Колектывізацыя Савецкае Беларусі
| Колектывізацыя Савецкае Беларусі Артыкул Аўтар: Ян Пазняк 1930 Крыніца: «Беларуская крыніца», 1930, № 5-6 |
Прапануем да спампаваньня!
Апошнім часам саветы пачалі праводзіць агульную колектывізацыю па ўсім С.С.Р. Р. Гэтыя спробы не абмінулі й Усходняй Беларусі, што пад саветамі.
Што такое колектывізацыя? Колектывізацыя — гэта будзе такі спосаб гаспадаркі, дзе людзі працуюць не для сябе, а для цэлай грамады-колектыву. Пры колектывізацыі злучаюць у адно ўсе паасобныя сялянскія гаспадаркі з усім, што ў іх ёсьць гэта значыць: зямлю, будынкі, жывёлу, малатарні, плугі, нават бароны і іншыя гаспадарскія прылады і такім чынам твораць адну агульную вялікую гаспадарку, якбы двор, дзе парадак вядзе назначаны савецкай уладай камісар-аканом. Вось-жа гэты камісар пільнуе, каб у пару выхадзілі на работу, каб пільна працавалі, ён раздзяляе паміж усімі сябрамі колектыву працу, аднаму гараць, другому баранаваць, трэцяму працаваць у кузьні, сталярні і г. д. Такім чынам колектыў, або як яго завуць у саветах калхаз (калектыўнае хазяйства), ці калгас (калект. гаспадарка) сусім падобны да даўнейшага вялікага двара, дзе аканом раздзяляў паміж парабкамі працу і выдаваў андынарыю.
Людзі ў такім калгасе жывуць або ў сваіх хатах, якія ім пакідаюцца на тымчасовае карыстаньне, або ў агульных бараках. Там маюць яны супольную кухню, супольны стол і карыстаюцца з выдзеленых аканомам порцыяў. Савецкія ўлады ідуць да таго, каб усіх сяброў колектыву зраўняць ня толькі ў працы, ежы і адзежы, але і кватэры і затым, дзе толькі можна, з вясковых хат робяць супольныя баракі, дзе кожная сям'я мае для сябе вызначаны куток і дзе можа прытуліцца...
Вось які парадак пануе ў калектывах і якое ў іх устройства.
А цяпер пытаньне — чаму камуністы кінуліся на такія рызыкоўныя спробы і што іх прымусіла гнаць людзей у калектывы?
Прадусім іхная праграма. Паводле комуністычнай праграмы прыватная ўласнасьць не дапускаецца, яе трэба зносіць і на месца прыватнай уласнасьці заводзіць супольную, грамадзкую ўласнасьць, гэта знача комуны або, як цяпер называюць, колектывы. Праз дзесяць гадоў комуністы ня ўводзілі сваей праграмы ў жыцьцё, яны ўмацовывалі сваю ўладу, душылі сваіх ворагаў, а калі пачуліся моцнымі, дык пачалі праводзіць сваю праграму. Заграніцай часта з іх сьмяяліся, казалі якія-ж вы комуністыя, калі ў вас комуны няма? дык каб апраў даць сваю праграму, комуністы пачалі заводзіць колектывы. Спачатку яны рабілі гэта бяз гвалту, заахвочывалі толькі, давалі дапамогу грашмі, жывёлай, дрэвам, гаспадарскімі прыладамі, але калі паглядзелі, што сяляне не квапяцца, пачалі гнаць у колектывы сілаю.
Дык сама комуністычная праграма была першай і галоўнай прычынай цяперашняй зямельнай палітыкі ў саветах. Але была яшчэ другая прычына прымусовага заводжаньня колектыўных гаспадарак — гэта цяжкое эканамічнае палажэньне ў саветах.
Кожны ведае, як трудна цяпер жыць у савецкіх рэспубліках. Няма хлеба, мяса, малака, розныя прадукты па гарадох выдаюць па картачках; каб дастаць па картачцы, трэба цэлымі днямі стаяць у калейцы, а калі і ўдасца нешта атрымаць па картачцы, тο гэтае „нешта" выглядае вельмі скупа, так як на раз укусіць. Цярпелі на гэтым прадусім гарады, бо на вёсцы селянін пры сваей працы і на сваей гаспадарцы сяк-так пражываў. Комуністы стараліся адбіраць ад селяніна яго лепшую „порцыю", пасылалі нават цэлыя аддзелы войска і міліцыі, каб адбіраць ад селяніна яго запасы, селянін не хацеў дарма аддаваць і хаваў свае дабро, тады камуністы трасьлі ўсю гаспадарку і калі знаходзілі, каралі таго селяніна, як „кулака;" „контрэволюцыянера," які не спагадае савецкай уладзе. У адказ на гэтакія гвалты, сяляне перасталі засяваць усё поле, а сеялі толькі, сколькі трэба было самым на пражыцьцё. Рэзультат быў такі, што па гарадох пачаўся яшчэ большы голад. Для камуністаў ня было іншага выхаду, як заводзіць колектывы .
Пры колектывах яны могуць ня толькі прымусіць селяніна да працы, але што найважнейшае — могуць скантраляваць ураджай і з колектыўнага сьвірна выдзяліць часьць сялянам, якія працуюць у колектыве, а часьць завясьці ў горад. Вось якім парадкам комуністы задумалі памагчы бядзе. Ці памогуць — гэта другая справа, але пробы ідуць па ўсім С.С.Р.Р. Ужо сколектывізавалі каля 36 мільёнаў гэктараў зямлі. Касуюць адазельныя гаспадаркі, хутары, сялянскія надзелы і гоняць усіх у колектывы. Гоняць і багатых і бедных— і тых што маюць па аднэй карове, і тых, што маюць па тры, і тых, што ня маюць ніводнай. Гоняць на адных правох нікому нічога ня плацячы. Рэч зразумелая, што багацейшыя сяляне, якія маюць па тры каровы, ня хочуць аддаваць свайго быдла нараўне з іншымі, якія маюць па аднэй, дык „лішку" рэжуць на мяса, а коней забіваюць, дзяруць скуру і вырабляюць сабе на боты. Кажуць — у колектыве можа ботаў не дадуць... Да таго дайшло, што пачалі разьбіраць і паліць будынкі: хлявы, гумны, сьвірны, кажуць — усё адно нам не патрэбны будуць, а цяпер хоць пагрэцца добра пры сваіх дравах... Вось якія рэчы дзеюцца ў саветах. Комуністы за гэта пачалі моцна караць, як за сабатаж (падрываньне) савецкай улады і так, за зарэзаньне каровы даюць па 5 або нават і 10 гадоў катаргі! Але й гэта мала памагае, сяляне, як пішуць тамашнія газэты, рэжуць кароў, авечкі, колюць сьвінні, б'юць каней — словам, пайшоў вялікі пагром на ўсю жывёлу. Хочуць зраўняцца з беднякамі — калі роўнасьць, то роўнасьць...
Такім парадкам у саветах палажэньне ня толькі не папраўляецца, але яшчэ горшае, кажуць, што там на лета шмат поля астанецца не засеянага, а калі і будзе засеяна, то бяз гною ўраджай будзе вельмі слабы. Сапраўды, комуністы сваей палітыкай могуць прывесьці ўвесь край да вялікага голаду, якога ня было нават на пачатку іхнага панаваньня ў 1919-1921 гадох. Шкада народу!
Але ці толькі праводжаньне свае праграмы і кантраляваньне ўраджаю маюць на мэце комуністы, уводзячы колектыўныя гаспадаркі? Можа яны маюць яшчэ іншыя мэты, ідучы на такія рызыкоўныя спробы?
Так, маюць, але аб гэтым другім разам.
Prawodziačy ahulnuju kolektywizacyju Saw. Biełarusi, komunisty majuć na mecie nía tolki zawiaści kamunu i hetym addać swajmu kantrolu sialanskija haspadarki (jak jany zawuć — fabryki zboža), ale majuć jašče na mecie prawiaści swaju prahramu da kanca, heta značyć źniaści relihiju i siamju.
Relihija ŭ sawietach aficyjalna pryznajecca za reč prywatnuju, ale tyja ludzi, jakija tam byIi, abo naahul interesawalisia sawieckim žyćciom, wiedajuć dobra, što balšawiki iduć da poŭnaha žnistažeńnia ŭsiakaj relihii. Heta wypływaje z ichnaj prahramy i z ichnaha materyjalistyčnaha razumieńnia świetu. (Jany nie pryznajuć ducha, značyć Boha i dušy, a pryznajuć tolki materyju).
Źnistožyć relihiju jany pastanawili ad samaha pačatku swajho istnawańnia, ale nie prawodzili hetaha raptoŭna, bo bajalisia narodu. Jany tolki pawiali šyrokuju antyrelihijnuju ahitacyju; pašyrali ŭsialakuju biazbožnickuju literaturu, abśmiejwali ŭsie relihii, rysawali rožnyja karykatury, wazili na hruzawych samachodach roznyja fihury pradstaŭlajučyja niby Boha Ajca, Juzusa Chrysta abo Maci Božuju, potym hetyja fihury kidali ŭ hraź abo palili. Takim paradkam jany staralisia apahanić najbolšyja chryścijanskija świataści i hetym adwiarnuć narod ad relihli. Ale ŭsio heta słaba pamahała. Bywali takija wypadki, što ichnaja ahitacyja rabiła jakraz naadwarot: ludzi, katoryja susim nia wieryli i nie chadzili ni ŭ kaścioł, ni ŭ carkwu, kali pabačyli takoje naruhańnie nad chryścijanstwam, išli ŭ światyniu Božuju i rabilisia wierujučymi...
Praśledujučy relihiju komunisty asabliŭšuju ŭwahu źwiarnuli na dziaciej i maładziaž. Jany zabaranili wučyć ralihiju ŭ školach i nia tolki ŭ škołach, ale ŭsiudy, nawat u światyni abo ŭ prywatnaj kwatery. Za nawučańnie maładziažy (da 18 hadoŭ) relihii, duchoŭnych sudzili i dawali pa 10 hadoŭ katarhi. Hetym chacieli adarwać maładziaž ad relihii i duchawienstwa. Praŭda, hetaj zabaronaj jany dapiali peŭnych wynikaŭ, ale nia susim. Zdarałasia wielmi časta, što maładziaž nia tolki chadziła ŭ światyni Božyje, ale nawat naležała da carkoŭnych i kaścielnych choraŭ! U sawieckich hazetach časta možna było spatkać narakańnie, što chodziać piajać u światyni nawat siabry i slabroŭki komsomolu (komunistyčnaj maładziažy).
Hetakija rezultaty dziesiaci hadowaj ahitacyi, naśmieškaŭ i praśledu relihii nia byli zdawalniajučymi dla komunistaŭ. Dyk jany prystupili ciapier da rašučaha zmahańnia z relihijaj, a hetym rašučym zmahańniem jość ahulnaja kolektywizacyja wioski.
Jakim-ža sposabam komunisty maniacca źništožyć relihiju pry pomačy kolektywizacyi? A woś jakim.
Treba wiedać, što ŭ sawietach usie światyni i duchawienstwa znachodziacca na ŭtrymańni parachwijanaŭ. Parachwijanie biaruć u arendu ad balšawikoŭ cerkwu ci kaścioł, jakija tam abjaŭleny niby narodnaj ŭlasnaściu, płaciać za jaje dawoli wysoki čynš, źbirajuć hrošy na remont swajej światyni, kali jana walicca abo ciače, kuplajuć da światyni ŭsie patrebnyja tam pryłady, płaciać pensyju duchawienstwu — słowam jany z swaich hrošaj i składak apłačwajuć usie źwiazanyja z utrymańniem światyni raschody. I nia hledziačy na toje, što komunisty adnosilisia da tych ludziej, katoryja naležać da jakojś relihijnaj hminy (parachwil) wielmi niaprychilna (napr. nie dawali im kartačak na pradukty abo adziežu), ludzi paddzieržywali swaje światyni jak mahli. Praūda, zdaralisia wypadki, što ludziam było nie pad siłu ŭdziaržać światyniu, apłacić uwieś čynš i ŭsialaki padatak za jaje, dyk tuju światyniu komunisty abwaračywali na świecki ŭžytak, najčaściej na swaje komunistyčnyja kluby.
Dyk clapier pry ahulnaj kolektywizacyi i skasawańni prywatnaj ułasnaści, komunisty dumajuć pakasawać i ŭsie światyni. Ninchaj ciapier paprabuje sielanin udziaržać carkwu abo kaścioł! — kažuć jany. I sapraŭdy. Daŭniej sielanin mieŭ swaju haspadarku, mieŭ jaki pud zbožža na prodaž, mieŭ wywieźci na rynak krychu masła, bulby, časam parsiuka jakoha abo ciałušku ci karowu, a ciapier što? Ničoha, bo ŭsio budzie naležać nie da jaho, a da kolektywu!
Ciapier nawat jajka žonka nie pradaść, bo i kury naležać da kolektywu! Wot i waźmi hrošy na carkwu abo na kaścioł, kali sam nia maješ! Małaka dla chworaha dziciaci i to idzi prasi ŭ sawieckeha kamisara — ekanoma, a što hawaryć, kab mahčy pakryć usie raschody, źwiazanyja z utrymańniem światyni!
Woś hetakim paradkam praz uwodžańnie kolektywizacyi, komunisty dumajuć wykaranić relihiju dazwańnia. Nam zdajecca, što światyniaŭ takim paradkam mohuć šmat pakasawać, ale relihii nia tak lohka wykaranić z serca ludzkoha, ludzi ŭsioroŭna buduć hawaryć paciery i ŭ kołchoznych barakach — a daść Boh — i duchawienstwa ich nie pakinie...
Ale nia tolki relihiju — chočuć wywieści komunisty praz swaju kolektywizacyju. Jany siahajuć ješče dalej i hlybiej — jany chočuć skasawać i siamju.
Pryčym tut siamja? spytajecca chto. Ci siamja pieraškadžaje komunistym u ichnych planach? Tak, pieraškadžaje. Usiaki wiedaje, što siamja jość asnowaj prywatnaj ułasnaści. Pakul čaławiek nie aženicca, jon mała dbaje ab swaju prywatnuju ŭłasnaść, ale jak tolki ažaniŭsia — zaraz-ža pačynaje staracca, kab uparadkawać i pawialičyć swaju ŭłasnaść. Ciapier treba pastawić i addzielnuju chatu i kupić karoŭku i prydbać siakoje takoje haspadarskaje znadobbie — słowam, čalawiek padobny tahdy da taje ptuški, što ŭje swajo hniazdziečka. Woś takim paradkam siamja jość sapraŭdnaj asnowaj i fundamantam, na jakim apirajecca prywatnaja ŭłasnaść. Zachawaŭšy siamju, niemahčyma skasawać prywatnuju ŭłasnaśś.
Wiedajuć ab hetym dobra komunisty i zatym praz kolektywizacyju dumajuć skasawać i siamju. Pa ichnaj prohramie u takim kolektywie (ci kamunie) siamji być nie pawinna. U kolektyŭnych barakach ludzi — i mužčyny i žančyny — pawinny žyć razam. Tak, jak žywuć awiečki ŭ chlawie abo inšaja žywioła. Niachaj žywuć jak chočuć i robiać što chočuć. Dzieci buduć hadawacca nie pry baćkoch, ale ŭ prytułkach, dzie buduć ich uzhadowywać u čysta komunistyčnym i biazrelihijnym duchu, kab dzicia prypadkam nie pačula ad matki pacieraŭ abo relihijnaj pieśni. Dziaciej buduć rassyłać pa dalokich prytułkach, kab časam matka nie paznała swajho dziciaci i dzicia nie prywiazałasia da matki, kab takim čynam nie zawiazałasia iznoŭ siamja...
Woś jakija, u apošních swaích metach, imknieńni komunizmu. Ciapier, jak čuwać, dziaciej ad bačkoū jašče ni adbirajuć, tolki zhaniajuć u supolny barak, ale a ŭ budučynie, prawodziačy ścisła swaju prahramu pawodle planu h. zw. piacihodak (kožnyja piać hadoŭ krok napierad da komunizmu — kažuć jany) jany maniacca prawieści i heta. Ciapier tolki jany dali wialikuju swabodu ŭ žanimstwie i razwodach ŭheta maje być padhatawaŭčym i plerachodnym mamentam da poŭnaje komunizacyi ŭsiaho žyćcia wa ŭsich sawieckich respublikach..
Sawieckija i zahraničnyja hazety ciapler šmat pišuć ab hetaj komunizacyi (ci jak ciapler kažuć: kolektywizacyi) sialanstwa ŭ S.S.R.R. Wyjaśnić toje pałażeńnie, u jakim znajšłosia ciapier naša sialanstwa pa toj bok miažy, my ŭwažali za swoj abawiazak. Ab tym, jak heta kolektywizacyja budzie prawodzicca, budziem pisać u chronicy z Radawaj Bielarusi abo padawać u wiestkach z S.S R.R. Našy čytačy pawinny pilna sačyć za ŭsim tym, što tam robicca