Вера, паншчына і воля ў беларускіх народных песьнях і казках (1924)/XII
| ← XI. Сымбоічна-рэволюцыйныя мотывы | XII. Паншчына ў народных песьнях і казках Фальклёрная праца Аўтар: Якуб Колас 1924 год |
XIII. Эвангэльле навыварат → |
Прапануем да спампаваньня!
XII.
Беларуская народная творчасьць — гэта заварожнае люстра сялянскага жыцьця, якое адбівае жывы малюнак ня толькі за пэўны пэрыод, за маленькі час, але сцэнізуе быт ад самога пачатку гістарычнага існаваньня народу да апошніх дзён. Калі возьмем любую песьню, любую казку, дык адразу пабачым вобраз, пачуем непадроблены голас народу, які падсьвядома, інстынктыўна рваўся да вольнага жыцьця доўгімі вякамі. Наша народная творчасьць — гэта рухлівая колектыўная вусная летапісь, пісаная не ў манастырскіх мурох апоўначы гультаём манахам, але апяваная ў песьнях на соткі ладоў гора-ядоля мужыка-селяніна. На прасторах палёў і лугоў араты бачыў вакол сябе волю, а на сваім карку адчуваў бізун панскага прыганятага, які не адыходзіў ад нявольніка ні на крок.
У селяніна вочы былі наліты крывёй ад натугі, пот, зьмяшаны з гразьзёю, цурком ліўся па твары, прыклейваў кашулю да цела; рыпалі балеўшыя косьці, рукі трэскаліся ад чорных нарастаў-мазалёў, а ў грудзёх гартавалася-расла песьня…
Песьня гэтая была сплецена з балючых стогнаў, аздоблена бунтарска-гнеўнымі яскравымі вуглямі, асьвечана маланкавым стацьветам сялянскай затаёнай надзеі аб лепшым жыцьці-быцьці.
Песьня гэтая кіравалася тахтам грабель і цапоў; дзынканьне касы і шастаньне сярпоў на сьпелых каласох тварылі яе рытмы; зычная крынічка, пералівы рэчкі на лузе даравалі ёй час-ад-часу просьценькія вянкі рыфмаў; чырвоная калінка, шэрая зязюленька і зялёны яварок шчыра вартавалі беларускую песьню з абодвых канцоў: служылі ёй загартованымі прыпевамі-замовамі.
Апцугі нядолі рвалі песьню з гняздоў сялянскага сэрца, выцягівалі яе з глыбіні, з акрываўленымі карэньнямі; нібы ранены сокал, білася беларуская песьня аб родную глебу, цьвярдзела ў зычна-сталёвыя кавалкі, кідалася аб каменьні-крушні.
Водгалас пушчы падхопліваў яе, песьню, прапускаў яе праз сіта галін-пляцёнак, расьсяваў яе ветрам віхурным па ўсіх абшарах Беларускага краю. Па разлогах-далінах, па вёсках сялібах яе сустракалі, як шчыра пажаданую госьцейку-свацьцю, жалейка, дуда, цымбалы і ліра.
— Хадзі, песьня родная, к нам у нашыя сьвятліцы! — на лад салаўіны прасіла жалейка; кволым голасам кленчыла дуда; дробным макам рассыпаючыся, шапталі цымбалы; залаціста-басавым голасам малілася ліра, — пагасьціш у нас і пойдзеш далей у вандроўку. Ніякія пяруны цябе не заб‘юць, ніякія астрогі цябе не зьняволяць, ніякія мячы і стрэльбы ў цябе жыцьця не забяруць.
Ты, песьня, будзеш жыць вечна, з пакаленьня ў пакаленьне, пакуль прыдуць пісьменныя людзі і перальлюць цябе на белы пергамент для ўнукаў і праўнукаў.
Нібы слуцкія паясы, нібы зычна-барвяныя дываны беларускіх гарапашных сялянак, будзеш варажыць сэрцы родных песьняроў і вучоных, і пакажаш сьвету ўсяму, як жыў калісьці беларускі ратай — твой глебны творца.
Беларуская песьня, апранутая ў саматканку-мэлёдыю, носячыся на абрусе-самалёце ад вёскі да вёскі, мела асабістасьць надзвычайнай чарадзейкі: дзе-бы яна не пабывала — усюды пакідала свой цень-двайнік. Кожная з песьняў мела дзесяткі вар‘янтаў. Хто дадасьць новае слова, новы штрых, бледны вобраз заменіць болей яскравым — і, такім чынам, яна жыла ў народзе, які хмялеў ад яе, які кідаў яе ўшырку і ўвышку, нібы жыватворчую імшу свайму акамянеламу ідалу-лёсу. Але гэтая імша ня была малітвай пакоры богу-лёсу — не: гэта быў бунт-протэст проціў цёмнага бажышча, гэта быў крык-пракляцьце, кінутае богу папоў і прыгнятацеляў у самы твар…
Возьмем цыкль прыгоньніцкіх песьняў і зірнем на малюнак сялянскага быту недалёкага мінулага. У гэтым жмутку народных песьняў пабачым характар селяніна, яго перажываньні, яго адносіны да паноў і падпанкаў, яго барацьбу за волю, яго роспач і яго страшную помсту пану.
Войт выганяе на прыгон.
|
На згон, на прыгон, Пане, пане войце! Лад, лад; трое нарад!.. На згон, на прыгон, |
Войт быў для прыгонных сялян вялікім страшылішчам. З гэтым падпанкам сяляне мелі пастаянныя стасункі, а ён меў над імі вялікую ўладу. Яго сяляне-нявольнікі задабрывалі рознымі пачастункамі, але гэта не памагала. Войт еў яешню ў сялян, піў іхнюю гарэлку, а заганяў на работу «па семера з двара», а дзяўчатам, якія наракалі, задаваў „лёгкую работу — гліну мясіць“.
Добра перадае народная песьня падробам зыкаў кліч на работу. У гэтых двух радкох:
|
«На згон, на прыгон, |
як-бы чуеш ахрыплы голас п‘янага войта і трывогу-страх вясковых дзяўчат, якія добра ведаюць, што ніякімі гасьцінцамі і ласкамі не адпросішся ў войта.
Вялікая была ненавісьць сялян да войта. Але толькі за вочы яны адважваліся выказваць яму сваю ненавісьць — у вочы гнуліся перад ім у тры пагібелі. Вялікая была радасьць сялян тады, калі на войта нападала хвароба. Яны ўвекавечылі ў песьнях сваю радасьць з прычын хваробы войта:
|
Ой, Васілька, Васілёк! |
Ненавісьць да войта проста мяжы ня мае: сяляне просяць у бога не таго, каб войт зараз-жа сканаў ад хваробы, але каб доўга-доўга жыў і каб крычаў-ёрзаў на печы без адпачынку.
Песьня ў сваёй будове і рытміцы носіць лёгкі, вясёлы характар беларускіх прыпевак-частушак да скокаў, толькі апошнія чатыры радкі раптам мяняюць свой тэмп і ад ранейшай гульлівасьці абрываюцца мімаволі на працяглы стогн, бо сьпявака прыпамінае вялікія зьдзекі войта.
Працуючы на пана, сялянская дзяўчына ні на адну хвілю пры рабоце не забывалася аб сваім ненатуральным становішчы, аб сваёй няволі і наракала аб тым, што яе маладыя годы змарнаваліся і што яна ўжо не сьпявае вясёлых дзявочых песьняў. Гэтую скаргу сваю дзяўчына вылівае ў сумную гармонічна-вобразную песьню:
|
Выйду, выйду за вароты, — |
З другой песьні пры рабоце на прыгоне мы бачым, што і стараста — і то нажываецца ад сялян і ён мае над імі ўладу і, само сабою разумеецца, — гасьцінцы ад прыгоннага люду. Ад звычайных вясковых людзей ён вызначаецца сваімі «кужэльнымі анучамі і раменнымі аборамі». Аднак, ніякі гасьцінец не памагае — заганяюць на ўвесь тыдзень на работу, а ў нядзелю на варту:
|
А ў нашага ў старасты |
Пан селяніну дыхнуць не дае; селянін ня толькі ня можа сабе што-колечы зрабіць на сваёй паласе, a проста адпачынку ня мае і ў нядзелю, калі ўсе спачываюць. Рабіць на пана можна і ў нядзелю, калі «званы звоняць». Тут ужо і духоўнік слова ня скажа, бо працаваць на пана — вялікая заслуга перад богам. А чаму не працаваць у сьвяточны дзень для пана? — пан-жа надта «добры»:
|
Добры наш пан, добры наш пан, |
Доўгі дзень на панскім полі скончыўся. Людзі выпрастаюць сьпіны. Свабадней аглядаюцца навокал. Пільныя вочы прыганятага ўжо ня сочаць за кожным рухам працаўніц. Бізун ня гудзіць над каркам. Вакол прастор палёў. Кожны чуе, што зараз прыдзе да хаты, павячэрае цёплую страву і будзе адпачываць ад цяжкай працы — і неяк на душы робіцца лагадней. І вось, ідучы да хаты, пяюць песьню:
|
Ішлі мы да двору |
Паглядаючы навокал, бачачы прастор, дзяўчына-прыгоньніца пачынае думаць аб волі і зайздросьціць птушкам, якія вольна сьпяваюць вакол. У часы адпачынку песьня яе робіцца настраёвай, смутна-лірычнай. Але гэта толькі адна хвіля. Прыходзіць працаўніца да курнай хаткі, дзе пануе голад, дзе ўся абстаноўка хаткі — бруд, галата сустракаюць яе, тады душу яе атульвае туман бязьмежнай роспачы… З кожнага кута на дзяўчыну паглядае сьлязьліва-мутнае вока вечнага гора, і яна траціць надзею вызваліцца з гэтага жыцьця. Ужо хіба да магілы гора будзе вісець над яе галоўкай вільготным туманам… Цяжкая дума агартае яе душу. Гэтую думу дзяўчына ціханька напявае. Смутная, працяглая мэлёдыя; жудасныя, жаласьлівыя словы рвуцца самі з кволых грудзей:
|
Людзі добрыя, скажэце, |
Так пэсымістычна глядзелі прыгоньнікі на сваё гаротнае жыцьцё. У тыя цяжкія часы яны і мала спадзяваліся на вызваленьне. Жыцьцё было няміла. Маці, седзячы над калыскай свайго маленькага дзіцяці, малявала сабе яго будучыну ў вельмі чорных фарбах, прадстаўляла яго жыцьцё такім-жа, як і яе ўласнае — поўнае жудасьці і панскага зьдзеку; і ўсё вялікае, адвечнае каханьне маткі да роднага дзіцяці выяўлялася ў адным страшным пажаданьні, каб дзіцё лепей памёрла без пары… Ад вялікай пакуты, яна нічога лепшага і ня ведала чаго і жадаць. Вось гэта калыханка:
|
Ня плач, маё дзіцятка, |
Войтам пужалі маленькіх дзетак. Рэальна і вобразна малявалі яго традыцыйны бізун, смак якога татка і мамка добра ведалі. Колькі жудасных, гідкіх сцэн панскага гвалту захаваны ў гэтай калыханцы, зафарбованай крывёю мужыцкай, абмытай іх горкімі сьлязьмі, зложанай са стогнаў душы… Для дзіцяці апрача «божай пасьцелькі» — магілы — ніякага паратунку няма.
Кожны кавалак быту таго часу авекавечваўся ў народнай песьні. Песьня перапляталася ўзорамі рытмаў, аздаблялася дзе-ні-дзе просьценькімі васількамі рыфмаў і разьбою-гравюраю яркіх вобразаў. Такім чынам старонку за старонкай чытаеш, нібы на бяросьце-папірусе напісаную, жудасную хартыю прыгонскага часу. У няволі гадавалася сялянская дзяўчынка. Ад самых малых гадоў прывыкла да працы, да мазалёў, аднак, краса яе расьцьвітала макаў-цьветам. Стан стройны, як яварок, вочкі зьяюць сінімі вогнікамі васількоў; косы русыя па плячох красуюцца і пахнуць, як мёд. Жыцьцё маладое кіпіць у кожным яе руху, шмат асалоды і вабнай радасьці захаваны ў яе грудзёх. Але гэты жывы скарб угледзеў «дваранін», прыкмеціў малады паніч і задумаў стаптаць гэту прыгожую кветку — дзяўчынку-сірату. Яму гэта даступна. Яго бацькі мяняюць вясковых людзей на сабак, дык такая маленькая прыемнасьць — згвалціць прыгонную дзяўчыну — дазволена самым богам. Гэта зусім звычайная рэч. Такія ўчынкі вытваралі ўсе паны на розныя лады. Ад гэтага дзяўчаты ніяк абараняцца не маглі. Гора было дзяўчыне вясковай, калі яна вызначалася пекнатой. Кожная з іх перажывала вялікую трагедыю. Гэта апявалася і ў песьнях. Даем адну з іх:
|
Ёсьць у лузе каліна, |
Але ці зьлітаваўся над ёю паніч? Ці пашкадаваў сірату вясковую? Не такі панскі род, каб пашкадаваць бедную дзяўчыну. Не такое яго выхаваньне. І тысячы, соткі тысяч сялянскіх дзяўчат гіблі пад панскім зьдзекам…
І паны і прыгоньнікі сьпяць у роднай глебе адвечным сном. Крыжы на іх могліцах пагнілі ўжо, але водгалас панскага катаваньня і зьдзекаў даходзіць да нас па сягоньнешні дзень праз народную песьню, якая ніколі не памрэ і каінавым знакам будзе служыць панскаму роду з пакаленьня ў пакаленьне на вечную ганьбу.
Бывала і так, што і паням вяльможным спадабаліся вясковыя дзяцюкі. Гэта зноў-жа трагічна канчалася для дзяцюкоў. Вінаватымі былі толькі падданыя. Дадзема адну такую народную бальляду пад Назваю «Паня і Пятрусь»:
|
Недалёка ставу, ў Джуліні ў пана, |
Але Пятрусь баіцца панскай помсты: ён добра ведае, як звычайна канчаюцца гэткія каханьні, і шчыра кажа пані:
|
Баюся, пані, мёд-віно піці — |
3 Пятрусём здарылася звычайна тое, што павінна было быць пры такіх выпадках з рознымі «Ванькамі Ключнікамі»:
|
Укінулі Пятруся у халодну воду — |
Паня была вельмі романтычная, Яна шчыра кахала прыгожага Пятруся:
|
Як толькі паня аб тым дазнала, |
Так сумна скончылася каханьне з «нераўнёй». Вясковы вершаплёт нават паказаў месца гэтага жаласьлівага здарэньня — у Джуліні.
Вось у другой песьні народны поэт апавядае аб тым, як нейкія касары забілі пана Сальвона, які жыў у Дарагінцы, Чарнігаўскай губ. Яго забілі перад самай воляй.[4] Часам адважваліся прыгоньнікі і на такія ўчынкі над благім панам:
|
За гарою за крутою |
Людзі галадалі пры цяжкай працы ў благога пана, але цярпеньне перайшло мерку:
|
Ой, касілі касарыкі |
Ніякага жалю пясьняр-селянін ня выказаў да пана, а наадварот, радаваўся:
|
А ў нашага пана |
Паводлуг погляду нявольніка песьняра таго часу, усіх паноў трэба было забіць, бо ўсе яны ліхія і заслужылі гэткую кару, але, як заб‘еш аднаго, дык на ўсіх нападае страх, і гэты ўчынак ім здаецца дзіўным:
|
У Кіеве агонь гарыць, |
Побач з забойствам пана складальніку вершу прадстаўляецца панская дачка багата ўбраная. Яе ўбраньне малюецца роўналежна з вобразамі забойства. Гэтыя параўнаньні вырваліся ў складальніка вершу інстынктыўна: багацьце і кроў зьмешаны ў адно, бо хто нажываў багацьце праз чужую працу, той павінен быць забіты:
|
Ў яго дочкі Галюточкі |
Нават літасьці ня было да гора панскага сына:
|
Ой, як яго забіта, |
І тое, што Іванка «браўся за сэрца», так-сама было прыемна глядзець. Нямала паны даліся мужыком у знакі, калі сяляне ўчынялі над панамі дзікія помсты, аб драбніцах якіх успаміналі ў песьнях з вялікай прыемнасьцю ды з асабістым смакаваньнем. Дзікія былі часы — жудасныя былі і ўчынкі. Гэтыя ўчынкі з боку сялян над панамі былі ня так часты і, як справядлівая заплата пану за пастаянныя гвалты над сялянамі, трэба сказаць, што гэтая заплата была кропляй проціў мора.
У той час, калі ў прыгоньніцкіх песьнях пераважны элемэнт лірычны і індывідуальныя перажываньні сялян у казках часоў паншчыны мае перавагу эпічнасьць і быт. Селянін-баечнік жывымі фарбамі адмаляваў панскае жыцьцё, адносіны пана да сялян і наадварот. У большасьці гэтыя байкі апавядаліся старымі сялянамі, якія на сваіх плячох яшчэ добра адчувалі панскі бізун, якія памяталі ўсе падрабязкі прыгоньніцкага быту. Хаця ў байках месцамі чуецца шарж, аднак, яны не зьяўляюцца легендамівыдумкамі, а штрыхамі з праўдзівага жыцьця. У большасьці гэтыя казкі вызначаюцца мастацтвам малюнку, гармонічнасьцю думак і маюць нямалую літаратурную вартасьць. Да іх ніякія тлумачэньні непатрэбны, бо перад чытачом разгартаецца цэлы рад малюнкаў з ня вельмі далёкай мінуўшчыны. Бойкасьць мовы, стыльнасьць і жывасьць гэтых баек ня страцілі сваёй сьвежасьці і па сягоньнешні дзень. Гэткія літаратурныя творы няграматных казаньнікаў маглі-б друкавацца з посьпехам у любой часопісі. Яны маюць вартасьць ня толькі для гісторыка літаратуры, але й для таго, хто студ‘юе сялянскі быт часоў паншчыны.
У большасьці гэтыя байкі-апавяданьні пранікнуты жывой гуморыстыкай, што яшчэ болей ярка выпукляе паасобных тыпаў: пісароў, аканомаў, лёкаяў, хітрых мужычкоў і ганаровых, ліхіх і да сьмяхоты надутых паноў. Нягледзячы на такі гумор, з кожнага слова баечніка выступае на першы плян жудасьць і страхоцьце паншчыны. Ніякая аддаленасьць мінулага, ніякі вясёлы настрой апавядальніка ня можа іх схаваць.
Апавяданьні-казкі аб паншчыне, ня гледзячы на жартаўлівы тон, робяць на чытача куды большае ўражаньне, чымся прыгоньніцкія мінорна-лірычныя песьні, якія застыглі ў сваёй старадаўнай традыцыйнай форме.
Аддалёнасьць мінулага і новы тон баечніка, памятаючага паншчыну, ажыўляюць малюнак і надаюць яму романтычна-драматычны характар. Вось даямо казку, у якой цэнтральнай фігурай зьяўляецца пісар, які ня страціў свайго аўторытэту сярод вясковага сялянства да апошніх дзён. Сяляне вераць у пісара, як у бога, і «грамацей» выкарыстоўвае іх цемнату на кожным кроку. На фоне гэтай казкі аб хітрасьці п‘янчужкі пісара выступае і кавалак быту паншчыны.
Быў адзін ліхі пан. Цяжка пад ім жылося людзям: цэлы тыдзень хадзіў на паншчыну, а што зробіш у нядзельку — і тое аддай пану. То яму давай сушаных грыбоў, то назьбірай рыжыкаў, то ягад — усё яму трэба. Даўней, як дасьць бог зіму, цэлы абоз фурманак плішчыць усялякае дабро ў места, або ў другі двор.
Самога пана немаль ніколі ня бачна было, бо ён усё езьдзіў заграніцу ці ў Аршаву. Раз доўга пана ня было ў дварэ, і пашла чутка, што пан суздром ня вернецца, што ён прадаў маёнтак якомусь другому пану. Хто іх там ведае, моʻ і праўда, — кажуць, быццам той пан за пару загранічных коней і пяток якіх сабак аддаў увесь маёнтак з людзьмі… Але ось па нямалым часе прыехаў новы пан. Сабралася грамада й давай радзіцца, як тут далей жыць. Вельмі-ж цяжка было жыць пад тым панам, ці ня можна ўпрасіць новага пана, каб ён трохі збавіў паншчыну ды падаткі.
Радзілася, радзілася грамада і прыгаварыла прасіць новага пана; а каб усё добра сказаць, — ведама, мужык цёмны, ня скажа, як трэба, — прыгаварылі напісаць пану ўсё на паперы.
Але як-жа тут напісаць, калі ніхто ня ўмее! Карбаваць яны яшчэ добра ўмеюць. Але пісаць ані ў зуб. Прачулі яны, што ў мястэчку ёсьць якісь п‘янчужка пісар і што ён умее вельмі добра пісаць. Піша дробна, бы макам сыпле, а дзе трэба — кругла, бы яйкі, і так накруціць, што толькі вельмі пісьменны бачыць, што там напісана.
От прывезьлі яны таго пісара, паставілі яму кварту гарэлкі й просяць, шапкуюць, каб ён усё добра напісаў пану. Толькі пісар цэлы тыдзень піў ды еў яешні, а пісаць ня браўся.
— Трэба ўпярод прылады — кажа пісар.
Паперы аркуш хлопцы купілі ў мястэчку ў крамцы. Тымчасам пісар вялеў назьбіраць дубовых арэшкаў ды насушыць іх, а сам пайшоў у кузьню, набраў там з-пад тачыла вады, наліў яе ў гаршчок, насыпаў туды дубовых арэшкаў і паставіў гаршчок на печ. Праз тры дні ўзяў ён той гаршчок, аж там атрамант, чорны, бы сажа. От нанесьлі гэта пісару з усягу сяла гусінага пер‘я. Нарабіў ён сабе цэлы пук пер‘яў.
— Ну, — кажа пісар, — цяпер давайце яшчэ гарэлкі, каб лягчэй рука хадзіла!
Далі яму гарэлкі. Пісар выпіў з паўкварты, агурком закусіў і давай пісаць. Сышлася грамада людзей.
— Напішы, каб пан дау на дым па пяці коп жэрдзя на плот! — кажа адзін.
— Пішы, каб пан збавіў падаткі! — кажа другі.
Многа гаварылі мужыкі пісару, каб ён пісаў. А ён пацягне з пляшкі гарэлкі, ды так піша, што пяро скрыпіць, бы нямазаныя калёсы. Піша пісар, аж пот на ілбу выступіў, нібы не пяром, а сякераю дровы пляжыць.
А лоб у яго вялізарны, а галава голая, хоць боб малаці. Напісаў пісар. Мужыкі паставілі крыжы й дзякуюць пісару. Сабралі яму з усяго сяла курэй, яек, арэхаў, мёду, сала — хто што меў.
Паехаў сабе пісар да гасподы, а мужыкі сабраліся і гуртом пайшлі к пану. Выйшаў пан на ганак і пытае, чаго яны прыйшлі. Мужыкі цялюх пану ў ногі ў падаюць прашэньне. Узяў пан у рукі паперу, перачытаў і кажа:
— Дзякуй вам, хлопцы, што вы мне даеце з дыму па валу, па капе яец і па асьміне аўса.
Пераглядаюцца мужыкі, насілу расшалопалі, што гэта пан кажа. Дагадаліся яны, што пісар іх абмануў, але нічога ня зробіш — трэба аддаць пану, што напісалі. Пайшлі мужыкі да гасподы, аж кудлы дзяруць, так ім шкода дабра. Ідуць, а адзін і кажа:
— А хварэць вашай матары, падвялі й мяне. Я тады знаў, што ён піша. Бачу — піша вялікае ды й закруціць. Ну, думаю, гэта валы крутарогія. Піша круглае. От гэта вам яйкі, а дробнае — от вам авёс.
— Чаму-ж ты тады не казаў? — крычаць мужыкі й давай яго лупцаваць.
Пабіліся мужыкі, мужыкі, пабожкалі й пашлі зьбіраць пану авёс і яйкі.
У гэтым апавяданьні яшчэ цікава тая характэрыстыка няпісьменных сялян пры паншчыне, што яны мелі цягу да ідэографічнага (образнага) пісьма. Самі сяляне «карбавалі» i падпісваліся крыжыкамі, а просьбу, якую напісаў пісарчук, адзін з сялян тлумачыў па спосабу амэрыканскіх індэйцаў:
Вялікае і закручанае — валы крутарогія. Круглае — яйкі. Дробнае — авёс.
Паны ў большасьці бывалі злосныя — «do trzeciego nie mów». Сяляне ня ведалі, як прыступіцца да іх: чуць што скажа селянін непаводлуг панскага гумору, — і няшчаснага пасылаюць на стайню, дзе яго кормяць бярозавай, або сырматовай кашай — сыплюць бізуноў, колькі лезе. Такія паны наганялі страх ня толькі на сялян, але й на болей прывілегаваную службу — на войтаў, лёкаяў і г. д.
Трудна было гаварыць з панам… Трэба было ў гутарцы з ім укладываць усю здольнасьць розуму, увесь спрыт мужыцкай хітрыкі на прыемную гутарку з панам. А калі, ня дай бог, прыходзілася казаць яму, пану, што-колечы няпрыемнае, тады пішы прапала, бо будзеш закатаваным насьмерць. Затое, калі ўжо хто з падданых умеў гаварыць з „ліхім панам“, дык той чалавек лічыўся народным гэроем, аб якім народ тварыў цікавыя легэнды. Даём тут адну з такіх казак, у якой знойдзеце квінтэсэнцыю спрыту і здольнасьці кемнага гаваруна. Апавяданьне такое прыгожае і літаратурнае, што дазволю сабе зьмясьціць яго цалком.
Быў сабе адзін пан ды такі паганы, злосны, што проста бяда. Ніхто ня мог яму ўгадзіць. Усе яго баяліся, бы чорта. Бывала, як прыдзе к яму хто чаго-кольвек прасіць, а ён раптоўна крыкне:
— Што скажаш?
— Усё добра, паночку! — кажа мужык і дрыжыць, як асіна.
— А па добрым цо? — закрычыць пан. — На канюшню галгана!
От так ня дасьць і слова прамовіць. Іначай ён і ня ўмеў з людзьмі гаварыць.
І баяліся людзі гаварыць таму пану што-небудзь кепскае, не пад гумор, — засячэ, ўсю скуру зьніме, калі хто не патрапіць сказаць яму так, як ён хоча, а скажа не па шэрсьці.
Толькі быў адзін нехлямяжы мужычок, дражнілі яго Стопкам. Той умеў з тым панам гаварыць. От раз той пан іграў у карты ды й выйграў вельмі харошы маёнтак. От вясною, каля Міколы, паехаў пан аглядаць той маёнтак ды й астаўся там на ўсё лета. Бачыш, яму вельмі спадабаўся той маёнтак. Праўду-ж кажуць, што новае сітка на калочку вісіць, а старое пад лаваю ляжыць.
Бачыць аканом, што доўга няма пана, a тут у двары бяда на бядзе едзе ды й бядою паганяе. От ён стаў думаць, як-бы заведаміць пана. Думаў, думаў, ды й надумаўся паслаць к пану пасланца. Толькі ня ведае, каго паслаць, каб ён добра расказаў пану пра ўсё няшчасьце. Каго ён не пашле, yce ня слухаюць — баяцца пана, каб за праўду не засек.
Абяцаў аканом вялікі гасьцінец таму, хто пойдзе к пану. Перабраў усё сяло — няма ахвотніка. Ня знае аканом, што рабіць — сядзіць ды ломіць рукі.
Прачуў пра тое Стопак, пашоў к аканому і кажа:
— Я пайду к пану і ўсё яму раскажу; я ўмею, як з ім гаварыць.
Рад аканом, чуць не цалуе Стопку. От аканом даў Стопку цэлую жменю грошай, чобаты з сваіх ног і пасылае яго к пану ў новы маёнтак.
Ідзе Стопка і ні аднае карчмы ня мінае. Ці доўга ён ішоў, ці мала, толькі вось прышоў у новы двор. Падходзіць к пакоям, аж там сустракае яго лёкай.
— Ты чаго тут шляешся, валацуга! — крыкнуў лёкай на Стопку й давай яго цкаваць сабакамі.
Стопак дастаў з торбы кусок сала й кінуў яго сабакам. Сабакі годзе брахаць. Тымчасам Стопак узышоў на ганак.
— Што табе трэба? — пытае лёкай у другі раз.
— Мне трэба бачыцца з панам — кажа Стопак. — Прышоў я, паночку, з старога панскага двара.
— Добра, — кажа лёкай, — я скажу пану аб табе, але скажы-ж ты мне, адкуль ты знаеш, што я пан?
— Адкуль знаю — бачу. Ты пан — ня пан, а так сабе — палупанак, бо ў цябе нос нізкі, лоб сьлізкі, от і відаць, што лізаў панскія палуміскі.
Хацеў тут лёкай ухваціць Стопку за каўтуны ды, як кажуць, паслаць яго з валаснога праўленьня ды ў земскі суд. Але тут якраз лёкая пазваў к сабе пан.
— Які там хлоп? — пытае лёкая пан.
— To пасланец ад пані з панскага маёнтку — кажа лёкай.
— А пазваць яго да крэдэнсу!
Пабег лёкай зваць Стопку к пану. А Стопак тымчасам дастаў капшук, напхаў у люльку тытуну, выняў з магалейкі губку і крамянец, узяў цыгало і давай красаць агонь. От выкрасаў ён агню й давай курыць люльку; курыць сабе ды паплёўвае на чысты памост.
— Ідзі, цябе пан заве! — кажа лёкай.
— Ня трасца трасе, няхай пачакае, — кажа Стопак, курачы люльку.
— Прандзэй ідзі!
— Зараз, зараз, толькі піпку дакуру.
Чакаў, чакаў пан Стопка — не дачакаўся. Гоніць у другі раз лёкая па Стопку. А Стопак агінаецца ды шавеліцца, бы мокрае гарыць. От ён дакурыў люльку, выбіў з яе попел і схаваў за пазуху, і толькі тады памаленьку пасунуўся к пану ў крэдэнс.
Лёкай, бы сабака, бяжыць наперадзе ды адчыняе дзьверы.
От улез Стопак к пану ў крэдэнс ды й закашляўся. Рыгае Стопак, а пан чакае ды толькі вусы круціць.
— Дзень добры, паночку!
— А цо повеш? — пытаецца пан.
— Усё добра, паночку.
— А па добрым цо?
— Ды от, паночку, мяне прыслаў аканом… Панскі сцызорык зламаўся.
— Які сцызорык?
— Ды гэта-ж, мабыць, той, што пану перь‘я рабілі.
— Як-жа яго зламалі?
— Кажуць-жа, пане, што без начэньня і вошы не заб‘еш. Але ўсялякае начэньне пры рабоце псуецца. От так і панскі сцызорык. Хацелі пану на боты злупіць з выжла скуру, узялі сцызорык… Але на панскім выжле вельмі моцная скура… Сцызорык і зламаўся.
— Якего выжла? Цо ты плецеш, галган!
— Панскі выжал; той самы, можа пан памятае, ён яшчэ ўскочыў у калодзеж, а Мікіту паслалі даставаць, ды ён і ўтапіўся там. Эгэ-ж, той самы выжал, што пан любіў яго браць на паляваньне. Эгэ-ж, дай, божа, памяць, здаецца мне, што пан аддаў за таго выжла суседняму пану трох мужыкоў.
— Цо-ж, мой выжал здэх?
— Здох, пане.
— З чэго-ж он здэх?
— Кажуць, паночку, быў здароў, але як каніны аб‘еўся, дык разам і ногі выпруціў.
— Якей коніны?
— Ды мяса-ж жарабца.
— Якего жжэбца?
— Панскага-ж буланага жарабца, з лысінкаю.
— Цо-ж, і он здах?
— Здох, паночку. А шкода — добры быў жарабец.
— Я нешчэнсьлівы!
— Э, пане, чаго вельмі турбавацца? Ужо-о ведама, калі жарабятка ўродзіцца з лысінкаю, дык яно ці здохне, ці яго воўк зьесьць.
— З чэго-ж жжэбец здэх?
— Падарваўся, мабыць.
— Цо-ж на нім робілі? Прэнтко езьдзілі, чы цо?
— Не, пане, на ім ня езьдзілі: заўжды ён стаяў на стайні.
— А цо-ж?
— Ваду, пане, вазілі.
— Але-ж нацо была та вода?
— Людзі-ж кажуць, паночку, што як топішся, то й за брытву хопішся. От як загарэўся ў двары сьвінух, дык аканом вялеў і на жарабцу ваду вазіць.
— Цо-ж, і сьвінух спаліўся?
— Згарэў, паночку.
— Як-жэ он спалілся?
— Бачыш, пане, ён быў блізка каля аборы, вось ад яе й загарэўся.
— То і абора паліла сен?
— Гарэла, пане, як сьвечка.
— З чэго-ж она запалілася?
— От гэтага, паночку, добра ня ведаю, ці ад абозьні, ці мо‘ ад пакояў.
— Езус Мар‘я! То й пакоі спалілы сен?
— Згарэлі, пане, суздром усё змокла, от як-бы хто языком зьлізаў.
— І вшыстэк двор спаліл сен?
— Увесь, пане: чыста, гладка, хоць рэпу сей…
Ухваціўся тут пан за голаў і давай божкаць.
— З чэго-ж двор запалілся?
— Ад сьвечак, пане, — кажа Стопак.
— Для чэго-ж палілысен свецы?
— Ну, як-жа, пане? Ведама, заўсёды сьвечкі паляць, як хто памрэ.
— Кто-ж там змарл?
— Вечны пакой, каб ёй на тым сьвеце лёгка ікнулася, — пані памёрла.
— Цо, цо? Цо ты гадаш? Пані змарла? О, я нешчэнсьлівы!..
Давай тут пан плакаць, убівацца.
— Чаго-ж пан плача? Пану бог даў і прыбытак.
— Які, гадай прэндзэй!
— Пану бог даў унука. Большая панская паненка сына мела. Гожы, кажуць, хлапчук, ці бо паніч, от рыхтык як выліты панскі хурман Мікіта.
Пачуўшы тое, пан зваліўся з крэсла, а Стопак пашоў сабе ў пякарню падвячоркаваць.
Дык от які быў Стопак і як ён умеў з панам гаварыць.
Трэба сказаць, што гэтая казка мае ў сабе шмат сцэнічнасьці, якая з маленькай крупінкі вырастае падканец у цэлую гару. Каб такія гутаркі сыпаліся з нашай сцэны, дык ніколі-б публіцы не надаелі. Магчыма, што ў аснове сюжэту паслужыла маленькае здарэньне, толькі трохі падобнае да вышэйшай казкі, але тут трэба дзівіцца кемнасьці й мастацтву народнага пісьменнага новэліста. Такое разгортваньне фабулы можна лічыць клясычным. Спачатку слабенька, памалу, а потым усё мацней Стопак торгае панскія нэрвы, мсьціць яму кожным рухам, кожным словам, гіпнотызуе яго, заварожвае і даводзіць яго ў канцы да апошняй ступені роспачы і гора. Што называецца, рэжа пана да крыві, а нажа ня відаць. Рэжа і радуецца бязьмерна кожнай каплі крыві, здабытай у пана нявідочным нажом. Тут адразу відаць, што шмат гневу і ненавісьці накапілася ў сэрцы селяніна, пакаленьне за пакаленьнем. Злосьць брызгае з кожнага жартаўлівага слова, з кожнай затаёнай мужыцкай усьмешкі, з кожнага цмоканьня мужыком панскай рукі.
Шчыра пан зарабіў гэту ненавісьць, калі дзеля аднаго панскага выжла ўтапіўся прыгоньнік Мікіта і былі разбураны тры сялянскіх сям‘і, бо пан аддаў за выжла суседняму пану трох мужыкоў, аб чым Стопка далікатна напамінае пану.
Ня будзем даваць тут поўнага агляду панскага быту часоў паншчыны, бо частку гэтага матар‘ялу мы ўжо далі ў вышэйшых разьдзелах.
- ↑ Ужо як вышэйшая праца была напісана, мы задумалі дапоўніць яе яшчэ некаторымі матар‘яламі для паўнаты сюжэту. Дзеля гэтага выйшла некаторая паўторнасьць зьместу: XII разьдзел „Паншчына ў народных песьнях і казках“ павінен быць далучаны да X разьдз. — „Паны“, а XIII разьдз. „Эвангельле навыварат“ — да XI разьдз. „Сымболічна-рэволюцыйныя мотывы“.
АЎТОР.
- ↑ Брэдзіць з гарачкі.
- ↑ Бяз сэнсу гаворыць.
- ↑ Гл. „Wypisy z bieŁaruskaj literatury“ II. czaść W. Łastoukaha sстр. 64.