«Дробязі» жыцьця (1927)/Рубанаўскі вузел
| ← Загубленае жыцьцё | Рубанаўскі вузел Апавяданне Аўтар: Платон Галавач 1927 год |
Абмылілася → |
Прапануем да спампаваньня!
РУБАНАЎСКІ ВУЗЕЛ
Невялікага росту, прысадзісты, моцны, Невялічкая цёмна-русая барада, загарэлы твар. Лоб прарэзалі тры маршчыны, і гэта прыдавала выгляду чалавека больш сур‘ёзнасьці і сталасьці. Карыя вочы пазіраюць проста ў твар суседу, аб нечым пытаюць, нешта хочуць прасачыць. Каўнер сарочкі ўвесь час расшпілены. А ўсё разам склала здаровага, упартага чалавека, які заўсёды свайго даб‘ецца.
— Кручанае было ў нас жыцьцё, ды яшчэ якое кручанае. Жыцьцё, як-бы вам сказаць, што мудра збудованая машына, якую круціць вялікае кола. У гэтай машыне тысячы вінцікаў, гаек, за якімі трэба назіраць, каб дзе што не аслабілася, каб ня здарылася перабояў у працы. Гэтай машынай трэба кіраваць умеламу машыністаму, а то прыдзе вораг, аслабіць адну гайку — і пачнуцца стукі, перабоі ў працы, ды такія, што ўсё жыцьцё парушаць, на другі лад могуць пусьціць яго, пакуль знойдзеш гэту гайку, пакуль зноў як трэба завінціш. Умелы, ведаючы жыцьцё машыністы патрэбен тут, такі, каб у сабе адчуваў кожны стук, кожны лязг гэтай машыны, каб ведаў кожны вінцік, каб умеў на хаду машыны ўгадаць, дзё і ад чаго дрэннае пачынаецца і справіць яго… Вось што… Пакруціла мяне гэта жыцьцё. Ваяваў з японцамі, потым з немцамі, у плен да іх папаўся, але праз год уцёк; ваяваў і з белымі, наглядзеўся, значыць, на ўсё жыцьцё.
— Але цябе яно не закруціла?
— Здаровы быў, не закруціла. А шмат каго закруціла. А бывае так, што завяжа хто вузлом жыцьцё — век не разьвяжаш. У нас гэта яшчэ ў трынаццатым годзе завязалі, закруцілі такі вузел былі каморнікі, хутары мерылі, ну й намерылі, гэта значыць, ды так, што разьмерваць прышлося.
Маленькі конь шагам ідзе па шляху, пазірае ў бакі на авёс, ківае вушмі, просіць, каб гаспадар пусьціў туды. Поле ўжо ў змроку, а ехаць трыццаць дзьве вярсты, і Лявон Шырокі — так звалі хурмана — пакуль ня зусім сьцямнела, сьцёбаў каня пугай, тузаў за лейцы, ад чаго конь пачынаў бегчы трушком, а Лявон абарачваўся да яго сьпіною.
— Дык ён, гэты Драздоўскі, так завязаў нам вузел, што каля дзесяці гадоў разблытвалі, чуць канец знайшлі. Я, значыць, старшыня сельсавету, ну за ўсіх і дуўся, шукаў канца.
Лявон любіў гаварыць аб гэтай гісторыі з сваёю вёскаю. Ён ведаў яе, як свае пяць пальцаў, і цяпер, калі ўбачыў, што я зацікаўлены, пачаў апавядаць.
Ужо зусім сьцямнела. Ззаду далёка блішчэлі агні гораду, наперадзе чарнеў лес. Дарога ўхабістая, гразкая і ехаць можна толькі ступою, асабліва ноччу. Дый конь замарыўся.
— Чаго сьпяшацца, надвор‘е гэткае добрае, у такі час адпачываеш толькі на дварэ, здорава гэта.
Лявон сыпаў у модную крашаную люльку — з Нямеччыны прывёз — самасейку, падпальваў яе, разы два пацягваў і гаварыў; а самасейка выгарала, тады ён зноў сыпаў, падпальваў і зноў пасьпяваў пацягнуць ня больш двух разоў.
— Бачылі мы, што нас блытаюць, што з нашага жыцьця нехта каронкі вузламі робіць, а разблытаць іх не маглі, пакуль добры чалавек не знайшоўся, канец нам паказаў.
Зноў насыпаў люльку, а потым словы паліліся адно за другім раўчуком ціхім, часам у словах чулася скарга, сярдзітасьць, часам поўнае здаваленьне тым, што ўдалося разьвязаць вузел, удалося перамагчы ўсё і паставіць на сваім, як хацеў, як трэба было.
Наваліцца на каго бяда, будзе ціснуць, пакуль зусім ня прыдушыць. Так і з Рубанаўкай зрабілася. Увесь час дождж сыпле, вуліца ад гэтага зусім лужынай робіцца, ні табе там прайсьці ні з возам праехаць. А да гэтага яшчэ адно ліха. Кожны дзень прыходзіцца рубанаўцам шукаць закінутую недзе ў полі палоску. То закосіш чужога трохі, то заарэш, а праз гэта кожны дзень сваркі, панятыя.
Самым вучаным у Рубанаўцы поп Ігнат лічыўся ды яшчэ прысланая сюды на зіму настаўніца, але яна зусім дзіцё, яе мала ведалі.
Поп кніжкі чытае, пра ўсе парадкі ён ведае. Поп прыглядаецца да жыцьця ў Рубанаўцы.
Вечарам, у нядзелю, зайшоў да Міхаля. Там быў і стараста рубанаўскі.
— Чаго вы сварыцеся, чаго? — пытаў поп: — трэба толку якога шукаць, толку, а з сваркі што. Я шмат думаў аб вашым жыцьці бесталковым. Ну, куды яно варта.
— Самі, бацюшка, гэта ведаем, але дзе толк знайсьці?
— Знайсьці лёгка. На хутары трэба вам выйсьці. Гэта значыць, выдзеляць табе, Міхаль, усю зямлю ў адным месцы, хутарам, жыві там, што хочаш у гаспадарцы сваёй рабі, усё табе пад бокам: і поле, і сенажаць. Для вас вельмі карысны будуць хутары, у каго зямлі ёсьць даволі. Ну, а ў каго няма, альбо мала… ім усё роўна. Усіх не пароўніш, сам бог падзяліў людзей так. А вам карысьць, вялікая карысьць будзе. Ваша згода толькі трэба, ды яшчэ трохі з тых, каб згадзіліся выйсьці на хутары. А выйдзеце — багацець станеце…
Поп размалёўваў перад імі хутарское жыцьцё.
— Мы згадзіліся, хто будзе сабе ворагам, адракацца ад таго, што карысна яму, хіба дурны толькі, — казаў Міхаль. — Яно й сапраўды хутар лепш за ўсё. Зьбярэш гэта ўсю зямлю ў адзін кавалак, вунь колькі будзе, цэлы маёнтак, добра можна жыць, толькі сядзі, назірай, а рабіць будзе каму. Давай вып‘ем, бацюшка, дый прашэньне сёньня напішаш ты нам, а ўжо мы абробім іх, пагодзяцца.
— Я заўсёды гатоў даць вам параду добрую, суседзі. Я, як духоўная асоба, павінен клапаціцца аб вас, — калі поп быў крыху выпіўшы, у яго язык вярнуў пахвальбу сабе й богу. — Бог аб нас клапаціцца… Каб ня было бога… цьфу! цьфу! што я кажу! — каб ня было веры, не патрэбны былі-б і мы тады, духоўныя, і народ празябаў-бы ў цемры крамешнай, як быдла без пастуха. Мудры тварэц зрабіў сьвет, паставіў кожнага з нас на сваё месца, Вялікая яго мудрасьць, недасяжная для людзей. — Хутка язык пачынаў блытацца, і поп плёў абы-што. — Усемагутны бог, а мы, я і ты, Міхаль, мы — чэрві, чэрві, поўзаць павінны перад богам, думаць нам аб ім, аб парадках яго, грэх… А мы лепшага шукаць хочам, так жыць, як ён паказаў, ня хочам… Усё каб больш, Грэх гэты, грэх… Але вера наша акупіць грахі…
Назаўтра ад хаты да хаты хадзіў стараста, заклікаў рубанаўцаў на сход.
Там, дзе пачынаецца Рубанаўская вуліца, стаіць рабы спарахнелы слуп, калісь пахварбаваны быў. На слупе бляха прыбіта, якая кожнаму чалавеку гаворыць, што ў Рубанаўцы сто восемдзесят сем гаспадароў, чатырыста дванаццаць мужчын, чатырыста семнаццаць жанчын. Гэта, відаць, даўно было так, а цяпер лічбы яшчэ большыя.
Вакол Рубанаўкі палоскі вузенькія, даўгія, засеяны, чым папала, ад чаго поле здаецца рабым. Палоскі ў самыя хаты канцамі ўперліся, абціскаюць іх з усіх бакоў, гоняць у самую лагчыну, у самую гразь.
Рубанаўцы толькі ўзіму забываюцца аб сваёй гразкай вуліцы, толькі ўзіму вольна ходзяць па ёй, а ад вясны самай раньняй і да восені познай стараюцца абыйсьці яе загуменьнем. Ходзяць рубанаўцы з закасанымі порткамі лета, вясну і восень, так ужо з гэтым звыкліся, ходзячы па гразі. Кожную раніцу, як выходзіць на вуліцу рубанавец, лае і ён гразь, лае яшчэ некага, хто як-бы вінен у гэтай гразі. Усе так рубанаўцы робяць, але ніхто з іх ніколі не папробаваў пагаварыць аб гэтым з суседзямі, каб наладзіць вуліцу, ня пробавалі гаварыць ад таго, мусіць, што занадта яна ім надаела, гэтая гразь. Кожны казаў сабе: „Не аднаму мне гразь шкодзіць, чаго-ж я пайду ладзіць — хай усе йдуць“, і ня ладзілі вуліцы.
Хаты ў Рубанаўцы маленькія, мохам стрэхі з поўначы абрасьлі, дзе-ні-дзе крапіва зелянее ўлетку на іх. Вокны пазатыканы анучамі, лучынкамі забіты. Некаторыя хаты зусім ужо на бок пахіліліся, і гаспадар, баючыся, што абернецца хата, падпёр сьцяну кольлем. Хаты як-бы ад дажджу накрыліся стрэхамі, прытуліўшыся да самае зямлі, і маленькімі цёмнымі вокнамі-вочкамі пазіраюць на вуліцу, усьміхаюцца ёй, людзям, што месяць гразь, усьміхаюцца, як бабуля старая, якой даўно паміраць пара, і яна ўсё жыве, ходзіць і сама ня ведае як, але ходзіць, кожную хвіліну чакае канца.
„Вось усё роўна канец хутка, дык мы ўжо абы як“, здаецца, гавораць яны.
З-за гэтых маленькіх дзе-ні-дзе выглядае старая, але вялікая хата, збудаваная пазьней, і нават новыя ёсьць. А над хатамі высока чубамі зялёнымі, калючымі стаяць ігрушы, насаджаныя дзядамі.
Цяпер людзі ў Рубанаўцы другія пайшлі, цесна ім ужо ў маленькіх хатках стала, у тых хатках, дзе калісь дзяды, падзяліўшыся, вялізнымі сем‘ямі жылі, па васемнаццаць душ, цесна стала і на вузкіх палосках і йдуць шукаць лепшага кожны год увосень.
Вуціны нос з акулярамі, а з-пад яго тырчаць вострыя, рыжыя вусы. Падрэзаныя доўгія косы, лоб завостраны дагары, выпуклыя ў бакі круглыя шчокі, ад чаго твар здаецца трохкутнікам. Гэта — каморнік Драздоўскі. Ён сядзеў за сталом і ўвесь час пазяхаў. А перад сталом стаяў Міхаль і гаварыў аб гразі, аб ураджаі, аб тым, што толькі нядаўна хаты некаторых ў Рубанаўцы пабудавалі і шкода будзе іх раскідаць, лепш-бы хутары на месцы такім даць. Гаварыў аб тым, што народ у Рубаваўцы добры, не дарма бярэ ад людзей працу, заўсёды аддзякуе.
І па тым, як пазяхаў Драздоўскі, відаць было, што яго зусім ня цікавіць гутарка Міхаля, што ён гэта ўсё сам даўно ведае, ведае й тое, чаму Міхаль узяў яго да сябе на кватэру, чаму ён гаворыць аб новых хатах, аб дабраце людзкой. Справа прывычная, заўсёды так, і ён зараней ведаў, што добра пажыве ў Рубанаўцы.
А Міхаль крычаў у другі пакой жонцы, падганяў яе з закускаю.
Ля краю стала сядзеў малады яшчэ зусім памоцнік Драздоўскага, нядаўна скончыўшы Інстытут. Сам ён радзіўся ў сям‘і гарадзкога чыноўніка, мала ведаў вёску, зусім мала ведаў гэтых людзей, што перад ім, бо быў у вёсцы толькі на практыцы ў час вакацый. Ён хацеў загаварыць з Пракопам — суседам Міхаля, што сядзеў побач на лаўцы, абдумваў, што-б такое сказаць яму, але нічога ня выходзіла, ніяк ня мог пачаць гутарку. Яму шкода было Міхаля, на гутарку якога не зварочвае ўвагі Драздоўскі, і ён стараўся ўстаўляць у гутарку свае словы, пытаньні, калі той трохі сьціхаў, але й словы, і пытаньні яго не пападалі ў лад, ці што, толькі той не адказваў. Пракоп таксама слухаў Міхаля і дабаўляў часам што-небудзь, не зварочваючы ўвагі. З іх гаворкі чулася Шклярскаму — такое прозьвішча было ў памоцніка — усьмешка нейкая па яго адрасу. Ты невялікая шышка, ня важны чалавек яшчэ ты, ужо пасядзі, а мы яго ўломім, прыручым да сябе, а тады ўжо і з табою пагаворым, а цяпер некалі, ты пасядзі, — і ІШклярскі сердзіўся на сябе, на тое, што ня ведае, як загаварыць, на Драздоўскага, якому ўсё роўна, на Міхаля, які ня слухае яго, быў нездаволены, што папаў сюды.
Недалёка ад папоўскага двара разьмясьціўся будынак Рубанаўскай школы пачатковай. У школу ў гэтым годзе прыслалі зусім яшчэ маладую настаўніцу, далёкую сваячніцу папа. Кацярына Міхайлаўна Турбоўская — так звалі настаўніцу, — як у горадзе была, знаёмілася з соцыялістымі, прабавала чытаць недазволеныя кніжкі, але ня бралася за іх сур‘ёзна, а так — нібы для моды. Цяпер у вёсцы яна стала адчуваць патрэбу наогул у кніжках, калі зжылася трохі з сялянствам, але політычных, недазволеных кніг яна ня мела магчымасьці дастаць і выпісвала цяпер дазволеныя газэты і часопісі, якія часам чытала гуртку сабраўшыхся ў нядзелю на вуліцы сялян. Але й гэта рабіла нясур‘ёзна, політыкай яна ня цікавілася, а зноў як-бы толькі ад таго, што цешыла сябе гэтым, знаходзіла нейкае здаваленьне ў тым, што яе слухалі барадачы-сяляне. Тут-жа яна прывыкала да гутаркі з сялянамі, знаёмілася з іх жыцьцём.
Калі ў Рубанаўку прыехалі Драздоўскі і Шклярскі, Турбоўская трохі павесялела. Ажыла і сама Рубанаўка неяк.
Першы раз убачыў Шклярскі яе, калі раніцаю йшлі на працу. Апранутая лёгка ў белае бяз хусткі, з плеч спускаюцца дзьве прыгожа заплеценыя касы. Твар сьвежасьцю, здароўем аддае. На яго паклон адказала з прыемнай усьмешкай і папрасіла заходзіць да іх, да бацюшкі.
Ад таго вечарам Шклярскі апрануўся ў свой сьвяточны гарнітур і накіраваўся да папа.
У варотах, яшчэ здалёку яго сустрэў поп.
— Матушка, матушка! Кацярына! закуску рыхтуйце, гаспадзіна каморніка частаваць будзем…
— Кут дарагому госьцю, — гаварыў ён ужо ў пакоі і піхаў сілком Шклярскага на кут за сталом. Поп ад радасьці, што сустрэў адукаванага чалавека, з якім можна пагаварыць, даў языку поўную волю.
— У нас народ цёмны, ні аб чым, апрача свайго жывата, ня думае, нічога ня ведае, невялікія патрэбы ў яго духоўныя. Рэдка лёс закіне да нас свайго чалавека, а так сумна, як сярод лесу жывём, сярод мужыкоў. Сядайце. Вельмі рад.
Ля стала сядзела і Турбоўская. Яна ўсьміхалася, паглядвала на Шклярскага, які ня мог абараніцца ад гаворкі папа.
— Вы кажаце, скончылі інстытут. Гэта добра, добра мець запас ведаў, гэта дазваляе нам жыць ня так, як жывуць другія, — гаварыў поп. Толькі ня ціхую сьцежку жыцьцёвую вы абралі сабе. Ніколі ня будуць здаволены вамі мужыкі; такі ўжо народ, лаяць заўсёды будзе.
— Я думаю, калі добра рабіць іх справу, дык і яны добра будуць адносіцца.
— О не, малады чалавек, ня добра з імі трэба абыходзіцца, а што найгорш, тады будуць паважаць, хоць для віду, хоць і будуць лаяць за вочы. Наш ураднік, калі што — у зубы б‘е, і яны яго паважаюць, баяцца… Правілова кажаце, з імі трэба? А як вы разумееце правіловасьць? Усе круцяць вакол мужыка, мы круцім — і ён сам павінен круціць; і круціць, адзін сусед другога абдурыць хоча. Вельмі дзіўна было-б, каб хто-небудзь тут у іх рабіў правілова… Гэта ўсё моладасьць ваша… Жыцьцё — гэта мудрасьць… Неіспаведзімы шляхі гасподні, незразумелы нам сьмяротным… Чаму так дрэнна ўсё ў жыцьці зроблена? Ня дрэнна, а мудра, а каб проста ўсё было, каб лёгка жылося чалавеку, ён-бы забыўся на бога, ня было-б яму аб чым думаць… У гэтым уся мудрасьць бога. Чалавек, жывёліна, мошка, — усё гэта жыве па ўказаным яму богам правіле.
— Дрэнныя-ж правілы ўстанавіў бог — праказала Турбоўская.
— Ну, яе вы ня слухайце, гэта бязбожніца, уёс кнігі, вучонасьць вялікая… Грэшыць, заблудзілася… — І поп пайшоў філёзофстваваць аб граху. Гэта было няцікава, і Шклярскі пачаў разьвітвацца.
— Заходзьце, заходзьце, паспрачаемся трохі, — гаварыў поп і трос руку Шклярскаму.
— Ён шмат любіць гаварыць, думае, што мае вялікую вучонасьць і нясе ад гэтага рознае… Вы ўжо выбачайце, заходзьце да нас, — казала Турбоўская ля варот двара.
Зямлю рубанаўскую камісія разьбіла на чатыры разрады і расцэнку кожнаму разраду зрабіла. Вядома, камісія з сваіх была і расцэнку зрабіла так, што ў сялібах зямля папала ня ў першы, а ў другі, а то і ў трэці разрад, а поле, якое ніколі гною ня бачыла, папала ў першы. Камісія рабіла расцэнку так, каб сваіх родных не пакрыўдзіць.
Ужо па рубанаўскаму полю каморнікі ля двух месяцаў ходзяць. Хутка кончаць памер.
Да Міхалёвай хаты вечарамі падыходзілі адзінокія фігуры, асьцярожна стукалі ў шыбу, выклікалі з Міхалёвых каго-небудзь на двор і толькі пасьля гутаркі ціхай ішлі да хаты, альбо перадавалі што вышаўшаму з-пад палы сваёй і варачаліся назад, баючыся, каб ня бачыў хто.
Міхаль, як гаспадар, усё браў ад суседзяў і пасьля перадаваў Драздоўскаму, гаварыў, ад каго гасьцінец.
А то проста вечарам зьбярэцца ў Міхалёвай хаце кучка рубанаўцаў, і цэлую ноч чуюцца адтуль п‘яныя сьпевы.
Шклярскі ніяк ня мог зразумець, чаму гэта ўсё так робіцца, ён быў нездаволены тым, што сяляне нясуць ім „гасьцінцы“, нездаволены, што Драздоўскі на „гасьцінцы“ пазірае скрозь пальцы. Часамі ў гутарцы з Драздоўскім загаварваў аб гэтым, а той спакойна выслухае яго гарачую прамову, зірне на яго праз акуляры, паб‘е рукою па плячы: — Моладасьць ваша. Чэснасьць… А якая чэснасьць трэба? Ты, Пятро Восіпавіч, скажы, хто з імі рабіў калі чэсна? З чэснасьцю ў нашы часы не пражывеш. Ты будзеш чэсны, дык зробяць так, што вінаватым станеш; а хочаш, каб добра было, ня ўводзь чэснасьці. Пры гэтых парадках усім ня ўгодзіш, значыць, трэба гадзіць таму, хто мацней сядзіць. Ты паедзеш, а яны ўсё роўна будуць нездаволены, Дык няхай хоць будзе за што… Быў і я такім, калі канчаў інстытут. Усе мы тады за народ, усе мы соцыялістыя, а паспытаем жыцьця, знойдзем у ім сабе месца, — пра ўсё забудземся, дрыжым за месца, каб хто ня выкурыў з яго. Нашто сьцяну лбом біць, усё роўна нічога ня будзе. Такое месца адведзена нам у жыцьці. Ня мы вінаваты. Мы — гэта толькі сьпіцы ў вялізным коле Расійскай імпэрыі. Пакуль кола круціцца, і мы круцімся, а пачнем хістацца, перашкаджаць, возьмуць і выкінуць гэткую сьпіцу, новую ўставяць. Не праціўся парадку, хай другія гэта робяць, каму дрэнна, а мы можам зладзіць.
Гэтыя словы абцугамі ціснулі галаву Шклярскаму, яму хацелася разьбіць Драздоўскага, давесьці яму, што гэтак ня можна гаварыць аб жыцьці; хацелася ўгаварыць яго, каб перастаў так пазіраць на народ; давесьці хацеў, што трэба памагаць народу… Але голас Драздоўскага, які біў малатком па галаве, па думках, адзіноцтва, — казалі, што нічога ён ня зробіць, ня хопіць у яго волі, каб пайсьці супроць заведзенага, — і тады ён ішоў да папа з надзеяй, што зможа пагаварыць з Турбоўскай. Але, замест яе, прыходзілася слухаць размовы папа.
— Мудра сьвет божы пабудованы, кожнаму сваё месца адведзена. Адным — кіраваць, другім — навука, а трэцім — працаваць.
— Чаму-ж усё так дрэнна ў гэтым мудрым жыцьці? — думаў Шклярскі, а поп філёзофстваваў далей.
— Нявер‘е — вялікі грэх. Трэба верыць. Вера лечыць жыцьцё. Народ верыць і яму лёгка жыць…
Шклярскі больш ня мог слухаць, зваў Турбоўскую на двор.
— Ці хутка працу канчаеце ў нас?
— А ўжо хутка… Упарадкуем вашу вёску.
— Вы думаеце?
— Ці я думаю так? Як-жа думаю, калі мы робім гэта? Хутары памагаюць сялянах устаць на ногі.
— Павашаму на хутарох ім лепш будзе?
— Так, бо хутары зьнішчаць межы, прыблізяць зямлю да гаспадароў, гэтым хутары памогуць зьнішчыць беднасьць.
— Ня ўсім. Хто цяпер у вёсцы бедна жыве, той і на хутары застанецца бедняком, бо зямлі-ж вы яму не дабавіце, а толькі большыя выдаткі патрабуе ад яго хутар, пераезд туды.
— На пераезд крэдыт даецца.
— А хто возьме гэты крэдыт? Усе? Не, ня могуць усе ўзяць, бо ён і даецца толькі багатым… Але, давайце, ня будзем аб гэтым спрачацца. Заставайцеся пры сваёй веры ў хутары, а я застануся з думкаю, што з іх карысьці для большасьці рубанаўцаў ніякай ня будзе… Вось аб вашым колегу нядобрыя чуткі ходзяць. Уся вёска гаворыць, што яму й парасят, і мёд, і грошы даюць багацейшыя. Ці гэта праўда?
— Гэта толькі гаворка… Я ня ведаю аб гэтым. — Слухаць аб хабарах было няпрыемна. Прызнацца, што гэта праўда, што ён ведае аб гэтым і нічога ня можа супроць зрабіць, значыць, паказаць сябе ў яе ваччу зусім бяспомацным. — Не, гэта толькі гаворкі…
— Ну, можа й гаворкі, але вельмі-ж упартыя ўжо гаворкі…
— І расцэнку камісія зрабіла неправіловую, а вы не перашкодзілі ім гэтага рабіць.
— Гэта ня наша, а іх справа.
— Іх, то іх, але калі ў камісіі багацейшыя, то вядома, што яны ўсё сабе на карысьць толькі будуць рабіць. Вось хоць-бы хутары: багацейшыя ў сялібах — на месцы атрымалі, а бедната — у полі. Багацейшым лепш перабрацца, а ў каго й тут ужо хата абурваецца, у таго яна тады зусім рассыплецца, а новую сілы ня хопіць пабудаваць.
Шклярскаму няпрыемна было слухаць гэта ад Турбоўскай, і ён пачынаў гаварыць аб другім, каб забыцца на хутары, на ўсю гэту гразь, якою аблеплена іх справа.
— Добра ў вас тут, — гаварыў ён, — сьвежасьць заўсёды, прыгожасьць у прыродзе, спакой. Тут можна забыцца на ўсё, знайсьці патрэбны для душы спакой…
— Ну, гэта вам толькі здаецца. Праўда, прырода ў нас шмат мае прыгожасьці, сьвежасьці ў нас досыць, але спакою няма; забыцца на ўсё ў той час, калі вакол сябе бачыш зусім няпрыгожую сапраўднасьць, няможна, праступна гэта будзе. Трэба працаваць памагаць людзям, а не супакоіцца і сядзець склаўшы рукі. Гэта толькі поп наш робіць, ды людзі, якія зусім ня ведаюць жыцьця.
Калі расходзіліся, Турбоўская праказала:
— Вашы хутары наробяць бяды нам. Вы ня пужайцеся толькі, тут ёсьць трохі сьвядомыя людзі, як-небудзь разблытаюць.
Каморнікі хадзілі па полі, білі яго на хутары. Кожны з рубанаўцаў цягнуў у Міхалёвай хаце нумар, потым некаторыя мяняліся нумарамі. Усё як трэба; здаецца, ніхто не падмане. І Драздоўскі казаў вечарам Міхалю:
— Добра скончым, гладка.
Але вышла ня так. Нешта закруцілася ў Рубанаўцы. Перш па хатах у сябе гаварылі дзе, каму які хутар папаў і ўбачылі, што хто бліжэй да Міхаля быў, таму й зямля лепшая, лепшыя хутары ў сялібах дасталіся, а хто далей быў, таму ў пустое поле йсьці.
— За мёд ды парасят купілі нашу зямлю.
На сходзе большасьць рубанаўцаў крычала:
— Не згаджаемся з памерам, неправілова зроблены ён, нанава трэба нумары цягнуць…
Шклярскі слухаў і не разумеў, чаму так вышла. Няўжо-ж поп і Драздоўскі казалі праўду.
А Драздоўскі спакойна слухаў спрэчкі, круціў вусы, потым, калі трохі сьціхлі, казаў:
— Ня згодны з памерам? А хто вас просіць быць згоднымі? Ашуканства ніякага ня было. Самі цягнулі нумары, лёс, значыць, такі, калі выцягнуў дрэнны, а выцягнуў — жыві. Усё па закону зроблена, а вы з законам непагаджаецеся? Супроць цара?
Цэлы вечар спрэчкі, шум, але акту не зацьвярджалі.
У працы дні хутка бягуць.
Ужо самая гарачая пара ў Рубанаўцы. Сена, збожжа зьбіраць з поля трэба, а з хутарамі ня скончана. Стараста некалькі разоў зьбіраў рубанаўцаў на сход, на сходах крычалі яны, лаяліся паміж сабою, некаторыя проста ня йшлі ўжо на сход, з Драздоўскі паказваў акт.
— Падпішэце, лепш будзе!..
Сходы расходзіліся бяз нічога.
А дні бягуць… Хутка на жыта араць трэба.
У вапошні раз надумаў Драздоўскі сход сабраць, заказаў старасту, а сам пазваў Шклярскага пайсьці на паляваньне.
Надвор‘е з раньня ўжо паказвала, што дзень будзе ў самы раз сена сушыць, дзень, які шмат каштоўны для рубанаўцаў. І на сход ад гэтага пачалі зьбірацца з самага раньня, каб хутчэй скончыць, пакуль раса сойдзе.
— Яны ўжо, мусіць, сабраліся, трэба зьвярнуцца нам. Нядобра застаўляць, каб чакалі, — казаў Шклярскі.
— Зноў ваша моладасьць. Вярнуцца!.. Ну і што? Думаеце пагодзяцца з намі? Вернемся, а яны пакрычаць і зноў разойдуцца. Ня так трэба. Нам хутчэй з імі канчаць трэба, а не гаварыць.
— Раз крычаць, значыць ёсьць у гэтым крыку правільнасьць. Дый што-ж з таго, што мы ня зьвернемся?
— Зусім вы ня вопытны. Прапалі-б, каб адны былі тут. Можа яшчэ перамераць, перарабіць усё нанава? Хоць дзесяць раз перамерай, усё роўна нездаволеныя будуць, а нам хто заплоціць за тое, што перамерваць будзем?.. Цяпер надвор‘е ў самы раз з поля збожжа ды сена ўбіраць. Ужо чакалі колькі раз, сёньня яшчэ раз пачакаюць, часу шкода стане і згодзяцца.
Не разумеў Шклярскі, чаму ён так гаворыць.
— Гэта-ж ня гуманна.
— Ня гуманна? Абы па закону было. Земскі казаў зацьвердзіць наш проект, каб толькі іх уламалі, а вы аб гуманнасьці гаворыце…
заа гэтым лезьлі ў галаву Шклярскаму думкі… „Мы толькі сьпіцы ў вялізным коле Расійскай імпэрыі, пачнем хістацца — выкінуць у бок, у кучу, дзе трэскі“…
Рубанаўцы, на сход сабраўшыся, чакалі да абеду Драздоўскага. Частка плюнула і даўно пайшла ў поле, а некаторыя з нездаволеных яшчэ чакалі, парашылі згадзіцца з проектам, бо ўсё роўна, відаць, нічога ня выйдзе. І калі зьвярнуўся Драздоўскі, падпісалі проект, а тых, хто ня прышоў, стараста таксама ўнёс у сьпіс згодных, бяз іх ведама, хоць іх трохі менш палавіны вёскі было.
Плян Драздоўскага ўдаўся, і праз колькі дзён ён ёхаў у горад, здаволены тым, што скончылася гісторыя з Рубанаўкай.
Шклярскі таксама быў здаволены: „Гэта першы ўрок. Добра што ў гэтым месцы скончылі. У другім буду старацца ня даць Драздоўскаму рабіць гэтак, альбо паеду з другім. А тут можа пасварацца, пасварацца дый памірацца як-небудзь“.
А рубанаўцы пасвойму думалі. Сабралі грошай, знайшлі ў горадзе адваката, які напісаў прашэньне, падалі яго ў зямельную ўправу і сталі чакаць вырашэньня справы; былі ўпэўнены, што вышэйшае начальства не такія зладзеі, як гэты каморнік і адменіць хутары, калі большасьць народу нездаволена імі.
Поле пастарому аралі пакуль, у палосках. Пастарому, толькі яшчэ больш абсунуўшыся, стаялі хаткі, чакалі блізкага канца.
А прашэньне паляжала ў зямельнай управе, потым паехала ў воласьць, адтуль зноў у горад, па гораду пачало гуляць ды так, што рубанаўцы хутка згубілі яго сьлед, — дый часу і грошай ня было ганяцца за ім. Праз год вайна зусім недзе пахавала прашэньне, аб ім нават забывацца пачалі, але Рубанаўка стаяла на месцы, чакала чагось.
— Цяпер зямля ня чыя-небудзь, а ўсяго народу, таго, хто працуе на ёй, — гаварыў Лявон на сходзе. — Цяпер ня царская буржуйская ўлада, а наша ўлада, Савецкая. Яна нашы інтарэсы бароніць, інтарэсы бяднейшых. Хутары зробленыя ў нас — гэта ў інтарэсах кулакоў, і ад гэтага прапаную хутары адмяніць, бо за хабары іх атрымлівалі, хто меў што даваць.
— Адмяніць хутары!..
— Правільна, адмяніць, — гула ўся хата.
— А як-жа з зямлёю, як жыць будзем далей?
— Скончыцца вайна, тады зямлю ўпарадкуем, а пакуль што пачакаць трэба.
— Пішы, што адмяняем хутары, зробленыя ў нас у трынаццатым годзе, а ўлада зацьвердзіць.
На сходзе ніхто ня крычаў супроць адмены хутароў, хаця тут былі і Міхаль, і Пракоп, і Давыд, але ім не да хутароў цяпер было. Яны ўсюды слухалі, шапталіся ззаду, але ня крычалі, баяліся. Разьвёрстка, рэквізыцыі пайшлі, а гэта ўжо іх ня мінала, і яны стараліся выставіць сябе абяднеўшымі: „Так лепш, ня будуць чапаць тады бальшавікі“. А бальшавікоў ні Міхаль, ні Пракоп, ні другія з іх боку ня любілі, ня любіў асабліва іх поп. Усе яны жылі надзеяй, што гэта часова ўзьнялася завіруха нейкая, сьціхне яна… і тады… ім лепш будзе…
Поп у цэркві пасьля абедні гаварыў:
— Перасталі людзі верыць у бога. Грэх вялікі на людзёх ляжыць, і за гэта вас бог карае… Ідзе страшны час… Паўстаў народ на народ, бацька на сына і сын на бацьку, брат на брата… Прышоў на зямлю антыхрыст, які каламуціць вас, браты!.. Чаго спрачацца паміж сабою? У бога ўсе роўныя, няма ў яго багатых і бедных. Ня йдзеце-ж супроць законаў яго!..
Дома поп спрачаўся з Турбоўскай, якая ўвесь час з насьмешкай пытала:
— Ці хутка бог зьнішчыць антыхрыстаў і мусіць ня здолее іх, што цярпіць так доўга?
— Што ты, Кацярына, доўгацерпяліў бог, прыдзе час…
Але вечарам, калі сядзеў у сябе ў садзе, супроць яго волі лезла ў галаву думка грэшная.
Чаму-ж усё такі бог цярпіць гэтых бальшавікоў? Яны прагналі памазанага богам, цара, не прызнаюць і бога, кашчунствуюць, а ён недзе там у небе маўчыць, хоць-бы што, як-бы ня ведае, што яму, рубанаўскаму папу Ігнату, няма чым утрымаць мужыкоў у веры, давесьці ім, што ёсьць бог. Як-бы добра было, каб бог з неба наказаў чым-небудзь, што ён ёсьць, каб ён пакараў гэтых бязбожнікаў. А мо‘ ён ня мае сілы зрабіць гэтага? А мо‘ яго й…“ давесьці да канца гэтай грэшнай думкі, якая сьвярліла мозг, ён ня мог, хутчэй хрысьціўся і бяжком сьпяшаўся ў пакоі. А з пакою было відно сьвятло з акна школы, там Турбоўская газэты чытае вечарамі рубанаўцам, сее антыхрыстава насеньне. Гэта сьвятло, — а яно бывала там, калі хто-небудзь з вёскі ёсьць, — рэзала вочы папу, і ён пачынаў маліцца, а потым хаваўся пад коўдру, каб ня бачыць гэтага сьвятла, каб забыцца аб грэшных думках.
Шмат вады ўцякло, як кажуць. У Рубанаўцы калісь хутары зрабілі, потым вайна, рэволюцыя, хутары самі рубанаўцы адмянілі, а цяпер вось вайна скончылася, рубанаўцы больш сталі назіраць за зямлёю і зноў сталі адчуваць, як і калісь, што ў іх цесна, гразка, што трэба нешта новае зрабіць.
Пастарэў будынак школы. Ганак на бок пахіліўся, паглядвае на рубанаўскую вуліцу. Лямпа ў акне, чамусь падмігвае, заве сюды.
У будынку два пакоі. У вадным лаўкі з дошак, зробленыя самімі рубанаўцамі, у другім два вялікія сталы, а на сталох газэты. Іх настаўніца тут трымае: чытальню зрабіла.
Ля стала цяпер сядзела толькі Турбоўская ды Лявон.
— Прышоў я, каб з вамі тут разабрацца ў новым законе зямельным. Прыслалі да нас у савет, чытаў трохі, але дрэнна разьбіраюся.
Пачалі чытаць.
— Значыць, трэба клапаціцца, каб у нас зямляўпарадкаваньне правялі, калі так.
— А як вы думаеце жыць пановаму?
— Я і сам ня ведаю. З хутароў карысьці нам ня будзе, а што яшчэ? Хіба вось гэтыя пасёлкі?
— Я раіла-б пасёлкі.
— Ня ведаю я, як гэта будзе?
Турбоўская расказвала аб пасёлках. Падыходзілі ўжо і другія сяляне, садзіліся і слухалі.
— …Чаму пасёлкі карысьней беднаце? А вось чаму. Аднаму на хутары табе й пастух трэба, і калодзеж, і ўсякая хвароба…
— Але затое на хутары, дзе што захацеў, там пасеяў, а тут…
— Тут яшчэ лепш. Вы разаб‘еце поле на колькі кавалкаў і ў адным ўсё жыта пасееце, у другім — ярыну, у трэцім — канюшыну, бульбу, і для пашы разам пакінеце, і лепш куды як у ваднаго выйдзе.
— Яно правільна так.
— Заграніцай машыны ў гаспадарцы робяць, будзеце і вы іх уводзіць у сябе. Аднаму купіць неспадручна: і не скарыстаеш, і грошай у ваднаго ня хопіць, а разам на два ці тры, а то й на адзін пасёлак лёгка купіць будзе.
— Можна й аднаму купіць, у каго грошы ёсьць.
— Чаму-ж не. І купяць, але купяць Міхаль, Пракоп, а тады з вас будуць шкуру драць за карыстаньне.
— Яно так, нам лепш на пасёлкі выйсьці.
— А я кажу за хутары. Уся зямля табе разам, — гаварыў нехта ззаду.
— Вам і на хутары нядрэнна, і зямлі шмат, і сілы хапае, а нам лепш на пасёлках будзе, бліжэй сусед да суседа.
Праз колькі дзён у школе сабраўся сход.
— Трэба клапаціцца, каб як каморніка дастаць, калі ўжо закон такі ёсьць.
— Пачынай, Лявон, сход, усе ўжо сабраліся.
— Грамадзяне!.. Пачынаем… Андрэй, бяры паперу — пісаць будзеш, ты вучоны.
— Чаго пісаць? так будзе!..
— Пішы, важная справа з зямлёй. Кажуць пішы, трэба, значыць.
Андрэй пачаў пісаць, а Лявон гаварыў аб новым законе, аб пасёлках і аб тым, што трэба ім, рубанаўцам, прасіць, каб павет даў каморніка і разьбіцца на пасёлкі.
— Навошта нам твае пасёлкі, — крычалі ззаду, — гэта-ж тая самая вёска.
Тады пачала аб пасёлках гаварыць настаўніца, а за ёй спрэчкі пачаліся.
— Пасёлкаў нідзе ня было, мы іх ня ведаем, а хутары з нас кожны бачыў і нам трэба на хутары йсьці.
— А чаму не на пасёлкі? Мы-то хутары добра ведаем, ой як добра!
— Ня трэба спрачацца, — казаў Лявон, — хто хоча на хутары, а хто на пасёлкі, так і напішам.
Турбоўская напісала заяву, потым да яе падыходзілі па адным і падпісвалі, пісьменныя пісалі і за няпісьменных.
А Лявон назіраў, каб быў парадак, каб правілова вышла.
— Вось з гэтага боку — хто на хутары, а з гэтага — хто на пасёлкі.
Кончылі сход позна ноччу. У пакоі хмары дыму.
— Цяпер чакай, хлопцы, каморніка, а потым зажывем.
— Любата хутар, выйдзеш на ганкі, а ўсё ў цябе тут ля ног, як у хрыста царства.
— Чакай, разжывешся на сваім хутары, мо‘ з Міхалём параўнаешся!
— А чаму-ж не?
— Пабачым.
Калісь асабліва добра, дый цяпер нядрэнна, жывецца духоўным: папу і дзяку.
Серабрыстыя высокія таполі цесна абступілі дарожку, закрылі ценем дом невясковы, дзякаў, у канцы дарожкі-алеі.
Тут жыве вопчанскі дзяк.
У яго доме адзін пакой асабліва добра абстаўлен. Крэслы мяккія стаяць, а ў крэслах сярэдні і па таўшчыні і па росьце чалавек з газэтай. Ён ня любіў багата хадзіць, лепш за ўсё адчуваў сябе так, у крэсьле. Пры хадзьбе разьмяркоўваў кожны крок свой, як-бы баяўся, што ступіць ня так і ўпадзе, рассыплецца.
Гэта старшыня валвыканкому Вопчанскага, Якаўлеў, ён-жа і дзякаў зяць.
Быў калісь настаўнікам, любіў, дый цяпер любіць, выпіць і, п‘ючы, пасварыўся з папом, за што той прагнаў са школы. Пасьля рэволюцыі Якаўлеў часта аб гэтым успамінаў, але гаварыў, што быў ён супроць выкладаньня закону божага ў школе, і за гэта яго поп травіў, лічыў гэта сваёй рэволюцыйнай заслугай. Пасьля настаўніцтва пайшоў пісарам у воласьць і на клірас хадзіў сьпяваць, зарабляў. У часы рэволюцыі прыехаў у Вопчу, засватаў дзякаву дачку і, атрымаўшы зямлі, пачаў гаспадарыць, чакаць канца валынкі. Калі прыходзілі чырвоныя, ён успамінаў аб сваім звальненьні з школы, а пры белых сядзеў моўчкі ў гаспадарцы, — з іх карысьці ніякай, бо не надоўга яны, — казаў Якаўлеў, ён чакаў чагось больш грунтоўнага. Сьціхла грамадзянская вайна, Якаўлеў пайшоў пісцом у ВІК, пачаў кніжкі чытаць, і ўжо зваў сябе соцыялістым, марксыстым, стаў нават думаць, што ён прызваны ў гэтай глушы, за 75 вёрст ад павету, будаваць соцыялізм.
Пры апошніх перавыбарах ВІК-у, пасьля таго, як зьмянілі п‘яніцу старшыню і сталі шукаць чалавека на яго месца, парашылі абраць Якаўлева.
— Ён ведае гэту справу, пісарам раней быў. А калі што зробіць, гаспадаркай адкажа, яна ў яго добрая…
— Галоўнае, усё каб па парадку рабілася, усё ў свой час, каб на сваім месцы, — казаў Якаўлеў сябром ВІК-у. — Вучот, плян, вельмі патрэбны ва ўсім…
Са сьцяны пакою на Якаўлева цераз стол пазіраюць вялізныя, прыгожа-выведзеныя чырвоныя літары:
„Соцыялізм — гэта вучот“.
Ён некалькі разоў прачытаў гэтыя словы.
„А людзі гэтага не разумеюць яшчэ. Я ім усё, каб лепш было, а яны нездаволены. У іх так: аднаму гэта добра, а другому зусім наадварот. Пры соцыялізьме гэткай рознасьці разуменьняў ня будзе“, думае ён.
У пакой ціха ўвайшоў здаровы мужчына, цесьць, сеў у крэсла.
— Соцыялізм… вучот… соцыялістыя… Вы соцыялізм кавалкам мяса зрабілі, каб раздражняць людзей, напускаць іх адзін на другога. Ня вы соцыялісты, а мы, пасьлядоўцы хрыста, бо ён першым соцыялістым быў. Ён роўнасьці людзей вучыў, вучыў любіць друг друга, духоўнай роўнасьці, а не такой, як вы, каб роўна есьці, апранацца… Вы, бальшавікі, падругому соцыялізм разумееце, падзяляеце людзей на клясы, прапаведуеце ня любоў паміж іх, а варожасьць, беднага на багатага травіце, хочаце зраўняць іх і думаеце, што ў гэтым ідэал роўнасьці… Не!.. Ня гэтаму хрыстос вучыў…
— Перш за усё, я не комуністы, не бальшавік, а ідэйны соцыялісты, а другое… Хто ведае, што вам хрыстос калі казаў. Мо‘ яго й ня было.
— Як ня было? а эвангельле?
— А мне ўсё роўна, быў ці не, таксама й бог. Вер альбо ня вер, адно другому ня шкодзіць, толькі людзі такія ўжо, што не да аднаго імкнуцца, і парознаму жывуць, ад таго іх комуністыя і на клясы падзяляюць.
— Табе ўсё роўна, а комуністым ня ўсё роўна і мне ня ўсё роўна. Ім вера шкодзіць, яны яе і ад сябе і ад людзей гоняць, і людзі іх слухаюць.
— Значыць, мусіць, у іх больш праўды, чым у вас… Няроўныя людзі, кажу я, вось хоць-бы рубанаўцаў узяць. Бяднейшыя на пасёлкі йдуць, багацейшыя на хутары, — няроўнасьць. Але абы парадак быў, каб кожны сваё месца заняў.
— Няма ў вас парадку тут, няма, — і дзяк вышаў.
У павятовым зем’аддзеле каморнікаў па пальцах няма чаго лічыць, а працы каморнікам у павеце хоць адбаўляй: кожная воласьць просіць каморніка, — а валасьцей дваццаць дзьве.
Загадчык УЗО, мясцовы гарадзкі рабочы, трымаў у руках заяву Рубанаўкі і гаварыў двом сваім таварышам.
— З Вопчанскай воласьці гэта. Іх у трынаццатым годзе мералі, ды так зрабілі, што багацейшым уся і лепшая зямля, а беднаце нічога. Нам трэба іх упарадкаваць, паказаць рознасьць паміж царскімі часамі і нашымі.
— Каго-ж ім паслаць?
— Драздоўскі адзін волен цяпер, учора зьвярнуўся, хіба яго, бо болей некага,
— Вельмі не здавальняе ён мяне, — гаварыў адзін, — ён у мінулыя часы шмат, кажуць, дзялоў нарабіў, каб не нарабіў і цяпер?
— Пабаіцца… не наробіць…
— Хай едзе Драздоўскі. Пашлеце паведамленьне ў ВІК аб гэтым.
Рубанаўцы, як у сьвята ходзяць, чакаюць каморніка.
— Ну, цяпер вылезём да восені з гэтае гразі.
— Дай бог, Юстынка, дай бог, каб вылезьлі.
— Бяз бога, прыедзе каморнік — і вылезем.
— А як зноў такі злодзей, як і тады пападзецца?
— Як гэта злодзей. Цяпер ня тыя часы, пабаіцца так рабіць. Тады закон такі быў, дык ён блытаў, а цяпер, не!
— А хто за ім усьледзіць ту?..
— Чаго ты, Матруна, варонай каркаеш? Вылезем, час вылезьці!
Па шляху трушком беглі запрэжаныя коні, везьлі ў Рубанаўку каморніка.
Поле зялёную вопратку ярыны на сябе ўзьдзела і пястрыць рознымі ўзорамі.
— Пагуляла поле, дык цяпер, бач, як увабралася, — казаў Нічыпар, які вёз каморніка.
„Ага, увабралася… І чаго зноў у гэту воласьць…“ думаў каморнік.
— Пражыў я тры вайны на сваім вяку, шмат чаго бачыў, але такога раней ня было, як цяпер. Ваявалі, паміралі людзі — і ўсё на карысьць багатым ды цару, сабе нічога, а ў гэту, бач, усё ўверх дном паставілі, цара прагналі і за сябе, на сваю карысьць трохі паваявалі…
„Усё ўверх дном паставілі,“ думаў каморнік. „А тады лепей было мне. Добра жылося. Ніякай адказнасьці за працу, знай жыві. І гэта ўверх дном паставілі. Шмат каму горш стала“…
Каморнік пазіраў у бакі на поле. Відаць, нейкая нядобрая думка мучыла яго: „І чаму ня ў другія месцы, усё сьмялей-бы“.
Сонца ўжо садзілася за хвойнік. Золатам цёмным аддавала ад гэтага зелень ярыны. Можа ім і лепш стала цяпер, але мне што ад гэтага? Я раней лепш жыў, мне рэволюцыя карысьці не дала, і я ёю не здаволены, буду ёй на кожным кроку шкодзіць. Усё роўна“.
— Мы пасьля рэволюцыі трохі зямлі ад панскае атрымалі, дый сваіх трохі паціснулі… Вось за могілкамі і вёска наша.
Хутка хурманка ўехала ў вузкую гразкую вуліцу і спынілася каля Міхалёвае хаты.
— Самая вялікая ў нас хата, тут і зьмесьціцеся.
Ля хурманкі стаяла ўжо кучка сялян.
„Як усё пастарому тут, як і тады. Лепш-бы ў другое месца… А мо‘ не пазнаюць? Мусіць не, куды там, бо зьмяніўся я“…
Вечарам каморнік сядзеў за сталом. Тут-жа супроць Міхаль, які скоса паглядваў на яго, відаць было, аб нечым хацеў гаварыць, але баіцца.
— Што, Міхаль Хаміч, не пазнаеце мяне?
— Як-бы дзе бачыў вас… — Успомніў мінулае. Той самы нос, акуляры, галава вострая. — Дык гэта-ж вы ў нас у трынаццатым годзе былі? А?
— Але, я быў. Ну, добры-ж вечар.
— А-я-я-й! А я-ж ледзь пазнаў, а я думаю, а што як які комуністы прыехаў… Арына хутчэй закуску гатуй, гэта-ж госьць неспадзяваны ў нас… Як-жа жылі?
— Дрэнна! Ці-ж гэта жыцьцё?
— Але-ж, было жыцьцё, ды няма. Ці-ж гэта парадкі? Хай ад пана зямлю адабралі, а то ў мяне тры якіх валокі, ды і то палавіну забралі!
— Толькі палавіну? Гэта яшчэ дзякаваць, трэба ім, што ня ўсю.
— Ці ты сабе гаспадар над зямлёю, ці не — ня ведаеш, Жылі калісь мы…
— Няварта ўспамінаць мінулае.
— Шмат каму папсавалі бальшавікі сваёй рэволюцыяй жыцьцё… Шмат каму… Сядзелі людзі, жылі сабе. Хе-хе-хе… А тут на: усё навыварат, старых у бок, новых пролетараў на іх месца…
— Нічога, папсуем і мы ім, будуць разблытваць. Пакуль магчыма будзе, не прашчу свайго… Я ў часы рэволюцыі жыў, як сабака, за вароты туліўся, з-за падваротні пазіраў, чакаў… Ня выгарала маё… Жыць трэба, есьці, пайшоў да іх, але не на карысьць ім…
— Ня цэняць яны навукі. Вось вы вучаны чалавек, а ім усё роўна, не паважаюць, галадай разам з пролетарамі іхнымі… Добра што да нас па старой памяці прыехалі… Хоць у нас таксама ёсьць свае бальшавікі, настаўніца ды старшыня савету, але нічога.
— Яны комуністыя?
— Не, але за комуністых цягнуць… Нічога, зробім што трэба, ня ўгледзяць за ўсім.
— Зробім…
— Ці-ж гэта зразумелая справа, ці бачыў хто калі такое ранейшымі часамі, каб мяне, мяне, духоўную асобу, каб мяне прымушалі ў падводы ехаць, абуваць лапці? Хто дзе калі гэта раней бачыў? А яны гэта зрабілі! Ты, кажа, чым лепей другіх? Людзі аруць, а ты гуляеш шэсьць дзён, дык едзь у падводы. І прыходзілася ехаць… А гэта мужыччо, замест таго, каб бараніць, — сьмяялася… Загубілі людзі веру. Перасталі ў царкву хадзіць… Ну, хадзем у хату… І дровы сам калю. — Поп абціраў рукі аб полы рызы йдучы ў хату, прапушчаў Драздоўскага ўперад. Тут быў і Міхаль. — Заходзьце, заходзьце. Вельмі рад старому знаёмаму.
Дом папоўскі апавіўся шэраньню, неяк сумна выглядалі вокны з пакрыўленымі рамамі. Пакрывіўся на бок і ганак.
„Крывая ўсьмешка“, думаў Драздоўскі, „з нас сьмяецца“.
— Прасіў сабраць што, каб дапамагчы адрамантаваць, але хіба ў іх душа? Гад мужык… Ты, кажа, богу молішся, хай бог і дапаможа. Бог, нябось, нічога не патрабуе сам ад нас… А на выканком, дык сорак пудоў сабралі… Сапсаваўся народ…
— Сапсаваўся, айцец Ігнат, сапсаваўся народ, ня слухае нас. — Твар Драздоўскага перакасіўся злоснай усьмешкай.
— Сядайце тут, а я скажу матушцы, каб самавар паставіла. Усё самі, усё самі… Ня ладзім з дзячком сваім. Прайдоха ён. У яго дзьве душы, а ў мяне пяць, а калі што дадуць людзі — папалам падзяліць, кажа, пароўну робім. Так і сачы за ім, каб ня ўкраў хаця больш ужо… Усё рэволюцыя… А скажы, дык ён… Эх!. Воля гасподня, відаць. Пасядзеце, я зараз.
„Нарабілася спраў… Плача поп, плачу я, плача Міхаль“, думаў Драздоўскі, „а яны сьмяюцца, хоць-бы што. Чым ты лепшы другіх? Абуй і ты лапці!.. Нявежды!.. У-у-у!..“
— А як ваша настаўніца?
— Не кажэце! У вадну дудку з імі сьвішча. Адвучыла дзяцей ад закону божага, занялася тым, што за комуністых мужыкоў у іхні колер фарбуе… Бязбожніца, ловіць момант, каб мяне пры людзях апастырыць, а тыя сьмяюцца… Ня жыцьцё, а гора, смутак. Адна і радасьць у гэтым. Нават малітва ня цягне ўжо да сябе так, як гэта, — і поп выцяг з-пад ложку бутэльку і стаў наліваць у чаркі сьветлы самагон.
— Гэта радасьць.
— Іспытаньне для людзей. Хто вытрымае, хто не. Вялікая мудрасьць закладзена ў жыцьцё богам…
— Ха-ха-ха! Якая-ж гэта мудрасьць, навошта-ж такое іспытаньне дапускаць богу, рабіць гэткую ператраску, ён-жа ўсемагутны… Дзе яго мудрасьць?
— Не грашэце! Не грашэце вы! Увесь народ грэшыць таксама, ня верыць… Сьвят, хто вытрымае да канца.
— Мы з вамі, айцец Ігнат, ня вытрымаем! Праўда, Міхаль Хаміч?..
— Ня вытрымаем…
— Прынясі, матушка, яшчэ бутэльку. Мала радасных дзён у нас. У нас у жыцьці…
Пачалі пець п‘янымі галасамі.
Поп цягнуў алілуя, Міхаль падцягваў, а Драздоўскі пеў „бажэственныя“ частушкі.
Ноч цеменьню з двара падглядала праз вокны ў пакоі папоўскія.
Кожны дзень раніцаю, з усходам сонца выходзіла з Рубанаўкі ў поле кучка сялян з каморніцкімі прыладамі. Абыходзілі поле, сенажаці, вымервалі хутары, пасёлкі.
Каморнік мала гаворыць, усё робіць моўчкі, а вечарамі альбо пляны чэрціць, альбо з Міхалём ідуць да папа. І ў пару, калі ноч чорнай плямай заслоніць вокны, нясуцца адтуль з пакояў п‘яныя сьпевы…
Вечарамі, захаваўшыся ў цемру, як і калісь, у часы мінулыя, ідуць да Міхаля рэдкія раней суседзі, у хаце азіраюцца баязьліва і з-пад палы перадаюць штось Арыне.
— Ты, Арынка, перадай яму, скажы — гасьцінец ад Хведара. Мала, але што ёсьць…
— Перадам. Ён-жа такі добры, ніколі не паскардзіцца, усё бярэ.
— Добры, затое й даём…
Хутка скончыў каморнік працу, начарціў плян-проект, а сход адмовіўся яго зацьвердзіць. Другі проект зрабіў — зноў ня вышла. Зрабіў у трэці раз і трэці раз сход сабраў і на сходзе крычаў:
— Не зацьвердзіце проекту, зноў са сваім зямляўпарадкаваньнем застанецеся. Вы хацелі на хутары і на пасёлкі. Улада прыслала мяне, я зрабіў тое, што мне даручылі, чаго вы хацелі, а вы не зацьвярджаеце? Не прызнаеце ўлады?
Рубанаўцы чухалі патыліцы.
— Прычым тут улада? Улада прыслала, каб ты рабіў сумленна, а не абыяк, — казаў Лявон.
— Як-жа вам трэба рабіць, чаму не паказалі? Можа больш за мяне ў гэтым ведаеце?
— Ды ім ніколі ніякі чорт ня ўгодзіць, — крычаў з-за стала Міхаль.
— Я апошні раз папераджаю вас: калі не зацьвердзіце гэтага проекту, — ня бачыць вам ні пасёлкаў, ні хутароў, як сваіх вушэй, бо ня мае ўлада столькі людзей, каб па некалькі разоў кожную вёску перамерваць.
— А няхай ён згарыць з сваім зямляўпарадкаваньнем і са сваімі проектамі. Хай едзе, лепш-бы не прыяжджаў.
— І я гэтак кажу; годзе ўжо з нас цеганіны, усё роўна нічога добрага ня выйдзе ў нас; хай будзе так, як зрабіў, — падгаварваў нехта.
— Хай будзе.
— Не, ня будзе так, немагчыма гэтага дапусьціць, знойдзем на яго ўправу, — казаў Лявон. — Ня пужайцеся, што страшыць.
Але відаць было, што рубанаўцы баяліся зноў застацца так у гразі.
— Каб і ўпраўду зноў не застацца тут, хай хоць гэты проект вязе, мо‘ пасьля як справім.
Частка зусім пакінула сход. Хутаране крычалі гуртам, каб зацьвердзіць проект; і гэтыя крыкі, боязнасьць застацца ў гразі, зноў штурхалі шмат каго на згоду.
— Потым можа як справім.
Назаўтра Драздоўскі ехаў назад у горад і быў здаволены, што пазбавіўся ад Рубанаўкі, даваў сабе зарок больш ніколі ня ехаць у Вопчанскую воласьць. Быў здаволены і тым, што добра гэты час правёў у Рубанаўцы з старымі знаёмымі, нават лепш, як раней. Цяпер ён блытаў справу рубанаўцам і адчуваў у гэтым вялікае здавальненьне, бо ведаў, што гэтым шкодзіць справе рэволюцыі, якая нямала шкоды яму зрабіла. Хай потым разблытваюць. У павеце ён даб‘ецца зацьвярджэньня свайго проекту, скажа, што трэба было дапусьціць уклініваньне хутароў у пасёлкі, каб ня было вялікае розьніцы ў зямлі.
„Хто там паедзе правяраць, ня хопіць у іх для гэтага часу — хай з голадам хаця ўправяцца“. Ён здаволена гладзіў каротка падстрыжаную бараду і нешта цёг сабе пад нос. „Жыві, пакуль жывецца і як можна жыць. Бяры ад жыцьця, што можна, а на рэволюцыю мне начыхаць, яна са мной не царамонілася. Я павінен жыць і жыву, а каму трэба была, і цяпер трэба, рэволюцыя, хай той разблытвае, разьбіраецца ў блытаніне… Дзе ім разабрацца самім, цёмным!“ І злосная ўсьмешка пры гэтым крывіла яго твар.
Міргаюць сьляпымі вачыма на гразкую вуліцу старыя хаткі Рубанаўкі. Міргаюць — ні то ўсьмешка, ні то глыбокая скардасьць на кагось пазірае з іх за тое, што не даюць ім спакойна дастаяць тут да канца, трывожаць увесь час.
Вечарам Лявон па вуліцы йшоў да будынку школы. Там ужо было некалькі сялян.
— Да чаго надумаўся, Лявон?
— Нічога не надумаўся яшчэ, а што-небудзь трэба вырашыць, бо бяда будзе. Проект зацьвердзілі, а цяпер адумаліся; большасьць ня хоча кратацца з вёскі, а калі хто захоча крануцца — ня пусьцяць. Трэба нешта рабіць, Кацярына Міхайлаўна, парайце.
— Трэба хадайнічаць у УЗО, каб адмянілі гэты памер, ды прасіць каморніка сумленнага. Першае лёгка зрабіць, а вось з другім баюся, што не дастанеце каморніка.
— А ці адменяць яшчэ?
— Адменяць, калі большасьць падпіша нязгоду, там прыслухаюцца да голасу большасьці. Не напішуць-жа людзі так сабе.
— Трэба сход, на сходзе напішам. Я заўтра зьбяру, а вы ўжо напішаце нам.
— Трэба будзе, хіба, каб ты, Лявон, сам зьезьдзіў у горад з гэтай заявай.
— А ўжо-ж, зьежджу.
— На сход назаўтра прышлі ўсе нездаволеныя праведзеным зямляўпарадкаваньнем, ды яшчэ хто-небудзь з тых, каму і так і гэтак добра, але прышлі паслухаць, пагаварыць.
— Калі ня згодны, падпісвайцеся пад гэтай заявай. Тут мы напісалі, што пасьля зробленага Драздоўскім парадку, зямля як была ў кулакоў, так і засталася ў іх, і што хутары ў сярэдзіну пасёлкаў урэзаў ён, і ад гэтага ні табе курыцу, ні табе сьвіньню з двара выпусьціць: у хутар да Міхаля, альбо Пракопа зайдзе, а ён у хлеў — і плаці. Дыхнуць з-за гэтага нельга, ярмо ён нам на шыю ўзьдзеў сваім зямляўпарадкаваньнем. І каморніка зноў просім.
Падыходзілі да стала і падпісвалі, няпісьменныя настаўніцу прасілі напісаць іх імя і прозьвішча.
— Можа і выйдзе што?
— Выйдзе, хлопцы, ня можа ня выйсьці. Заўтра павязу ў горад, даб‘юся чаго-небудзь.
— Ці дабіешся… Вось баламуціш толькі ўсё, а парадку няма.
— Баламучу не адзін, а большасьць, а табе добра, дык ты маўчы. Цябе ня зводжу.
— Як-жа ня зводзіш? Цераз вас у гразі сядзім.
— А ты хацеў нас адных тут пакінуць? Не! Дай нам вылезьці, а потым і сам вылазь.
У пакоі душна, накурана. Ідзе пасяджэньне павятовае зямельнае камісіі.
— З заяў яшчэ адна ёсьць — ад сялян вёскі Рубанаўкі, Вопчанскай воласьці, гэта куды мы Драздоўскага пасылалі. Просяць адмяніць праведзенае ў іх зямляўпарадкаваньне.
— Мусіць нарабіў ён там парадку?
— Ці трымалі-б яго, каб былі людзі, а то 6 на ўвесь павет.
— Тут старшыня Рубанаўскага сельсавету, хай ён раскажа нам.
Лявон расказаў, як праходзіла праца, як толькі пад канец уведалі, што наблытаў у іх каморнік, як запужаў ён рубанаўцаў, каб згадзіліся з проектам. — Казалі мне нашы, каб не зварочваўся назад без каморніка.
— А прыдзецца, мусіць, зьвярнуцца, бо няма іх у нас, усе заняты працай.
— Не магу зьвярнуцца, у нас трэці год гной у хлявох ляжыць. Жывем ні тут ні там, поле незасеяным застанецца…
— Я думаю, што адменім зямляўпарадкаваньне Рубанаўскае… А каморніка цяпер ня можам да вас паслаць, усе заняты яны. Пачакаць прыдзецца…
— Я прапаную зволіць ад працы Драздоўскага, каб ня прыходзілася больш за ім перамерваць, а за гэту справу з Рубанаўкай прыцягнуць судом да адказнасьці.
— Згодны… Зьняць…
— А вы пачакайце, дагаварэцеся з выканкомам. Будзе каморнік — дамо.
Ужо жоўтаю сьцяною стаіць сьпелае жыта, паціху шапаціць калосьсем, разьвітваецца з полем. Дзе-ні-дзе ўжо снапы ў бабках стаяць.
Пачынаецца жніво, а там пара і араць пад жыта.
Па небу ўсё часьцей кавалкамі хмаркі бягуць, папераджаюць людзей, што недалёка і восень дажджлівая.
— Як-жа будзе, ці зноў так застанемся?
— Хадзем гуртом да валспаўкому.
Да нездаволеных зямляўпарадкаваньнем далучыліся і хутаране. Толькі маленькая кучка багацеяў засталася ўбаку.
— Усе на пасёлкі пойдзем… Нясі, Лявон, гэту заяву, хай даюць каморніка.
У нядзелю ў выканкоме людзей поўна. Якаўлеў цэлы дзень нездаволены.
— Няма ў людзей парадку, кучай пруцца ў габінэт і рабі з імі што хочаш. Ну, чаго вы разам, ня буду-ж я слухаць усіх адразу.
— А мы й гаварыць усе ня будзем. Лявон, кажы.
— Да вас за дапамогай. Былі ў УЗО, ня было ў іх каморніка, але абяцалі, калі будзе, дадуць, трэба ваша дапамога, каб хадайнічалі за нас ад спаўкому. На пасёлкі мы ўсе выходзім…
— Дайце сюды заяву. — Прачытаў. — Мы вас унясем у плян зямляўпарадкаваньня па воласьці. Прыдзе чарга — правядзем яго, а цяпер нічога ня можам зрабіць.
— Чаргі чакаць? Дакуль-жа гэта? Як-жа далей жыць? Ня можам мы чакаць. Ня можам гібець голадам, за чубы адзін другога драць. У павет зноў пойдзем.
— Нічога з гэтага ня выйдзе, бо ў павеце няма каморнікаў, і вам яны яго не дадуць. Адкуль возьмуць? Чаргі чакаць прыдзецца, а цяпер ідзеце. — Узяў ручку і напісаў на заяве:
„Унесьці Рубанаўку ў плян зямляўпарадкаваньня“.
Барадатыя, у шэрых сьвітах людзі пазіралі, як поўзае чорнымі літарамі на ўскос па іх заяве пяро. Лявон зірнуў на сваіх, потым рукой за заяву.
— Што ты, таварыш Якаўлеў пішаш. Мы ў павет пойдзем і паперу гэту з сабой возьмем, ня трэба нам ваша такая рэзолюцыя. — І не пасьпеў той апамятавацца, як Лявон склаў заяву і сунуў яе сабе ў шапку.
А вечарам Рубанаўка сышлася на вуліцы, парашыла паслаць дэлегацыю ад сябе ў павет, прасіць каморніка.
— Не дамо больш падвесьці сябе, не дамо хабары браць, абярагом…
У горадзе ў пятніцу вуліцы кішаць людзьмі — кірмашовы дзень.
У памяшканьні УЗО чакаюць чаргой людзі.
— Так і скажам: хай што хочуць робяць, а ехаць без каморніка ня можам назад. Ты, Лявон, так і кажы, мы падтрымаем.
— Адкуль гэта, — пытаў загадчык УЗО.
— З Рубанаўкі, дэлегацыяй да вас, прасіць каморніка, бо поле застаецца нявораным, будуць бойкі паміж сабою, а толку ня выйдзе, без каморніка прападом. Ня можам больш чакаць. Два разы ўжо нас падводзілі, заблыталі так, што хоць гвалт крычы. У спаўкоме кажуць чаргі чакаць, а што нам з тэй чаргі? Каб маглі, чакалі-б. Нас, во, — і Лявон правёў рукою па шыі, — рэжа гэта зямля, а яна ўся ў Міхаля, у Пракопа, у Хведара… Каб смачна было, не паехалі-б да вас за столькі…
— Я пазваню. Калі ёсьць цяпер каморнік у горадзе — дамо вам, а няма цяпер — прыдзецца пачакаць, пакуль які прыедзе; мы яго тады да вас накіруем. Але каб гэта ў апошні раз.
— Не заблытае больш. Думалі, што ён цяпер будзе баяцца ўлады і ня зробіць зладзейства, а ён…
— Няма ў нас сваіх людзей, усё старыя спэцы, а за імі назіраць трэба. Ня ўсе, вядома, такія.
Пазваніў.
— Таварыш Шклярскі ў горадзе? Хай прыдзе да мяне зараз-жа, важная справа ёсьць… Ну, каморнік ёсьць. Гэта чэсны чалавек, не падвядзе вас… Паведамеце ВІК, што пасылаем каморніка, — зьвярнуўся ён да свайго таварыша.
Праз хвіліну ўвайшоў чалавек год пад трыццаць.
— Вам працу, таварыш Шклярскі. У Вопчанскую воласьць паедзеце. На пасёлкі разьбіць вёску трэба — там толькі дакончыце працу, бо зямля ўжо абыйдзена. З імі-ж і едзьце…
Шклярскі вечарам парашыў прайсьціся за вёску ў поле адпачыць. Сьвежае надвор‘е звала да сябе.
На вуліцы ўспомніў, што быў знаёмы калісь з мясцовым папом, яго словы. „Праўду казаў, усе круцілі“. Успомніў і маладую настаўніцу. Мусіць, зьмянілася ўжо. А яна таксама праўду казала, што наблытаем мы з хутарамі сваімі. Добра, што маю магчымасьць цяпер дапамагчы разблытаць тое, у чым сам вінават. Праўду яна казала, а я наіўным дзіцём быў: думаў, што пры агульнай непраўдзівасьці змагу што-небудзь зрабіць з сваёю праўдзівасьцю, з сваімі добрымі жаданьнямі. Трэба да яе зайсьці“.
Міжвольна завярнуў да памяшканьня школы.
— Добры вечар, не пазнаеце?
— Трохі пазнаю, таварыш… Шклярскі, так здаецца? Прыехалі разблытваць наш вузел?
Прад ім стаяла ўжо пажылая жанчына, ля яе бегаў малы хлопчык.
— Гэта сын ужо такі. Ну, сядайце… Нядобрая ў вас рука, мусіць, як пачалі ў нас зямляўпарадкаваньне, дык і дасюль ніяк ня скончыцца. Мусіць, цяпер затое як зробіце парадак, дык ніхто не парушыць.
Засьмяялася.
— Ваша праўда. Памятаеце, тады яшчэ вы казалі, што нічога з нашых хутароў ня выйдзе. А я павінен быў прайсьці вялікую школу, каб згадзіцца з вамі. Не разумеў тады я, што зусім ня ў форме зямлякарыстаньня справа, а ў тым, што адзін з іх меў сто дзесяцін, а другі адну дзесяціну, што не хутарамі, якія рабіў я, трэба было лячыць вёску, а парушаць існуючы парадак. Рэволюцыя мне адчыніла вочы. А тады я зусім ня ведаў жыцьця. Ня ведаў таго, што, каб ня было абурваньня, эксплёатацыі, прыгнечаньня, ня мог-бы існаваць той парадак. Жыцьцё добра мяне патрапала і паказала сябе. Цяпер зразумеў людзей трохі лепш і казаць таго, што тады казаў, ня буду.
— Усіх жыцьцё вучыць. Гэта самая лепшая школа. Інстытуты былі адарваны ад жыцьця, і ад таго, пасьля выхаду адтуль, нас так сярдзіта сустракала яно… Я тут патроху памагала разблытваць гэту гісторыю, але дзе там… Цяпер ужо вось толькі разблытаем пэўна.
— Разблытаем, я буду адрабляць за грахі свае перад Рубанаўкай.
— Прыходзьце да нас вечарамі; у нас чытальня маленькая, сяляне заўсёды ёсьць, пачытаеце ім што, пагутарыце…
— У нас каморнікі ўсё ў Міхаля жылі, а вас ня пусьцілі мы туды, парашылі захаваць ад кулакоў, — казалі Шклярскаму ў чытальні вечарам.
— Баяцца, каб хабару ня браў.
Ужо гусьцей па небе сьцелюцца хмары, часьцей сабой хаваюць сонца. Ужо пусьцець пачалі азяроды. Пара сеяць, хутка восень…
— Абойдзе пасёлкі каморнік, будзем ведаць, дзе чый і пачнем к вясьне араць.
Хмары імжаць дожджыкам, пояць усходы жыта, пасеянага рубанаўцамі яшчэ па палосках, вясной будуць сеяць пасёлкамі. Ужо трэці дзень ходзіць на полі каморнік, адводзіць пасёлкі.
— Рубанаўка б‘ецца на пасёлкі.
Гэта вестка дайшла да Якаўлёва.
„Соцыялізм — гэта вучот“, пазіраюць на Якаўлева са сьцяны чырвоныя літары.
— Як-жа гэта яны дапусьцілі? Гэта, непаразуменьне! Гэтага ня можа быць! Я казаў тут рубанаўцам, што нічога ня выйдзе з паездкі ў павет, а яны там далі каморніка, падарвалі аўторытэт мясцовай улады. Гэта непаразуменьне, яны павінны справіць яго.
Узяў кавалак паперы і на ёй напісаў: „Зямляўпарадкавацелю… прапануецца спыніць працу і прыехаць з усімі прыладамі ў валвыканком“.
Потым пайшоў у габінэт, званіць у УЗО.
— Цэнтральная… УЗО? Загадчыка пазавеце, вельмі тэрмінова… Гэта недапусьціма. Што вы зрабілі? Ня ведаеце?.. Як ня ведаеце ў чым віна? Мы рубанаўцам гаварылі, што ў гэтым годзе ня будзе ў іх каморніка, унесьлі іх ў плян па воласьці, а вы ня лічыліся з гэтым, далі ім каморніка, пасьля таго, як я казаў, што не дастануць яны сабе каморніка… Вы гэтым падарвалі наш аўторытэт, аўторытэт мясцовай улады. Парушылі наш плян…
Ад трубкі — да Патапа, стоража выканкому.
— Садзіся, Патап, верхам і завязі гэты пакет у Рубанаўку каморніку. Скажы, што я гаварыў, каб ён абавязкова сюды прыехаў, з усімі прыладамі… Гэта чорт ведае што такое! Тут робіш-робіш, пляны будуеш, гаворыш людзям, а яны — на табе — у цябе-ж пад носам гэткага наробяць, што хоць гвалту крычы.
Патап ня цікавіўся, чаму сьпешна патрэбен Якаўлеву каморнік: ён павінен адвезьці пакет і ад таго падганяў буланага, біў яго пад бакі ботамі, а той бег трушком па гразкай дарозе ды фыркаў.
Рубанаўка сьціхла пасьля таго, як пачаў па полі хадзіць каморнік. Сьціхла, бо думала, што ўжо канец блытаніне прышоў.
— Трэці раз вось у сваім жыцьці ходзім па гэтым полі, усё мераем. Хутка дзесяць год будзе ўжо, як мераем, думаем вылезьці з цеснаты, з гразі.
— Глядзеце, нехта едзе да нас сюды па полі, чаго-б гэта ён?
— Хай едзе каму хочацца; мусіць, да таварыша Шклярскага.
Патап зьлез з каня, потым паціху палез у кішэню і падаў пакет.
— Старшыня казаў, каб заўтра абавязкова зьявіліся.
Прабег вачыма паперку.
— Ня можа гэта быць! Праглядзеў яшчэ, а з паперы цьвёрда выведзеныя літары казалі: спыніць працу… — Паслухайце, што піша старшыня выканкому.
— Чаго-б гэта?
— Тут, мусіць, нейкае непаразуменьне. Я заўтра дагаваруся з ім.
— Каб-жа непаразуменьне, а то… Ліха ведае што!..
— Заўтра высьветлю, ня можа-ж быць!
Вечарам яшчэ больш пахіліліся да зямлі хаткі, як чалавек, які згубіў усякую надзею вылезьці з гора, што апанавала яго. Хай ужо цісьне зусім.
Хутка па вуліцы разьнеслася чутка аб тым, што каморніка зноў адзываюць.
— Езьдзілі ў воласьць нашы кулакі, падкупілі, мусіць, кагось, падмазалі… Нічога з нашае справы ня выйдзе, ніхто ня бачыць, што ў нас тут робіцца. Мусіць, і паміраць прыдзецца тут…
Назаўтра з прыладамі ў валвыканком паехаў каморнік.
— Вы падушылі сваёй працай наш плян зямляўпарадкаваньня па воласьці. УЗО падарвала мой, як мясцовай улады, аўторытэт, і з сёнешняга дня я прапаную вам зьвярнуцца ў УЗО; з ім я таксама гаварыў.
— Не магу я пакінуць так пачатую працу. Калі кіну, дык пачнуць вунь што гаварыць і яшчэ горш будзе для вашага аўторытэту. Не магу я спыніць працы.
— А я кажу, што спыніце, я прапаную спыніць. Не дазволю ў сябе тут, каб кожны ехаў і рабіў тут пасвойму.
— Вас-жа паведамлялі.
— А мне што ад паведамленьня?
— Я паеду ў УЗО, але не затым, каб спыніць працу, а каб разблытаць гэтае непаразуменьне… Гэтак немагчыма рабіць, таварыш Якаўлеў. Вы гэтым падрываеце горш свой аўторытэт. Адказнасьць за працу ляжа на вас.
— Ня ваша справа!
Вечарам каморнік не зьвярнуўся ў Рубанаўку.
— Нічога ня будзе, пара пачынаць ворыва.
— Годзе з гэтымі каморнікамі цацкацца, паедзем, хлопцы, араць.
— А як араць?
— Як памералі — па хутарох і пасёлках.
— Ня згодны мы з гэтым! Ты зноў за хутары свае ўзяўся?
— Не дамо араць так!
— Хлеба ня хочаце, мусіць, есьці, дык і араць ня хочаце.
— Затым і не дамо табе араць, што хлеба хочам. Больш за цябе патрэбу ў хлебе маем, але не дамо так, як ты хочаш.
— Дасі! Без твайго дазволу араць буду!
— Плуг пасяком, не паедзеш!
— Не сварэцеся, гэта непаразуменьне вышла. Праз дні два ён зьвернецца, — пааром яшчэ — казаў Лявон.
— Чакайце, калі вам хочацца, а мы няхочам чакаць, годзе!.. Мы ад выканкому залежым і будзем араць, як памералі нам, новага ня хочам.
— Будзеш чакаць! Не дамо араць.
— Не тваё буду араць, а сваё.
— Ага! Сваё! А во!..
Ажывілася вуліца рубанаўская. Ужо з самага ранку людзі на ёй стаяць, сварацца.
— Куды едзеш? Большасьць не дазваляе араць, — гаварыў Лявон.
— Прапусьці, а не то…
— Вярні назад. Не павернеш — дрэнна будзе!
— Пусьці!
Потым пачулася моцная лаянка, трэснула жэрдка ў плоце… Заенчылі бабы, пабеглі па вуліцы дзеці.
— Татку твайго, Міша, б‘юць…
— Зыйдзі з дарогі, кажу табе!
— Ня пры супроць ражна, а то й табе будзе.
— Сячы пастронкі!
— Галаву пасяку, папрабуй!
— Гэта разбой, у выканком! Я міліцыю прывяду, — крычаў Міхаль.
Вечарам зьбіраліся рубанаўцы на сход.
— І чаго-вам гэта біцца, няўжо-ж не згаворыцеся?..
— Папробуй згаварыцца! Мы тут зьбіраемся па адным, а яны, багацейшыя, там у Міхаля раней свой сход зробяць, а потым сюды прыдуць, каб у вадну дудку іграць.
Хутка ў хату разам увайшло чалавек з дваццаць.
— Во, бачыце?
— Боек не павінна быць. Арэце пакуль пастарому, — гаварыў міліцыянэр.
— Ня можам мы пастарому араць, таварыш, — гаварыў нізкі, з расчыненым каўняром селянін. — Ня можам пастарому, бо згубіў я сваю дзесяціну загонамі паміж іхніх, кулацкіх валок. Не магу больш падыхаць з голаду, ня хочу больш на Міхаля працаваць. Хопіць ужо!..
— Ня мы кулакі, а ты кулак! — крычаў Хведар. — Мы ўладзе падчыняемся, мы за зямляўпарадкаваньне, якое зроблена, мы і хочам араць, а яны, кулакі гэтыя, самі не аруць і нам не даюць.
— Не падмазвайся да ўлады, не патрэбен ты ёй, Хведар!
— Ты нас за сябе ў кулакі залічыў. Хутары адмянілі твае, зямлю хочам адабраць, дык і крычыш!
Потым разам усе крычалі, крычаў і міліцыянэр. Ніхто нікога ня слухаў, а ўсе крычалі, крычалі, каб аслабаніць ад нечага грудзі, што вось сьперлася, просіцца на волю.
— Грамадзяне!..
— Міхаіл Сідараў, Хведар, Панас!.. Заўтра вы павінны зьявіцца ў выканком, там пагаворым.
— Мы што-ж, мы падчыняемся, яны гэта ўсё, Лявон усё баламуціць.
— Нічога ў Рубанаўцы нельга зрабіць, таварыш Якаўлеў, — дакладваў міліцыянэр. — Вось я запісаў, хто з іх больш крычыць і што гавораць. Усё ў іх дагары нагамі пастаўлена. Адны ў поле, а другія за калы — біцца. Выканком лаюць. Лепш-бы ім каморніка даць. Так і кажуць, што як адазвалі каморніка, усё й пачалося.
— Ня ўмееш ты іх угаварваць! Каморніка не дамо, нельга даць, бо зноў аўторытэт падарвом гэтым, адзін раз так, а другі гэтак рабіць. Не, ня будзе гэтага!..
— Гэта ўсё Лявон сельсаветчык. Каб ня ён, жылі-б даўно на хутарох, ды настаўніца з ім… Трэба паказаць ім сваю сілу.
— Дымам пусьцім…
Ноч супакоіла Рубанаўку, ноччу ціш на вуліцы. Па вуліцы йшлі двое, потым зьвярнулі на загуменьне.
Аглядваліся, каб ня ўбачыў хто, каб не разгадаў, не папярэдзіў задуманай імі справы.
На вузкіх палосках сяліб цесна зышліся будынкі рубанаўцаў. Лявонава гумно побач з хлявамі.
— Як пойдзе двор дымам, сьціхне тады. Будзе баяцца і тая…
Бліснула ля кута гумна полымя запалкі, захавалася ў кучку саломы, лізанула доўгім языком жоўтым кут, учапілася зубамі ў стрэху, гадзюкай жоўтай бліскучай папаўзло ўгору па саломе, перакінулася ў сярэдзіну на складзенае ў таку толькі-што скошанае сена і захавалася ў густых хмарах белага дыму.
Неспакойна сьпіцца Лявону. Трывожыць думка, як-бы хутчэй разблытаць гэты вузел, што вось усё тужэй зацягваецца над Рубанаўкай… У пасьцелі душна, галава баліць. Расчыніў вочы, глянуў на хату, на памост. Ад чаго гэта сьвятло на памосьце, — месячык хіба ўзышоў, — але чаго яно так хістаецца па памосьце? Кінуўся да вакна.
— Мар‘я, гумно і хлеў гараць… ратуйце!..
Вецер, які раней дзесь адпачываў, цяпер убачыў, што ёсьць чым заняцца, рвануўся спрасоньня і пачаў дзьмухаць у полымя, а яно языкамі вострымі ліжа сьцены гумна, адтуль перакінулася на хлеў, прабегла вузкай паскай па страсе, потым разам расьцягнулася, абхапіла ўсю страху і перакінулася на суседні хлеў.
Па вуліцы бег у ніжняй вопратцы Лявон, крычаў:
— Ратуйце! гарым! ратуйце!..
— Га-ры-ы-ы-м! — неслася па вуліцы разам з людзьмі. Беглі проста, як з ложку, бяз нічога, і калі толькі адчувалі гарачыню ад полымя, тады, зразумеўшы, што трэба тушыць, беглі шукаць вёдры і пачыналі ліць у полымя ваду.
А яно гуляла ва ўсю ўжо па хлявох. Ня раз доўгі язык яго лізаў гонтавую страху хаты, але туды лілі ваду і пакуль ратавалі. Вецер зносіў у бакі цэлыя ахапкі галавешак, вугольля. Горача. Ужо ня можна трымацца на хатняй страсе.
— Скінуць страху трэба!
— Вады давай!..
Полымя ўжо бегае па страсе, трашчаць высахшыя гонты, каробяцца. З страхі полымя лезе на сьцены, робіць іх галавешкамі. На сьцены ліюць ваду, сьцены пішчаць, нагрэліся.
— Гэта ён, гэта Апанас Міхалёў зрабіў, бачылі, як па загуменьню бег дамоў!
— Ён… Не дарма пагражаў, што дымам пойдзе Лявон!
— Кідай яго ў полымя! Усю вёску спаліць хацеў, па сьвету пусьціць!
— Бі яго, хлопцы, каб не рабіў паскудзтва людзям!
— Не чапайце, у воласьць яго трэба, — казаў Лявон, — суд разьбярэ.
Чорныя курчавыя косы. Цёмны смуглы твар, худы, ад чаго выгляд здаецца сярдзітым. Гэта адбітак пражытага буйнага часу. Шмат у жыцьці перанёс, шмат чаго бачыў, з першых дзён рэволюцыі пайшоў у яе войска, фронт быў любімым месцам. Ня раз быў на валасок ад сьмерці, але застаўся жыць. Пасьля вайны крывавай, вайна з хабарамі, зладзействам… Кожную дробязь жыцьця ведае, не падвядзе яно яго. Высокі рост, ад чаго здаецца, што пазірае заўсёды ў зямлю, калі йдзе, шукае чагось на ёй. Гэта комуністы Мікалай. У вапошнія часы быў на заводзе, адтуль паслалі ў Вопчанскі ВІК, як сябра павятовага выканкому, каб азнаёміўся з працай і наладзіў яе.
— Там у нас нейкі дзіўны чалавек, Якаўлеў, на плянах памяшаўся, трэба прыглядзецца да яго, і калі ня можа працу весьці, перавыбары зрабіць, — казалі Мікалаю ў павятовым выканкоме. — З зямляўпарадкаваньнем там нешта ня зусім добра.
І Мікалай паехаў. На пленуме сельсаветаў яго залічылі ў склад валвыканкому.
— Няма ў нас ніводнага комуністага ў выканкоме і шмат недарэчнасьцяй ад гэтага.
У гэты час у УЗО Шклярскі гаварыў загадчыку:
— Якаўлеў ня даў весьці працу, хоча зусім сарваць. Гэтага ня можна дапусьціць. Ня можна трымаць усю вёску ў няведаньні, што з імі будзе.
— Зварочвайцеся назад. Мы паслалі туды на днях аднаго сябра свайго, комуністага, ён дапаможа вам, Яму даручана гэта справа.
Мікалай сядзеў у габінэце Якаўлева, знаёміўся з справамі, выслухоўваў сялян. Тут-жа быў і Якаўлеў.
— Добра, што вас прыслалі сюды, паможаце абмылкі справіць.
— Абмылак у вас шмат нароблена тут.
— Ня было кіраўніцтва добрага, аднаму цяжка, а комуністага ніводнага ў нас, ня было каму паказаць.
У габінэт увайшла куча сялян.
— Прышлі зноў у выканком, бо далей няможна. Б‘ёмся, сварымся, сёньня два двары згарэла, а ўсё з-за таго, што таварыш Якаўлеў каморніка адазваў.
— Што ў вас такое вышла?
— Гэта з Рубанаўкі. Казаў я ім, што ня можам даць каморніка, а УЗО дало, плян зямляўпарадкаваньня наш парушылі. Я каморніка адазваў. Ён у УЗО паехаў.
— Два разы ўжо нас мерылі, усё блыталі, пачалі ў трэці раз, думалася канец блытаніне будзе, ажно, відаць, ня так лёгка гэта зрабіць. Дапамажэце вы, дайце скончыць працу. Нам каморнік трэба, бо зямля няворанай застаецца, гной нявожаны, а з спаўкому міліцыю прысылаюць.
— Яны бяз ведама выканкому хадайнічалі…
— Вы адмовілі нам, дык мы ў павет, як-жа бяз ведама.
— Нядобрая справа. Гэта памылка вышла. Едзьце дамоў, а я сёньня-ж пагавару ў павет, каб каморніка зьвярнулі, на гэтым-жа тыдні ён будзе ў вас.
— Каб-жа быў?
— Я ручаюся за тое, што будзе… А вам прыдзецца пад судом пабыць — гэта праступленьне… Сёньня-ж склічце пасяджэньне выканкому, — казаў ён ужо Якаўлеву, які стаяў, не разумеючы нічога. Вочы яго перабягалі з сялян на Мікалая, які здаваўся яму нейкім страшным вяліканам, што прышоў і адразу парушыў усе пляны, збудаваныя ім, Якаўлевым, за тры гады.
— Яны-ж аўторытэт наш падарвалі… бяз ведама…
— Вы абмылку зрабілі, вельмі шкодную абмылку. Я стаўлю на выканкоме, як прадстаўнік павятовага выканкому, пытаньне аб зьмене вас, бо сваёю працаю, абмылкамі гэткімі вы падрывалі аўторытэт савецкай улады.
Якаўлеў нічога не разумеў.
— Чаму-ж гэта так вышла, я-ж рабіў, каб лепш, каб парадак быў, па пляну…
Конь ішоў паволі і відаць было, што здаволены гэтым, адпачывае. Паветра стала больш сьвежым, холадам праймала цела. Канчалася кароткая летняя ноч. Канчалася і доўгая дарога. Ужо ў бакох, замест лесу і кустоў — поле ўвабранае зеленьню збожжа. За полем недзе сьпевамі салаўёў стогне алешнік, бяз умоўку крычыць дзяркач. А скрозь гэта адно за другім льлюцца раўчуком словы Лявона.
— …Прыслалі да нас у выканком гэтага комуністага; як сказаў ён нам, так і зрабіў. Праз два дні зьвярнуўся каморнік і пачаў канчаць працу. Вясной дасталі троха лесу, у каго хата зусім развальвалася, і пачалі выбірацца на пасёлкі. Другі год ужо жывём так, пановаму. Усе здаволены.
Якаўлева на зьезьдзе саветаў зьнялі, а старшынёй абралі таго, Мікалая… А Драздоўскага судзілі пасьля, недзе, мусіць, адбывае за грахі, ня чулі больш аб ім…
Уперадзе ўжо былі відаць хаты кучкамі ў полі.
— Гэта нашы пасёлкі… Жывем нічога, ужо і машыны некаторыя набылі коопэратывам… А вунь новы будынак — школа, перабудавалі яе на большую…
Жыцьцё, кажу я вам, што машына, і добры машыністы патрэбен каля яе, каб добра працавала гэта машына, каб ён мог зразу знайсьці, калі што дзе ня ладна, у час паправіць, падвіньціць, і тады гэтая машына будзе йсьці без перабояў.
Студзень 1926 г.