Крыніца (1929)/Ілька
| ← Жніво | Ілька Апавяданьне Аўтар: Васіль Каваль 1929 год |
Прапануем да спампаваньня!
ІЛЬКА.
Высокі чыгуначны насып з пяску, гліны і чорназёму цешыў вока сотні рабочых сваім выглядам. Колькі дзён тут яны працавалі і колькі палажылі сілы, устаючы рана і позна разыходзячыся, бо трэба было канчаць. За тое рэйкі, нядаўна пракладзеныя, працягнуліся, як дзьве струны на магутнай скрыпцы— пабеглі яны за сіні і далёкі кругавід.
Прышоў наглядальнік за гэтаю работаю, дапытным вокам паглядзеў на рэйкі і пахваліў рабочых.
— Сягоньня можаце атрымаць плату за месяц, — сказаў ён, паглядзеўшы на рабочых, як-бы хацеў злавіць на іх пачарнелых ад сонца і пылу тварах задавальненьне.
І рабочыя сапраўды ўзрадваліся.
— Дзякуем, — зразу сказалі некалькі галасоў, — яно акурат добра. Заўтра нядзеля... грошы патрэбны...
Усе ажывіліся, пакідалі лапаты і, сеўшы на пыльнай ганаве, закурылі.
Зараз першы цягнік пройдзе па нашай дарозе, — гледзячы ў даль, сказаў наглядальнік і шпаркім крокам пашоў на станцыю.
Зьвінелі рэйкі, як-бы вецер дакрануўся сгрун.
Захадзіла за горадам сонца, азалаціўшы высокія бляшаныя дахі. Падымаўся ў горадзе прадвячэрні гул.
Рабочыя перакідаліся жартамі:
— Ну, як — пагуляем сягоньня?
— Чаму-ж не, пагуляем.
— Работнік з цябе невялікі, а гуляць ты любіш...
Яны-б нават зараз маглі разыйсьціся, але апошні раз хацелася больш пагутарыць, а самае галоўнае, паглядзець, як пойдзе першы паравоз па зробленай імі чыгунцы...
Зьвінелі рэйкі. На павароце ад лесу паказаўся густы чорны дым. Рабочыя ўсталі з месца, стаўпіліся каля насыпу і чакалі. Цьвёрдым поступам набліжаўся новы паравоз.
— Слаўны ход, — пахваліў нехта, — толькі-што з фабрыкі, мусіць.
За паравозам цягнуліся два вагоны. Двое рабочых, замазаных сажаю, махалі з вакна шапкамі. Тады некаторыя рабочыя таксама сталі махаць і крычаць.
З гулкім сьвістам астанавіўся паравоз на станцыі, а рабочыя пашлі атрымліваць плату. Стаялі ля маленькага вакенца касіра, нецярпліва чакалі сваёй чаргі, старанна расьпісваліся ў графе супроць свайго прозьвішча грубымі пальцамі з зямлёю на руках, а некаторыя ставілі крыжыкі; потым пералічвалі грошы і клалі ў замусоленую кішэнь порткаў.
Гурбамі пашлі ў горад, дзе грымелі аўтобусы, і дзе сталі запальваць электрычнасьць.
Толькі адзін дваццацігадовы кучаравы цыган Ілька пашоў зусім у супроцьлежны бок. Ён ішоў па новых шпалах босымі чорнымі нагамі, размахваючы старой шапкай. Каўнер чорнай сарочкі расшпілены, вецер гладзіць маладыя грудзі. Па правую руку шуміць жыта і сьпявае зялёны прастор палёў, і гудуць рэйкі, гудуць...
Вось ідзе ён, п’яны ад працы, трошкі хістаецца, сьвішча сам сабе і, задаволены, думае.
Аб чым думае?
Два месяцы працаваў на гэтай чыгунцы, нясе з сабою грошы... Багаты Ілька... Не аднымі грашмі, а яшчэ маладосьцю і сілаю... Трэба ісьці вярсту полем, а там бярозавым гаем, а там сасоньнікам.
За ўзгоркам знаходзіцца табар, у лагчыне раскінуты цыганскія шатры.
Шчасьлівы Ілька не заўважыў, як прайшоў поле.
У табары запалілі вогнішчы. Моцным лаем заліліся сабакі. Дзятва гойсала, кугікала і круцілася ля вогнішча.
Не даходзячы дзесяці крокаў да табару, Ілька сеў на зялёным беразе невялічкай рачулкі, што працякала тут. Сеў, абхапіў калені рукамі і задумаўся...
Нехта шырока і разгульна заграў на баяне.
— Гэй, ціха, — пачулася разам. — Няхай Марта засьпявае... Засьпявай нам, Марта!..
І тады засьпявала Марта маладым, высокім поўнагрудым голасам, і здавалася прыціхла ўсё: не шалясьцела асака, задрамалі сосны, задрамаў і табар.
— Гэй, гэ-эй!
На Ільку павеяла сумам...
Сядзіць яна ля пылаючага вогнішча, горда ўзьняўшы галаву. На яе прыгожым твары цэлы сноп агню, на тонкай смуглай шыі блішчаць каралі. Ківае чорнай галавою і ні на каго не глядзіць, а ўсе слухаюць яе.
— Гэй, гэ-эй!
Сьпявае яна аб каханьні, аб маладым і стройным цыгану, аб цыганскім жыцьці — вольным і горкім.
Думае Ілька:
... Пыліцца дарога, езьдзяць вандроўнікі-цыганы з песьнямі, з весялосьцю. Няма ў іх бацькаўшчыны і ня любяць яны зямлі. Цягнуцца з шатрамі, з кібіткамі, па шырокіх шляхох Беларусі, Падольля, Малдавіі і ўсяго белага сьвету. Рассыпана сям’я цыганская за нейкі грэх. Так у песьні сьпяваецца...
Змоўкла Марта.
— Малайчына! Добра, добра! — пахвалілі старыя цыганы і цыганкі. — У цябе гарачая цыганская кроў, як у музыкі Ляха... Праўда, Лях?
І Лях, малады цыган, выскаліўшы зубы, засьмяяўся і яшчэ мацней заграў на баяне...
Ілька скрыгануў зубамі. Пагладзіўшы мускулістае бронзавае цела, стаў абмывацца пацяплеўшай к вечару вадою.
І ў гэты час думаў аб маладой і гарачай Марце.
А яна прышла з бляшаным вядром за вадою і стала набіраць; калі згібалася, на шыі бражчалі каралі. Ён плёскаўся вадою і яна не заўважыла. Ён сказаў ёй прывітаньне і яна не пачула і не паглядзела ў яго бок.
— Марта! — сказаў ён, — Марта, чаму ты ня хочаш адказваць на прывітаньне?
— Я слухаю, як грае Лях і думаю: як ён добра грае.
— Што-ж ён такое грае?
— Ён грае старую песьню.
— Аб чым?
— Што кахае мяне.
— А ты яго?
— Аб гэтым я скажу яму...
— Калі?
— Калі ён будзе яшчэ лепш граць і заробіць многа грошай, калі купіць мне новыя бліскучыя каралі. Тады я скажу, што ў яго сакаліны погляд, а рукі настолькі моцныя, што падымуць мяне, як пярынку...
— Сядзь, Марта, бліжэй ка мне.
— У цябе так гараць вочы, але я сяду. Я села блізка ля цябе і хачу слухаць, што ты скажаш.
— Я хачу сказаць, што Лях злодзей: ён крадзе чужых коняй і прадае, Лях п’яніца і чалавек нячэсны.
— Калі так будзеш гаварыць, дык я пайду і скажу яму...
— Скажаш яму пасьля аб гэтым, бо я ўсёроўна не баюся яго, а цяпер слухай мяне. Я прышоў стомлены, я два месяцы працаваў, увесь час думаючы аб табе, і зарабіў грошай; на іх можна чэсна жыць. Я хадзіў у горад, у клюб, дзе гуляе моладзь, і мяне запісалі комсамольцам. Цяпер я маю права насіць на грудзёх маленькі значок, і хто паглядзіць на яго, будзе ведаць — хто я такі. І калі паглядзіць, скажа, што цыган Ілька чэсны чалавек.
— А што скажа твой бацька Ляксей?
— Ён скажа, што дрэнна зрабіў, калі павесіў значок, але ня скажа, што дрэнна жыць чэсным.
— Мне шкода, Ілька, бо цябе выганяць з табару і твой бацька адрачэцца ад цябе, але я люблю гордага і ўпартага чалавека...
— Я заўтра схаджу яшчэ ў горад к сваім таварышом, у белы дом, дзе ёсьць надпіс з вялікіх літар ЛКСМ і пагавару з імі; потым прыду ў табар і буду гаварыць аб праўдзе. Чуеш, Марта?
— Гавары, Ілька!.. Я заўтра надзену новую сукенку ў кветках і буду слухаць, бо ніхто лепш за цябе не гаворыць. Тады яшчэ ярчэй гараць вочы і ты здаешся прыгажэй за Ляха. А потым вы сядзеце разам з Ляхам, я сьпяваць буду вам абодвым, буду глядзець на вас.
— Я з ім ня сяду... Чуеш, Марта? І калі ты будзеш глядзець на яго, я ня буду гаварыць з табою.
— Ён паб’е цябе...
— Ідзі і скажы яму.
— Пайду і скажу...
І Марта пашла...
Вогнішча асьвяціла яе тонкую постаць. Наліла вады ў каганец, падвесіла над агнём, ціханька напявала і глядзела на Ляха, які не пераставаў граць на баяне.
Вясёлы і сьмелы Лях!
*
Стары цыган Ляксей ляжаў пад сасною, палажыўшы лахматую галаву на корань. Высока, у цёмным небе нязьлічоныя мільёны зор. Каля яго ног, адзетых у старыя парваныя боты, тлее вогнішча. Смалістыя карчагі ўспыхваюць, асьвятляючы на момант маршчыністы, худы і жоўты твар. З паднятымі ўгору аглоблямі стаяць калёсы, а побач белыя шатры. Каля ўваходу сядзіць яго жонка, такая-ж, як і ён, старая, з вялікімі завушніцамі, гатуе вячэру. Яна нешта бубніць сабе пад нос, але Ляксей не зважае.
Надакучыла ляжаць, устаў і схадзіў паглядзець каня, пахлопаў яго па доўгай грывастай шыі.
— Добра — сказаў сам сабе.
Сеў каля самага вогнішча, выняў з кішэні піпку і закурыў.
Каля другіх шатроў таксама гарэлі вогнішчы і сядзелі людзі і гаварылі хто аб чым, а то ляжалі, расьцягнуўшыся на траве і думалі...
Ілька прышоў к свайму вогнішчу.
— Здароў, сынку! — адказаў на прывітаньне сына Ляксей і ўзрадваўся. — Старая, — крыкнуў ён, — давай сюды вячэру, Ілька есьці хоча.'
І калі ўтрох елі бульбу з лоем, Ляксей глядзеў на пахудзелы і стомлены сынаў твар.
Маці сказала:
— Многа, сынку, зарабіў грошай? Карову купім к зіме...
Ляксей сказаў:
— Коньмі гандляваць пачну. Можна і без каровы абыйсьціся. Цьвірка з Ляхам многа зарабляюць грошай.
— Хоць і бацька ты, але ня ведаеш: яны крадзеных коняй прадаюць.
— Маўчы, старая. Адкуль табе ведаць? Ба, добры цыган сам ведае...
Бацькі заспрачаліся, а сын сядзеў моўчкі. Ля бліжняга вогнішча сядзела Марта. Раптам яна ўстала і пашла з лагчыны на ўзгорак (Ілька гэта заўважыў).
— Дай, Ілька, грошы, — сказаў бацька.
Ілька выняў і даў, але ня ўсе.
— Дай усе...
— Усе аддам пасьля.
— Не паважаеш ты бацьку, сын. Што ты з імі рабіць будзеш?
— Ты прап’еш.
— Ба, Ляксей ведае цану грашам, і ня сыну клапаціцца аб гэтым. Ну, няхай, заўтра паедзем на кірмаш.
Ілька адыйшоў ад вогнішча на ўзгорак. Сеў і задумаўся аб цыганскім жыцьці. Добра відаць з узгорку ўвесь табар.
«Пагавару заўтра з таварышамі з гораду. Яны ўсе разумныя, усё ведаюць, чытаюць кніжкі, парадзяць як рабіць».
Не пачуў нават, як падышла Марта і паклала руку на плячо. Ілька ўздрыгануўся.
— Чаго ты сядзіш? Хмуры ўсё нейкі. Няма ў цябе агню... Ну, аб чым думаеш?
— Думаю аб нашым жыцьці...
— Навошта аб ім думаць — жыві ды ўсё. Вось там Цьвірка з Ляхам п’юць гарэлку. Звалі й мяне, ды я сказала, што ня буду. У іх ёсьць пляны, на якіх яны заробяць шмат грошай.
— Якія-ж пляны?
— Яны мне не сказалі.
Зусім цёмная ноч. Ілька нікога ня бачыць, апроч Марты. Калі яна гаворыць, у яе блішчаць вочы і частыя дробныя зубы, і яна ўвесь час глядзіць на Ільку.
— Твая рука гарачая, — кажа яна, — ня сьціскай так моцна маю руку. Я люблю вясёлых і сьмелых. Ты заўсёды сумны, але мне хочацца ведаць, аб чым ты думаеш...
— Я думаю аб вялікім горадзе, дзе дамы вялізныя, дзе ня вогнішчы, а электрычнае сьвятло. Кажуць, што там людзі жывуць па-інакшаму. І яшчэ я думаю, каб мы кінулі сваё валацужнае, бруднае жыцьцё, каб нас лічылі за людзей, і каб мы ўсе працавалі... Ты разумееш?
— Я разумею, але не хачу кінуць. Калі ты зробіш так, цябе пракляне ўвесь род... Мне страшна цябе... Я пайду...
Марта вырвалася і схавалася за кустамі.
У тужлівай самотнасьці, нікім нябачны, стаяў Ілька з апушчанай галавою. Потым, ціха-ціха ступаючы, прышоў да свайго вогнішча.
Бацька ў сяброўстве з Цьвіркаю і Ляхам напіўся гарэлкі за сынавы грошы і абнімаў Ляха. Потым Лях граў на баяне, а стары Ляксей скакаў з Цьвіркаю і сьпяваў старую цыганскую песьню, а ўвесь табар, гледзячы на старога, рагатаў і пляскаў у далоні. Весяліліся, пакуль не патухлі вогнішчы і не заснуў увесь табар.
*
У табары ўсталі рана. Ірзалі ў лагчыне коні, недзе пішчалі сьвіньні і сасоньнік агалашаўся сьпевамі птушак. Рана прыгатавалі сьнеданьне і старыя цыганкі разышліся ў горад варажыць. У кожным з шатроў застаўся хто-небудзь.
Ілька паехаў з бацькам на кірмаш. Ехалі па пыльнай дарозе, па полю. Высока ўзышло сонца і ападала раса. Бацька гаварыў аб тым, каб купіць каня...
Ілька прахадзіў цэлы дзень па гораду, а к вечару зьвярнуўся назад у табар з маленькім значком на грудзёх. Ён дачуўся ў табары, што Цьвірку і Ляха да крыві білі на кірмашы за нейкіх коняй і яны ледзь жывыя ўцяклі. Цьвірка і Лях, пабітыя, але зноў былі п’яныя, лаяліся і гразіліся некаму. Каля ўваходу ў шацёр ляжала Марта, глядзела на двух сьмелых і п’яных цыганоў, здавалася, нічога не адбіваецца на яе твары.
Як зусім сьцямнела, прыцягнуліся ўсе жыхары табару, дзяліліся ўспамінамі аб пройдзеным дні, пералічалі заробленыя капейкі, а некаторыя лаяліся міжсобя.
А Ілька ляжаў, думаў, прыслухоўваўся да гаворкі Цьвіркі і Ляха. Цьвірка — рыжы, аграмаднага росту, гаварыў:
— Як ты думаеш, Лях, коні нашы — га?
— Як-жа, вядома, што нашы. Чые-ж больш?
Яшчэ многа гаварылі, блыталіся, пераказвалі нанава і хвасталіся адзін перад другім. А Ілька з усяго гэтага зразумеў, што яны ўкралі з кірмашу адвячоркам пару чужых коняй і паставілі недалёка ў сасоньніку, а ў самую поўнач яны думаюць сплавіць іх. Яго быццам укалола што: захацелася перашкодзіць ім. Марта падышла да Ляха і нешта шапнула. Тады Лях зарагатаў, пакачваючыся ва ўсе бакі, і ўсё стараўся абняць за плечы стройную Марту.
— Гэ, што ты кажаш? Ён за мяне мацней? Хочаш, зараз падужаемся з ім...
— А ну, — падміргнула дзяўчына, захлопаўшы ў ладкі.
— Гэй, куды ты пашоў, пачакай, — крыкнуў Лях на Ільку, які адыходзіў ад вогнішча. І многа яшчэ раз крычаў ён, а Ілька быццам ня чуў, ішоў у канец сасоньніку, і прышоўшы к аднаму месцу, к пясчанай яме, убачыў пару прывязаных коняй...
«Ісьці зараз у горад і заявіць аб гэтым», — мільганула вострая думка.
Ноч такая цёмная...
— Ты куды хадзіў? — запытаўся з пагрозаю Лях.— Чуеш? Маўчы... Будзеш маўчаць?
— Ня буду маўчаць...
— Ага, ня будзеш?—У Ляха твар зрабіўся страшным. — Давай, Ілька, падужаемся. Марта кажа, што ты моцны хлапец.
І, не дачакаўшыся адказу, Лях хапіў Ільку папалам сілы, прыціснуў падбародак к плячу, як клешчамі, абхапіў сярэдзіну. Стаялі людзі і з цікавасьцю глядзелі на гэтую барацьбу. Нарэшце, Ілька аслабеў пад напорам і грузнае цела Ляха прыціснула яго да зямлі.
— Малайчына Лях! — крычаў Цьвірка, а разам з ім яшчэ некалькі.
— Ну, што, як?
Ілька маўчаў.
— Што маўчыш, гадаў сын? Ты думаеш, я ня ведаю куды ты хадзіў, ха-ха-ха. Лях усё ведае, ты хадзіў коняй глядзець, а гэта коні мае. Чуеш? Напляваць я хачу на цябе, што ты мне зробіш? Эх, ты, малакасос, а ня цыган.
Тады ў самоце паглядзеў Ілька на маленькі значок з правага боку грудзей і перавёў вочы на Марту, якая з пагардай глядзела на яго.
Ілька сказаў:
— Пайду ў горад і заяўлю, што ты ўкраў коняй.
— Пойдзеш? — насупленыя злыя вочы Ляха.
— Ба, няможна так, — прагаварыў нехта ў грамадзе.
— Цыган цыгана не выдае...
— Здрада! — крыкнуў Лях і з размаху ўдарыў Ільку ў грудзі.
Ілька пахіснуўся ў бок, але ўстоіў на нагах. У цёмнай журбе, уначы, калі паглядзеў ён на дзесяткі чорных, выскаленых твараў, у зрэнках яго вачэй успыхнуў аганёк. Ён не сказаў, а крыкнуў, крыкнуў цяжка, з надломам:
— Гэй, вы, слухайце, я хачу гаварыць аб праўдзе. Чуеце, аб праўдзе! Аб жыцьці!..
Абведзены кругам жывых гарачых людзей. Ноч... Мільгалі зоркі... Дзесьці ірзаў доўга і працяжна цыганскі конь, мабыць, заблудзіўся і сумаваў...
— Гавары, Ілька!
Так сказала Марта, узяўшы Ільку за рукаў і з чаканьнем гледзячы на яго. Ілька адвёў яе руку.
— Гавары, — сказалі маладыя.
— Гавары, — сказалі старыя цыганы.
— Што ты нам скажаш? — запыталі ўсе разам.
І ў той час, як ён гаварыў, не парушаў цішыню нават вецер.
— Глядзеце, у мяне на грудзёх маленькі значок, гэта. КІМ. Мне, павесілі яго таварышы з гораду. Я кожны дзень заходзіў к ім у белы будынак, яны са мною так добра гаварылі і вучылі мяне чытаць кніжкі. Гэтыя мае таварышы хочуць, каб наша жыцьцё ня было пакутным, каб ня былі мы жабракамі, каб ня кралі коняй...
— Паміраць нам ці што? — адгукнуліся галасы.— І мы-ж хочам...
— Маўчэце, я кажу аб тым, як мы будзем жыць... Зноў ціха...
І ўсё, што ён гаварыў аб жыцьці, было праўдаю, і ўсё, чаго людзі хацелі, было таксама праўдаю.
... Скрыпяць кібіткі цыганскія, уздымаюць пыл па дарогах. Вязуць цыганы ў кібітках гора, вякамі не залечанае. Праклятыя страшным богам, цёмныя, бяспрытульныя валацугі — людзі сярод іншых людзей. Якая песьня цыганская адаб’е пакуты? Едуць з месца на месца — цесна ім на зямлі... Маладая цыганка сьпявае... Старая маці плача... Скрыпяць кібіткі цыганскія...
— Праўда, — сказалі людзі і ўздыхнулі пад неабдымным зорным шатром нябёс.
І пачулі раптам цыганы вольны пах прастораў, скрып нямазаных калёс, конскі і чалавечы пот. Куды паехаць? Як паехаць? Лагчына здалася цеснай, жыцьцё нікчэмным. Адгалоскі вякоў пачула сэрца... А недзе там, за ўзгоркам, цьвілі і красавалі буйныя палі. Зямля была чорнай, вясёлай і маркотнай. Тая даль, куды клікаў малады цыган Ілька, была незразумелай і страшнай, але была — праўдаю і жыцьцём...
— Куды ты, Ілька?
Ілька моўчкі пашоў ад грамады. Азірнуўся назад— таксама стаялі кругом цыганы, асьветленыя бляскам, як цені. Ён стаў і ўжо хацеў павярнуцца назад, але раптам крута павярнуў і пачуў, як шуміць на полі збожжа і грукаціць па рэйках цягнік. Ён не пачуў, як Цьвірка з Ляхам накінуліся на яго і павалілі на зямлю.
— А можа ты ня пойдзеш у горад?
— Пайду, — прахрыпеў Ілька.
Тады:
— А-а-а... Ага-га.
І са зьвярынай сілай сьціскалі горла, білі...
— Гэх, гадаў сын...
І не давалі крычаць, і білі па чым папала.
Гарачым крывяным пацалункам цалаваў зямлю ўначы. Ах, як яна дзіўна пахла, якой салодкай была!
Потым: — гэ-эй ды гэй! — сьмех. Д’ябальскім сьмехам рагатаў нехта, і дзьве цені скакалі па полю, здавалася, зямлю прабівалі конскія капыты... І гудок на бліжняй станцыі... і зямля... і ўсё, што ён гаварыў, было праўдаю...
Журботныя вочы раскрыліся. Зялёным сьвятлом абліваў месяц памярцьвелы твар.
— Марта, — прамовіў ён, — Марта!
І бачыў, як нахілілася цёмная постаць, села каля яго, палажыўшы яго кучаравую ў крыві галаву к сабе на калені і ўсё глядзела ў вочы, доўга глядзела і ня чула стогнаў.
— Марта, Лях за мяне мацней... Ты гэта бачыла....
— Маўчы, — шаптала, — ты гаварыў праўду, Ілька... Хочаш, я пацалую твае вочы за гэта. У цябе на твары сьвежая кроў, але я расою змыю яе.
І халоднай брыльлянцістай расою змывала кроў.
*
Трава ў лагчыне жаўцее. Бярозавае лісьце, як медзяныя пятакі, зрываецца ветрам і лётае над табарам. Карэньні сасны зрабіліся смалістымі і пахнуць. Сядзе сарока на дрэва і сакоча — адчувае холад, а па цёмнаму небу густыя, густыя воблакі... Глядзіць на іх цыган Ляксей... Воблакі плывуць. Плысьці трэба табарам, па дарогах, авееных цыганскай тугою.
У шатрох вечарамі робіцца холадна, старыя гавораць пра восень і грэюцца. У холадзе — пакуты. На бліжнім балоце жанчыны зьбіраюць журавіны і брусьніцы — восенскія ягады. Ранкам з табару разыходзяцца па бліжэйшых вёсках: жанчыны ідуць варажыць, хлопцы наймаюцца падзённа на працу к сялянам. Іншыя маюць спэцыяльнасьць: робяць замкі, ключы, лудзяць вёдры, чыгуны, мяняюць і гандлююць рознай драбязою. А вечарам зьбіраюцца ўсе да табару, павячэраўшы, купамі сядзяць. (Пішчаць сьвіньні, плачуць малыя, абадраныя і галодныя дзеці). Гавораць і спрачаюцца аб пройдзеным леце, аб Цьвірку і Ляху — маладых і сьмелых цыганох, што зьмянілі волю цыганскую на турму ў горадзе. А больш гавораць аб тым, як жыць, як быць...
Сядзіць Ілька са шрамам на ілбу, што нядаўна загаіўся, і слухае.
— Няхай скажа Ілька, — просяць яго.
Ілька гаворыць...
А над табарам ня сьвецяць зоры: туман, імгла. Над табарам — шуміць вецер, плача сава на сасьне. (Паглядзіць старая цыганка і заплача).
Марта захуталася пярэстаю хусткаю, згорбілася, не сьпявае песень, сядзіць супроць Ількі...
Патухаюць вогнішчы, лажацца спаць. Яшчэ доўга часамі кашляюць старыя, уздыхаюць, і просяць аб нечым бога. Ня ідзе сон. Стрыножаныя коні бражчаць жалезнымі путамі і не знаходзяць корму, бо пажаўцела трава.
Ілька часта ходзіць у горад. Па новых шпалах вяртаецца назад. Ён успамінае, як пабілі яго Цьвірка з Ляхам, сьціскае зубы і ня крыўдзіцца... Крыўда ня ў гэтым, яна ў жыцьці... Жорсткі вецер дзьме яму ў чорнае, сіверкаватае аблічча і дыша яму стомленая зямля размахам і тугою сваіх палёў, бо сабралі сяляне збожжа і пакінулі толькі непатрэбнае зельле. З чуласьцю прыслухоўваецца ён да вясковых зыкаў, як скрыпяць вароты і стукаюць цапы, як сьпяваюць вясковыя дзяўчаты. Прышоўшы, садзіцца побач з Мартаю і расказвае, што ён бачыў у горадзе, што чуў. Слухае Марта, ківае галавою, згаджаецца, а то возьме яго руку ў сваю і глядзіць у вочы...
— Марта, засьпявай мне песьню...
Марта сьпявае — і песьня маладая, разгульная, але сумная...
А лісьце валіцца, чорная смала сьцякае па дрэву. Плоймаю цягнуцца журавы ў вырай. Ірзуць коні— хочуць у дарогу.
*
Аднойчы ў хмурны дзень аддзялілася з табару дзесяць сем’яў; кожная сям’я запрагла коняй, палажыла ў калёсы свой скарб, пад палатняную будку пасадзілі жанчыны малых дзяцей, прывязалі ззаду калёсаў хто жарабё, а хто кароў; выехалі з лагчыны, з жалем зірнуўшы на попел ад вогнішча. Выехалі на дарогу, потым на тракт, абсаджаны жоўтымі ліпамі.
Уперадзе едзе стары Ляксей, аглядае вакол парыжэлае поле і сумна старому.
Ілька паганяе каня.
На другім возе — бацька Марты, Макар, а за ім цягнуцца ўсе іншыя.
Змрочнае раньне, паўзе па палёх туман...
Пападаюцца па дарозе вёскі. Зьлязаюць старыя цыганкі з малымі, заходзяць к сялянам у хату, просяцца паваражыць. Сяляне падазроным гаспадарскім вокам паглядаюць, каб хто ня ўкраў, і, бывае, гоняць з хаты.
— Дакуль будзе цягнуцца наша жыцьцё такое? Хто яго паправіць? Цыган — злодзей, цыган — маніць... У цыгана сумленьне нячыстае... Голад, хваробы...
Ілька глядзіць на воз, дзе сядзіць Марта. Доўга прыглядаецца ў яе смуглы і сумны твар, прабуе засьмяяцца ёй, але і ўхмылка ў яе выходзіць сумнай. Шкода яе...
Вось вецер падхапіў цэлую ахапку мокрых лісьцяў і пакаціў па дарозе.
А дарога яшчэ далёкая, нудная...
Так яны кожны год езьдзяць. З самага дзяцінства езьдзіць Ілька з бацькам. Толькі ў дзяцінстве было зусім іншае.
Ілька — маленькае чорнае цыганё. Прыстануць яны каля вёскі. Зьбяруцца заўсёды вясковыя хлопцы.
— Эй, цыган, паскач, капейку дам, — скажа хто-небудзь.
А Ілька рады: пойдзе скакаць, круціцца, перакідацца на руках. Сьмяюцца і дадуць капейку...
Праз тры дні язды прыехалі ў адну вёску, каля вялізнага балота, дзе яны зімавалі апошні раз. Папрасіліся ў хату к старым гаспадаром і гаспадары пусьцілі іх за вялікую плату...
— Што будзем рабіць, Ілька? — кажуць бацька з маткай, — нястача ў нас. Хлеба няма. На вёсцы сёлета неўраджай. Што рабіць, Ілька?
Кожны з дзесяці сем’яў прыходзіў і ў кожнага на абліччы сетка маршчын.
— Красьці пойдзем, ці што?
— І не кажы. Пападзешся так, як Цьвірка з Ляхам.
— А жыць-жа трэба, хоць-бы бог дапамог.
— Чаму коньмі не гандлюеце? — пытаюць сяляне.
— На гэтым многа не заробіш...
Згорбіўся стары Макар, закурыў піпку.
— Ты, Ілька, разумная галава ў нас. Зрабі нам ласку. Прыдумай што... Выручы нас. Жылі-б яшчэ, ды ў сялян недарод.
Усе разам просяць і спрачаюцца, спрачаюцца. Чэшуць крывымі пальцамі калматыя галовы.
А Ілька даўно сам думае, то насупіўшы бровы, то сабраўшы лоб у зморшчкі. Сядзіць пануры, нават Марта баіцца падыходзіць.
— Адно засталося ў нас, — кажа ён, — сесьці на зямлю.
— Як?
— Сесьці на зямлю?
— Ба, ці будзе што? А дзе тая зямля наша? Спрадвеку яе ня было. А тут, кажа — на зямлю— ну і выдумаў.
І шмат спрачаліся, і лаяліся да таго, што Ілька плюнуў і вышаў з хаты...
Потым сабраліся на другі дзень.
Макар завёў ад усіх гаворку:
— Дык ты вось, Ілька, кажаш на зямлю… Няма ў нас зямлі... Няма... Мы працавалі-б можа, а няма... А можа дасьць улада? Як ты думаеш, дасьць нам савецкая ўлада зямлі? Чытаеш ты, Ілька кніжкі, ці напісана ў іх дзе-небудзь, каб далі цыганом зямлю... Маўчыш, значыць няма... І будзем мы да сьмерці жабракамі езьдзіць... Эх!
Ілька ўскінуў галаву, запаліў усіх сваім агнём.
— Зямля будзе, я даб’юся. Сягоньня-ж пайду ў горад...
— Ідзі, Ілька, ідзі... Ідзі к самаму большаму начальніку і скажы ад усіх нас: «Хочуць цыганы жыць, а няма ў іх зямлі. Дай нам зямлі. Ленін усім даў зямлі, а нас абмінуў. Калі і ты не дасі, дык пойдзем красьці. Вось што яно»... Ці праўду я сказаў?
— Зямлі дадуць.
— Ілька, пакажы там свой значок, няхай ведаюць, хто такі сын цыгана Ляксея, — ганарыцца бацька сынам.
Марта падышла, засьмяялася і правяла рукою па ўскалмачаных чорных валасох Ількавых.
— Праўда, што дадуць нам зямлі?
— Праўда.
— І мы сабе хату пабудуем?
— Пабудуем хату, будзем араць, сеяць. Я цябе навучу чытаць. Хочаш, Марта?
— Хачу.
Кажа Макар:
— Любі, Марта, Ільку: ён за ўсіх за нас, за наша жыцьцё.
Ня ведае бацька, што думае дачка.
— Будзе зямля! У зямлі золата схована. Жыцьцё наша!
...................................................................
Пашоў Ілька ў вялікі горад за зямлёю...
А пакуль прынёс яе — цяжкую і непадатлівую— сьнілі начамі цыганы аб чорназёме і буйным хлебе на залатым коласе.
12/XI-28 г.