Аб дзяржаўным будоўніцтве

З пляцоўкі Вікікрыніцы
Jump to navigation Jump to search
Аб дзяржаўным будоўніцтве
Артыкул
Аўтар: Антон Луцкевіч
1918
Крыніца: http://pawet.net/library/history/bel_history/_bnr/00405/%D0%9B%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%90._%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D1%86%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BA%D0%B0_%D0%B7_%D1%87%D0%B0%D1%81%D0%BE%D1%9E_%D0%91%D0%9D%D0%A0.html


Стацьця Антона Новіны

Як для кожнага народу, так і для нас, гісторыя — гэта жывая кніга жыцьця. Яна дае нам магчымасьць познаць агульны кірунак разьвіцьця нашаго народу, а разам з тым выкрывае прычыны нашаго пазьнейшаго упадку — ажно да апошніх часоў уваскрашэньня. А навука мінуўшчыны асабліва патрэбна нам цяпер, калі мы адбудоўваем нашу дзяржаўнасьць.

Углядаючыся ў эпоху тварэньня нашай старой дзяржаўнасьці, мы зусім не знаходзім у ім таго прынцыпу, які ляжыць звычайна ў аснове дзяржаўнасьці другіх народаў: прынцыпу нацыанальнаго. Магутная сіла цягаценьня беларускіх зямель да Балтыцкаго мора, як да вольнаго выхаду на ўвесь сьвет, прымусіла нас гуртавацца, як каля дзяржаўнаго ядра, каля літоўскаго племя, залёгшаго на дарогах нашых да мора. І хаця ў часе нашага супольнаго з літвінамі дзяржаўнаго жыцьця ў межах Вялікага Князьства Літоўскага мы бачым расьцьвет нашае нацыанальнае культуры, хаця наша мова была мовай гасударственнай ва ўсей Літве, хаця мы далі літвінам нашы нормы права і асновы грамадзянскаго быту, — аднак прынцып абароны рознаплямённай дзяржавы стаяў у нас вышэй прынцыпу нацыанальнаго, і гэта было прычынай таго, што, зьліўшыся з польскай дзяржаўнасьцю мы не здолелі даць адпору польскаму нацыанальнаму націску і, разам з утратай асобнасьці гасударственнай, утрацілі ў вышэйшых станах сваю нацыанальнасьць. Праўда, гэта сталася ня без барацьбы, — толькі і барацьба за нашу нацыанальную самабытнасьць вялася под штандарам не нацыанальным, а рэлігійным. Дарэмна паадзінокія людзі — патрыоты (як Васіль Цяпінскі і інш.) паднімалі свой голас с прызывам да вышэйшых станаў дзяржацца сваёй нацыанальнасьці і свайго языка: як раней прынцып дзяржаўнасьці, так пасьля рэлігія засланілі сабой аснову нашаго быту — прынцып нацыанальны.

Доўгая польская, а пасьля маскоўская няволя не давалі магчымасьці беларусам збудзіцца нацыанальна, бо ўсе нашы творчыя культурныя сілы забіралі полякі і маскалі. Аднак магутны парыў да волі, які дзевятнаццаты век абярнуў у век адраджэньня нацыанальнасьцей, дайшоў урэшці і да нас. І вось ужо у першай палове ХІХ ст. мы бачым спробы падняць беларускі рух. Але першыя спробы былі зроблены не на грунце чыста нацыанальным, а на грунце такзваным, «краевым»: пад той час ідэя краю, населенага неколькімі нацыанальнасьцямі, стаяла наперадзі ўсяго, і тыя, хто браўся будзіць беларусаў, былі нацыанальна далёкімі ад іх. Вось чаму ажно да канца XIX сталецьця спробы нацыанальнаго адраджэньня беларусаў канчаліся звычайна нічым, і толькі век дваццаты, калі ўрэшці зварухнуліся мільённыя масы беларускага «простага» народу, калі гэтыя «простыя» людзі ўрэшці пранікліся нацыанальнай сьвядомасьцю, — даў сапраўдны пачатак беларускага адраджэньня.

Пад нацыанальным штандарам адгэтуль ішла ўся беларуская культурная і грамадзкая работа, на грунце яе вырасла вялікая ідэя будаваньня нацыанальнай дзяржавы, каторай было сужаиа ў рэзультаце сусьветнай вайны быць праведзенай у жыцьцё: на нашых вачох Беларусь сталася незалежнай дзяржавай. І ў тым, што гасударственнае творства беларусаў абапёртана на нацыанальнай аснове, — заповедзь яснае будучыны нашага народу.

Нікому ня тайна, што доўгі сьцяг новаутвораных гасударственных арганізмаў свой быт атрымау толькі дзякуючы таму, што дужэйшым за іх палітычным сілам было карысна іх істнованьне. Мо шмат каму прыкра аб гэтым гаварыць, мо гэта балюча для тых народаў, каторыя аказаліся забаўкай у чужацкіх руках, — а ўсё-ж такі гэта — факт. Вось-жа, калі самыя народзіны гэтых дзяржаў аснованы на чужой волі, дык і далейшы іх быт можа быць залежным ад тэй-жа волі, а пры ненамысных палітычных варунках яны проста могуць запнуць. Ясна, што і прызнаньне і умацаваньне незалежнага дзяржаўнага быту Беларусі так сама залежны ад агульных палітычных варункаў. Вось-жа, каб пры зьмене гэных варункаў на нашу некарысьць не пагібла і наша дзяржава, мы павінны ў аснову яе палажыць нешта такое, што будзе трываць вечна, што не залежыць ад тых ці іншых наплываў. А гэта і ёсьць аснова нацыанальная, каторая не разваліцца датуль, дакуль жыць будзе беларускі народ.

Будаваць незалежную Беларусь павінны самі беларусы — і то беларусы нацыанальна сьвядомыя, беларусы, каторыя не на словах толькі, а на жывым дзеле — усім сваім жыцьцём, кожным сваім крокам умацоўваюць беларушчыну. Мы павінны цяпер больш, чым калі, сьцерагчыся так-званых «тоже белорусовъ», каторыя, называючы сябе беларусамі, маюць у душы толькі пагарду да свае мовы, да сваіх братоў сярмяжных, да ўсяго роднага, беларускага. Благі той будаўнічы, каторы закладае фундамэнты вялізарнага гмаху з нягоднага матэріялу: яго будыніна ня будзе мець моцы і хутка разваліцца. Вось-жа, каб будоўля незалежнай Беларусі і не развалілася, каб пры найгоршых для нас варунках мы асталіся самі сабой, трэба ў аснову нашага дзяржаўнага будоўніцтва палажыць чыстую беларускую нацыанальную ідэю.

Антон НОВІНА м. Вільня

Примечаніе. Трактуемый Антономъ Новиной вопрос мы ставим во главу угла всей нашей политики, всей нашей общественной и культурно-просветительной работы. Считаем, однако необходимым заметить, что оборона національнаго вопроса должна итти всеми путями, по которым только можно достигнуть цели. Вотъ почему, стойко защищая въ нашемъ белорусскомъ государственномъ строительстве национальный вопросъ, какъ базу нашего существования, мы, опубликовывая некоторые матеріалы или печатая статьи и не на белорусском языке, считаем это вполне отвечающимъ нашимъ задачамъ. Как Мессіи, ждём того дня, когда в этомъ мінуеть всякая надобность. Редакция

(«Варта», 1918, № 1, кастрычнік)