугох і па полі. І любіла зьбіраць іх дзяўчына, залятаць вянкі невядомаму суджанаму і любіла таптаць іх нагамі, прыпяваючы пра здраду невядомага свайго, пра дзявочае няпэўнае шчасьце...
«А шчасьце гэтае, дзе яго знойдзеш? Ці ў чыстым полі, ці ў глухім бары, ці за сінім морам? А сьлёзы? (Уткнуўшыся ў падушку галавою, плакала ўначы). Усё нявечна. Радасьць прыходзіла...
І хораша вось цяпер маладой дзяўчыне. Цімка добры, прыгожы хлапец. А як моцна цалуецца ён— так і растаюць пацалункі на гарачай шчацэ...
— Помніш, Цімка, гады тры таму назад, здаецца. Вясна была; а рэчка разьлілася. Праз яе кладка гнуткая. Ішла я, пасьлізнулася — дый бухнула ў ваду. А ты падасьпеў якраз, сам улез у рэчку і мяне выцягнуў. Тады мы сушыліся на беразе. Расклалі вогнішча. І падумалася мне: от, каб Цімка закахаўся...
З крыкам і сьвістам праехалі ў лес начлежнікі, коні нагамі трыпацелі, гойкалі.
— Ой, як позна, а я засядзелася. Пойдзем, Цімка.
— Ну, пасядзі яшчэ трошкі, Арынка!..
Пад звон гармонікаў у канцы вуліцы сьпявалі дзяўчаты песьню пра любоў і разлуку.
V
У жніўную пару людзі ўстаюць рана. Як толькі пачынае тонуць змрок і закудзеліцца досьвіцьце, устаюць жанчыны ды пачынаюць завіхацца ля працы...
Трохі спаласьне твар, перахрысьціцца баба на абраз — і пойдзе на цэлы дзень гарачая летняя праца.
Цімка ў гэты дзень устаў раней за бацькоў, успомніў учарашняе — лёгка і вясёла стала. Прынёс пілу, нагастрыў. Учора ўмаўляліся рана пайсьці ладзіць мост.
Неўзабаве і раньне прышло. Ішлі касцы ў поле; у сярмягах напашкі, з косамі за плячыма, ішлі сьпяшаючыся. Выгляне сонца, ападзе раса — каса ня будзе касіць.
Выпаліўшы ў печы (калі сонца ўжо стала вышэй лесу і здорава прыпякло), пацягнуліся ў поле жанчыны адна за аднэю; з сярпамі, з малымі дзецьмі (будуць гуляць там на іржэўніку, краскі рваць). Несьлі з сабою калыскі дзетныя бабы, збаны з вадою — піць захочацца — трэба смагу прагнаць. А то ня хопіць сілачкі, каб устоіць жанчыне — ваяку сьмеламу — са зброяй зазубранай супроць цэлага мора аржаных калосьсяў.
Сабака, падцяўшы хвост, кульгае за гаспадыняю.
— Куды ты, пракляты, валачэшся — вон!
Ня слухаецца стораж-сабака. Ня хоча заставацца ў хаце: яму лепш у поле пайсьці, пакачацца па жыце ды злавіць чый-небудзь полудзень.
Маленькая дзяўчынка з брудным падолам выцірае кулачкамі сьлёзы, просіцца:
— Пусьці мяне, мамачка, у поле, я буду вуцыцца заць... — і цягнецца за матчынай спадніцаю.
Ласкава маці абцірае сьлёзкі.
— Гуляй, дзетка, у хаце, бо няма каму заставацца...
— А я хацу...
— Няма сярпочка табе, — пускаецца маці на хітрыкі. — Ты папрасі, дзетка, тату: ён сходзіць у кузьню і зробіць сярпок табе — о-о-о такі!..
І дзяўчынка згаджаецца. Зробіць тата сярпок, заўтра пойдзе з мамаю ў поле, будзе, як вялікая, жаць.
Рыкаюць з лесу каровы, іржэ з папасу конь. Зазванілі ў паплавох косы, блішчаць сярпы на сонейку.
Радасна!
Эх, задумацца і паразважаць над табою, жыцьцё! Шчодра даеш для зямлі і мала для чалавека, як стары скнара... ..................................................................................
А на жытнёвай постаці мітульгою снуе сонца. Журацца вузкія палоскі, радуюцца сялянскай радасьцю схіленыя да долу каласы і нібы сьпяваюць жніўна-вясельныя песьні, у якіх чуецца (апроч суму-радасьці) зусім нявыказанае пачуцьцё чалавекам.
Над полем неба сіняе і далёкае-далёкае...
На вузкім загоне ўдава Дар’я скардзіцца на свой лёс так, як кожная вясковая жанчына ў такую пару. Спрытна згінаецца над рэдкім пляшывым збожжам, тоўстымі жменямі зьбірае сноп за снопам— і толькі ўверсе мільгае блішчасты серп... А сьпіны не разьняць — ой, як баліць!
Рукі ў Дар’і мазалістыя, чорныя, да крыві парэзала калючым іржышчам ногі. Твар худы, а ад дум і клопату застыла напружанасьць, жаданьне пасьпець з усімі ў рабоце.
Жанчына паправіла хустку, наехаўшую на вочы, выцерла пот, і песьня папрасілася з грудзей, песьня — каб успомніць дзявоцтва. Яшчэ не старая, а няпрыкметна пройдзенае дзявоцтва заўсёды люба перабіраць у галаве.
Ка-асіца ма-я ру-уса-а-я-а,
Пераме-эна-а нялё-о-гка-а-я...
І тое неперапетае наганяе на вочы балючыя, як палын-трава, горкія сьлёзы.
Каля капы жыта сьпіць яе двохгадовы сын. Адарвецца ад працы, схіліцца над дзіцём, скажа слова ад ласкі ды зноў сьпяшаецца жаць...
За гонямі — луг, гудуць, гаворкі касцоў, стукаюць ля рэчкі сякеры — мост будуецца.
А перад вачыма Дар’і хвалюецца маладосьць. Была дзеўкай моцнаю, — а што засталося? Але ўсё яшчэ не прайшло, ёсьць на што спадзявацца: гадуецца двое дзетак. Будзе радасьць, як стануць дарослымі!
Мінулае пляму на сэрцы паклала.
«Была ў роднага бацькі маладою. З таварышкамі сьпявала ў зялёным бары. Слухалі людзі, слухалі завулкі...
І закахалася Дар’я ў Ігната.
Зорныя ночы праводзілі разам. Потым — на вайну забралі. Свая-не-свая хадзіла Дар’я,
А на вёсцы пачалі «распусьніцай» зваць, бо языка людзям не завяжаш. Нарадзіўся сыночак... Толькі, як прышоў Ігнат, дык супакоілася сэрца.
Пажылі разам гадочак. Памёр нечакана»...
Успаміны палілі яе смагаю. Напілася вады са збана і лягчэй стала.
Азірнулася Дар’я ў бок шнуру. Ідуць з сярпамі тры дзяўчыны-комсамолкі—Арына, Ганна, Хадора. «Куды яны ідуць?»—падумала.
А тыя прышлі да Дар’і і кажуць:
— Дапаможам мы табе, цётачка, жаць. Адна ты ня ўправішся.
— Праўда, мае любыя, ня ўпраўлюся... Толькі чаму-ж вы так? Сваё не пажалі яшчэ.
— А мы сваё пажнём.
— Ну, дык дзякую вам, дзяўчаткі.
На вузкіх гонях учацьвярых лёгка жнецца. Памаладзела ад радасьці Дар’я. Ня можа заўважыць, як сноп за снопам расьце. Глядзіць на дзяўчат і дзівіцца.
«Кажуць на іх людзі, што яны такія ды сякія, у бога ня вераць, замуж без вянца выходзяць, а яны лепш за іншых. І на мяне таксама казалі, што распусьніца, у дзеўках радзіла. А ці ня ўсёроўна, як радзіць?».
Вясёлая комсамолка Ганна жартуе.
— Ці дужа цябе, цётка, твой Ігнат любіў? Казалі, ён быў першым хлопцам на сяле?
— І чаму-ж, мае дзеванькі? — жартуе і сама Дар’я — эха-ха! Мінулася мая маладосьць. А бывала-ж, як засьпяваю дажынковую... ды вясёлую, як пачуе Ігнат — з усякае работы прыбяжыць у поле... Сядзім позна-позна дзе-небудзь на мяжы. Ужо месяц узыйдзе, людзі спаць палягуць, а мы ўсё сядзім. І так гэта люба, дзяўчаткі мае!
Зьвязала сноп, разагнулася. І каб успомніць хораша перажытае, засьпявала жніўную песьню пра палявое раздольле. І так гэта добра вышла, што ўсьлед падцягнулі тры комсамолкі.
Травачка му-рожная — разарлівы цьвет,
Э-эй, па табе я, травачка, пай-ду...
І паняслася маладая песьня вышэй за сьцяны жыта.
Ду-умкі мае думныя-а
У полі расьпяю-у...
Сонца даўно зваліла з поўдня, падфарбавала золатам і неба, і поле, і вёску.
Дзяўчаты на постаці, як дажыналі другі загончык, «лавілі дажынкі», скакалі босымі нагамі па іржэўніку,
— Толькі адно, — раіла Дар’я, — як будзеце, дзяўчаткі, замуж выходзіць, дык выбірайце мужа па-свойму. Без каханьня ня ідзеце, а то прапашчае жыцьцё будзе.
— Ды мы, цётка Дар’я, не прапусьцім...
— Выберам па сабе...
— Уга, ды якіх яшчэ выберам...
— То-та-ж... Глядзіце, каб не памыліцца ды век не пакутваць...
Палуднавалі пад капою. Запівалі квасам-бярозавікам. Зноў узяліся. Пад вечар, як паглядзела Дар’я назад, ажно рукамі ўспляснула.
— А дзяўчаткі-ж мае, зірніце колькі мы зжалі. Гэта-ж к заўтраму мне толькі да паўдня застанецца. У тыя-ж гады я марнуюся, бывала, дзён дзесяць, пакуль-ні-пакуль дацягнеш палоску да канца...
Па аднэй ідуць бабы з поля дахаты.
Пара...
— Ну, і як мне вас дзякаваць, розуму не прыкладу, — са зьдзіўленьнем і любасьцю глядзела Дар’я на трох дзяўчын.
У адзін голас адказалі:
— Не клапаціся, цётка, мы павінны былі дапамагчы...
— Як гэта, любыя... павінны? Слаўныя вы дзеўкі, а не разумею я вас...
Таго, чым яны жылі, не магла яшчэ зразумець простая Дар’я.
У вёсцы — гоман.
Шумным натоўпам з піламі ды сякерамі прайшлі хлапцы — новы мост пабудавалі. І паміж іх убачыла Арына Цімку. Пераглянуліся абое, засьмяяліся і пашлі разам — плячо ў плячо. Так шчыра гаварылі яны тады, бо абое былі змораны цяжкай працаю, былі маладымі і ў іх каханьне цьвіло, як лета...
У той вечар зажынак плакала дзіўная песьня, разьліваючыся ў радасьці ды журбе.
VI
З таго дня Цімкіна жыцьцё пашло зусім іначай, чым уперад. Тады адбывалася праца, як нейкі абавязак, цяпер — што ні пападалася ў рукі, рабілася шпарка, ахвотна, гарэла ў руках.
Махаючы касою на пожні разам з бацькам, ён сам дзівіўся: адкуль бярэцца сіла гэтая?
«А ва ўсім вінавата, — думаў ён, —Арына». І яшчэ хутчэй прымаўся, што нават бацька не пасьпяваў за ім, заўважаючы ў ім нейкую перамену.
Бацька на пні касу кляпаў, а Цімка глядзеў на ўсё дапытнымі вачыма. Гаворачы аб гаспадарцы, бацька ва ўсім прыслухоўваўся да Цімкі.
— Вось, — казаў ён, — хлеў разбурыўся, як-небудзь залатаць яго трэба, а то ўзімку каровы мерзнуць.
— А можа ўзяць лесу ды новы пабудаваць, лепшы?
Чухаў Пракоп грудзі пад потнай сарочкаю.
— І праўда твая. Пастараемся як-небудзь...
— От я, тата, з восені думаю ехаць у горад вучыцца...
— Ну, што-ж — добрая справа. Вучыся. А я ўжо і сам упраўлюся — гаспадарка невялікая...
І яшчэ большая радасьць запаўняла Цімку.
Ведаў, што, як сустрэнецца з Арынаю, удостач яны нагаворацца. І пойдзе шчасьлівы Цімка дахаты з новаю сілай, з новымі прыгожымі думкамі аб жыцьці...
Праглядаючы раз газэту, Цімка аж аслупянеў. Яго допіс аб лясьніку Кручынскім быў надрукаваны. Прачытаў некалькі разоў, і быццам ня сам пісаў, — зусім гладка выходзіць.
— От, думаў ён, прачытаюць хлопцы — не павераць. А што цяпер скажа лясьнік?
І, ня доўга думаючы, узяўся пісаць другі. Напісаў аб працы сваёй ячэйкі.
А цераз некалькі дзён па вёсцы пранеслася чутка, што лясьніка клікалі ў горад і звольнілі з пасады.
Мужыкі, сабраўшыся гуртам, гаварылі:
— Пашоў гэта ў лясьнікі, дык думаў, і канца яго панству ня будзе....
— Ядры тваю налева — дачакаўся-ткі свайго!
— Так яму і трэба!
— А хто-ж гэта мог зрабіць, што яго, знацца, турнулі з пасады ды яшчэ і судзіць будуць?
— Хто? У газэтах прапячаталі комсамольцы.
А Цімка чуў і ўсьміхаўся. Мужыкі гавораць за яго, значыцца, ён правы...
Кожны вечар у школе адбываліся рэпэтыцыі. Цімка граў ролю п’янага мужыка, і яго жонкаю была Арына.
Калі ні заходзіў Цімка да Сёмкі Чыжыка, дык той усё зубрыў матэматыку. Адкладаліся ў бок кніжкі, пачыналася доўгая гаворка.
— Усё, брат, падрыхтаваў — казаў Сёмка. Адна матэматыка засталася — ну і тупая-ж навука! Аніяк у галаву ня лезе. Я па ёй тры разы зрэзаўся. Цяпер здорава падрыхтаваў... А ролю сваю на спэктаклі вось добра сыграю — ад сьмеху будуць лопацца.
— А як з газэтаю?
— І газэта добра ідзе. Такі верш накатаў я, што толькі трымайся, — ух, ёмкі верш!
Матэрыялы ў насьценную газэту ўсё больш прыбывалі. А Сёмка Чыжык з запалам рэдагаваў яе.
— Ух, газэта будзе, хоць ты на выстаўку вязі! Здорава ты ўсыпаў лясьніку, я, нават, ня думаў, што можаш напісаць так.
Людзі звозілі ў гумны жыта, канчалі жаць ярыну. Спраўлялі дажынкі. А вёска — ціхая, стаяла ў зеляніне дасьпяваючых яблык.
Цімка думаў:
«Скора надыйдзе восень — як-жа быць?»
Перад тым, як ставіць спэктакль, зайшоў да Сёмкі Чыжыка. Той, з фарбамі ў руках, размалёўваў газэту і ўсьміхаўся, напяваючы нешта пад нос.
Паглядзеўшы на газэту, Цімка нават зьдзівіўся — так гэта добра вышла. Ніколі ня думаў, што Сёмка так прыгожа, такімі лёзунгамі размалюе. А ў Чыжыка з ілба пот цурком бег.
Насьценную газэту ў той-жа вечар аднесьлі ў школу. Прымацавалі яе да сьцяны так, што яна зараз-жа пры ўваходзе кідалася ў вочы. Сёмка адыходзіўся некалькі раз да другой сьцяны, і, мусіць, самому падабалася, бо рот крывіўся ў вясёлую ўсьмешку. Папрасілі нават настаўніка паглядзець. І той пахваліў. А прачытаўшы верш Сёмкі Чыжыка, дзе ён падпісаўся: «Сёмка Раскудлачаны», пахлопаў Чыжыка па плячы, што для яго значыла: «Малайчына ты, ліха на цябе!»
Тады Сёмку ня было канца радасьці. Цімку ён сказаў:
— Я, брат, за што ні вазьмуся, дык зраблю...
Соладка спаў у тую ноч Сёмка. Ён сьніў, што насьценную газэту паслалі на выстаўку, а верш яго перадрукавалі ў тоўсты журнал і гонорар заплацілі— нават ня столькі, колькі ён сам вылічыў, а ў два разы больш.
Спаў Цімка на дварэ на сьвежа-пахнучым сене. І аніяк ня мог заснуць, думаючы то пра Арыну, то пра горад... ... Папаў ён у вялікі горад (з роду ня быў там). Вялізныя камяніцы, жалезныя дахі. Снуюць аўтомобілі, фурманы са званкамі. Узад і ўперад ходзіць процьма народу. А Цімка — у лапцёх, з торбаю за плячыма — аніяк ня можа выйсьці, каб папасьці туды, куды яму трэба. І вось ужо яго пакідаюць сілы, змарыўся; хоча проста легчы на бруку, каб адпачыць, паклаўшы пад галаву торбу з хлебам, — як падыходзіць нехта, бярэ яго за руку і вядзе ў вялікі дом, дзе вельмі многа сьвятла — электрычнасьці; столькі многа, што Цімка прыжмурвае вочы і насоўвае шапку, каб не асьлепнуць.
— Ну, вось мы і прышлі, — кажа той, хто вёў яго.
І з радасьцю пазнае Цімка, што гэта нехта блізкі яму.
— Гэта ты, Арынка?
— Я...
Цімка працягнуў рукі... і прачнуўся. Сонца горача паліць сьпіну. Рыкае карова ў пуні. Завялая асака і кмен пахнуць у сене...
VII
Сьвяточны дзень.
Вёска на сонцы, як абноўленая стаіць...
З самога раньня на дзьвярах школы вісела афіша, якая ўсіх, хто ні праходзіў, зацікавіла.
Старыя і маладыя, сьпяшайцеся!
Сягоньня... спэктакаль...
Цікавая і жартаўлівая п’еса
„ПРЫМАКІ“ — Я. Купалы.
Пасьля гульні.
Ужо адны вялізныя чырвоныя літары і чалавек з разяўленым ротам, які паказваў пальцам і крычаў, шмат чаго гаварылі.
Паглядзеў стары Панас (выпіў ён дзеля сьвята), парнуў пальцам у чалавека.
— Чаго ён рот разявіў?
— Ды крычаць-жа, каб прыходзілі на прадстаўленьне, — адказалі яму.
— Ды ўжо-ж — сходзім.
— Паглядзім.
А як паглядзелі мужыкі на насьценную газэту — зарагаталі ўсе.
— Гы-гы-гы! Гэта-ж Панас... Ідзе п’яны па вуліцы ды махае пустою бутэлькаю.
Разьвёў Панас рукамі ў непаразуменьні.
— Сукіны сыны, што нарабілі — га?
Плюнуў ён і адышоўся.
— Не рахуба гэта. Выпіў, дык за свае-ж грошы...
У поўдзень школа запоўнілася людзьмі. Малюнкі па сьценах прыцягнулі да сябе баб і дзяцей. Прышла і Дар’я паглядзець. — Якое дзіва будзе паказвацца?
На сцэне заслона, пашытая з дзьвюх рабых дзяруг. А за сцэнаю галоўны распарадчык — Сёмка Чыжык. Прывешвае артыстам самаробленыя бароды, бровы падмазвае сажаю: усё ў самы акурат выходзіць. Бегае, парадчыць. А людзі роем гудуць. Чакаюць, калі тое прадстаўленьне пачнецца.
І зацягнулі комсамольцы!
Ох, і біла-ж мяне маці
і крычала.
З комсамольцамі гуляць
ня пушчала...
Сёмка Чыжык званок даў. Адчынілі на дзьве палавінкі дзяружную заслону два хлапчукі і самі-ж схаваліся там; глядзяць — і блізка, і добра.
Так і вохнула «публіка». Аніяк не пазнаюць, хто такі на сцэне: барада ільняная доўгая. Зараз-жа ўздрыг сьмеху.
Цімка грубым голасам гаворыць.
А Сёмка Чыжык крычыць, каб не перашкаджалі.
— Таварышы, ня сьмейцеся... пасьля будзеце...
Ухапілі бабы мешалкі — біцца пачалі, якраз, як і сапраўды бывае. Агаласілася хата рогатам. Качаецца дзед Сапрон ад сьмеху, кашляе.
— Вось бабы, дык бабы, чаго не падзялілі...
Чатыры разы паднімалі і закрывалі заслону.
— Памірыліся-ткі, — зазначыў дзед, смокчачы люльку.
А Дар’я сядзела з сынам на руках і была вельмі задаволена. І вось, здаецца, мала што было, а ў сэрцы ўспыхнула нейкая новая іскрынка, невядомая дасюль.
Вышлі ўсе тыя на сцэну, хто граў. Засьпявалі «Ад веку мы спалі». Паўсталі ўсе з сваіх месцаў, шапкі паскідалі. Грымнулі хорам простую песьню аб тым, «што трэба рабіць». Выняў дзед Сапрон з рота люльку, старым голасам падцягнуў, як умеў, сьледам за другімі. Засьпявала і Дар’я на жніўны мотыў, як магла патрапіць. Удалася песьня! У Дар’і сьлязу нагнала на вочы.
І ўсе, хто быў, сьпявалі.
І песьня коціцца, варочае нешта ў грудзёх, хвалюе чалавека.
Вечар... Па-над логам слаўся туман. Маўчалі палі; а вёска не маўчала. Неба чыстым абрусам вісела, падатканае блішчастымі зорамі...
Зазьвінеў гармонік. Пачаліся скокі.
Разышліся мужчыны і бабы, і ў сваіх хатах чулі водгульле.
Так і ўсё на сьвеце. Грымне перш вялікім гулам. Абудзіць. Перастане.
І ўсё-ж водгульле доўга будзе зьвінець...
VIII
Прайшло жніво. Мінаецца лета.
У садох пукаюць аб дол сьпелыя яблыкі і разьбіваюцца. На яры трава выедзена да кораню скацінаю. На асіне жаўцее ліст.
Пад раньне стукаюць у гумне цапамі Цімка і Пракоп. Пад восень усе людзі злыя да працы. Дык па ўсіх такох вухаюць цапы, а ў хутараніна Кірылы Чарняка гудзіць новая малатарня.
Кажа Пракоп, замахваючыся па снапу цэпам:
— Троху намалацілі хлеба. Можа, дась бог, хопіць да новага.
— Хопіць, — запэўнівае Цімка.
І вось яшчэ аб чым думае хлапец, калі праходзіць пасад жыта, дзе снапы ў рады раскладзены:
«Эх, ямчэй малаці, мой цэп! Выбівай, мой любы, да апошняга зерня!
Хутка ў горад пайду, дык ня скора можа сустрэнемся».
Атрымаў Цімка ў гэтым годзе камандыроўку на рабфак. (Ужо два гады перад гэтым думаў, каб папасьці, ды поўна было працы, не маглі пусьціць).
Цераз тыдзень надыйдуць тыя дзянёчкі, калі трэба пакінуць вёску. А тады — іншае жыцьцё пачнецца.
Як ня свой хадзіў гэтыя дні Цімка.
Хадзіў у лес нямаведама чаго, шчыпаў сьпелыя арэхі, сам з сабою перагукваўся. Як араў на зіму параніну, дык таксама ня мог адвязацца ад гэтых думак.
А сустракаўся з Арынаю: глядзеў ёй у вочы і ня мог наглядзецца.
— Дык як-жа будзе, Арынка?
Вочы дадолу апускала, цяжка ўздыхнуўшы.
— Дык так і будзе, Цімка... Ты ў горад паедзеш. Мяне вызначылі на піонэрскую працу...
Церабіла ў руках канцы хусткі, а Цімка ламаў пруцік ці галінку, якая пападалася пад руку.
— Ну, а ў наступны год ты, бязумоўна, прыедзеш у горад?
— Калі пашлюць, прыеду.
— Ну, глядзі-ж. Будзь...
І яны сумна разыходзіліся.
Вось ужо паехаў бедны поэта Сёмка Чыжык, каб наперад здаць матэматыку. Пры разьвітаньні ён абнадзеіў Цімку.
— Ты, самае галоўнае, не палохайся. Програму для паступленьня на рабфак ты добра ведаеш — не павінен зрэзацца. А прыедзеш — я пакажу табе тое ды сёе...
І той жаданы дзень, калі трэ’ было ехаць, прышоў. Тую ноч ён зусім ня спаў. Напякла яму маці асушак, а бацька ў торбу два кавалкі сала палажыў. Цімка надзеў шэрую сьвітку, зьвязаў лапці з анучамі. Босаму ісьці лепш. К гэтаму часу кабыла нагу застраміла, дык ехаць немагчыма было...
Маці сьлязу пусьціла. Бацька за вароты вывеў, махнуў рукою і пашоў збожжа веяць (і многа ў той дзень перадумаў ён — стары, — але ведаў, што сын не павінен прапасьці).
Ішоў Цімка па вёсцы — цяжкія былі думкі.
Дзень выдаўся нязвычайна прыгожы.
А толькі-што вышаў за вёску, на гасьцінец — стаіць Арына. Узрадваўся Цімка: гэта-ж яна праводзіць прышла, — якая любая!
Пашлі яны побач. Ішлі, гаварылі. І вялікаю музыкай гучэў для Цімкі голас Арыны. Не заўважылі, як прайшлі цэлую вярсту.
— Ну, Арынка, бывай здарова!
— Пішы, Цімачка; ты-ж абяцаўся не забываць.
— Буду.
І на разьвітаньне аберуч абняў яе за шыю і нясьмела неяк пацалаваліся, моцна паціснуўшы рукі. І бегчы хацелася Цімку, і шкода было. Прайшоўшы, аглянуўся: стаіць на гасьцінцы Арына, стаіць, белую хусьцінку вецер трэпле. Махнула рукою, павярнулася і пашла; вось схавалася за ўзгоркам і ня відаць яе...
Ішоў полем, ішоў сёламі.
Ішоў разам з сонцам, — шлях просты.
Да поўдня змарыўся. Торба давіць на плечы. Па дарозе возера — вада крышталёвая, напіцца захацелася. Напіўся прыгаршчамі, вымыў ногі — потныя і ў пыле, лягчэй стала.
Сустрэў па дарозе дзядзьку, што ішоў з касою. Спытаў, колькі вёрст засталося да гораду.
— Ды вёрст пяць з гакам, — адказаў дзядзька, падзівіўся трохі на хлапца і пашоў сваёй дарогай.
А Цімка — сваёй...
І вось ужо на сінім фоне неба, з водбліскам сонца, паказаўся гарадзкі завод з чорным комінам. Пачуўся грукат і гром. Нехта моцна стукаў палкаю па жалезу. Паказаліся на ўзгорку вялікія каменныя будынкі. Засумаваў і ўзрадаваўся Цімка...
Вось ён які горад!
— Эх, горад, горад, як-жа ты стрэнеш мяне? Як прытуліш?
І тады-ж горача падумаў Цімка:
— Абы імкненьні, а ўсё можна перамагчы...
Імкненьні — і далі...
*
... Жыцьцё ты — маладое!
Канём сівагрывым імчышся па загонах, сёлах, лясох. І ўсюды ты — сваё роднае, і ўсюды запал у грудзёх не астывае.
Далі ў табе і яснасьць люстраная!
Радасьць ты мая!
Вялікая ты ў людзей, як хвалі на моры ў бурную пагоду, маленькая ты ў чалавека, як хвалі ў шклянцы вады.
Радасьць і гора нашых дзён!
Усё мы пераможам на сваёй дарозе.
І таму:
— Верую!
— Люблю!