«Дробязі» жыцьця (1927)/Абмылілася
| ← Рубанаўскі вузел | Абмылілася Апавяданне Аўтар: Платон Галавач 1927 год |
Прапануем да спампаваньня!
АБМЫЛІЛАСЯ.
(Апавяданьне).
І.
Усё „першае“ асабліва прыемна для чалавека, прыемна ад таго, што бывае яно вельмі рэдка і вельмі хутка праходзіць. Бывае пара, калі чалавек першы раз пазнае жыцьцё як належыць, пачне бачыць і разумець яго зусім ня так, як бачыў і разумеў да гэтай пары. Гэта пара ў аднаго надыйдзе крыху раней, а ў другога крыху пазьней, а часамі зусім позна. У гэтую пару чалавек пазнае ўсё хараство жыцьця, і ўсю жорсткасьць яго пачуе. А яшчэ ў жыцьці бывае пара, калі чалавек першы раз сустрэнецца з шчасьцем; першы раз пазнае каханьне. Усё „першае“ на нейкі час цалкам заўладае чалавекам, узбудзіць у ім невядомыя дагэтуль настроі, новыя імкненьні, па асабліваму пачне паладжваць яго настроі, а потым — звыкнецца чалавек з усім „першым“, яно перастане быць „першым“, увойдзе, як кажуць, у нормальную каляіну жыцьцёвую, стане часткай штодзеннага жыцьця, і аб „першым“ застануцца толькі адны ўспаміны.
Бываюць і першыя дні вясны.
Усю зіму хмары засланяюць неба, сонца, а чалавек, як і прырода зімой, хмурым ходзіць, злуе. Потым прыдзе час, калі сьмела выгляне з-за хмар сонца і пачне дарыць зямлі, вызваленай ад абнімкаў халодных зімы, свае гарачыя пацалункі, пачне песьціць яе сваімі праменьнямі, і зямля ад радасьці спатканьня пачне сьмяяцца раўчукамі. У гэтую пару, у дні прадвесьня, узбадзёрыцца Сьвіслач, да ўзроўню берагоў уздыме свае грудзі і дыхае, а на ёй, як на дзяўчыне вопратка вясеньняя, лёгкая, ад ветру хвалюецца паверх вады. У гэтыя дні ўсім хочацца больш прастору, цесна робіцца там, дзе да гэтага было вольна. Хочацца большага прастору думкам.
Першыя дні вясны. Іх так чакала Ліда, чамусь спадзявалася, што ў гэтыя дні вясеньнія павінна прысьці ў яе жыцьцё зьмена, і яно другім, яшчэ пакуль невядомым, але лепшым, як цяпер, зробіцца.
Чаму зьмена павінна прысьці — ня ведала, але была ўпэўнена ў тым, што прыдзе яна. Мо‘ проста ад таго, што хацелася зьмены, што аб зьмене да лепшага марыла доўгі час, ад таго, што жыцьцё яе вось гэтае ўжо зусім абрыдзела.
Цэлую зіму ў пакоі. На адзін міг удавалася вырвацца з пакою на вуліцу, а потым зноў пакой, пакой і сястра, злосная і старая жанчына. Дый ці толькі зіму так? Усё-ж маленства так: пакой, хатняя праца і набожны, злуючы бацька, без дазволу якога ня сьмела выйсьці з пакою і пайсьці куды хацелася, а павінна была ісьці куды скажа ён, куды дазволіць.
Сёньня сястра дняваліць, дамоў позна прыдзе. Ліда бралася шыць, наўмысьля цягнула працу, каб на большы час яе хапіла, але працу скончыла хутка. Узялася чытаць, але ў шафе кніжкі былі такія, якія даўно ўжо па некалькі раз перачытаны, абрыдзелі. Падышла да вакна, на падаконьнік рукамі аперлася. Перад вачыма рэчка, ля рэчкі, дзе мост, людзей багата, а ў баку ля берагу кучай бегаюць дзеці. Расчыніла вакно, — і ў пакой разам з сьвежым паветрам уварваліся зыкі бадзёрыя дзіцячых галасоў. Вочы застылі зайздросным позіркам на дзецях, грудзі цяжка дыхалі, высока ўздымаліся, набіраючы як толькі можна больш сьвежага, яшчэ не запыленага вясеньняга паветра.
Потым ад вакна пацягнула туды, да рэчкі. Вясна аўладала ёй, прымусіла адыйсьці ад акна, надзець на галаву шапку і выйсьці на двор.
Ад ганку ўжо сухенькая сьцежка праз маленькі сад павяла на закавулак, а там недалёка да мосту, толькі на вуліцу выйсьці ўлева.
«Мост высока над вадой; з мосту далёка відаць, што ля рэчкі робіцца, і сама рэчка. У пакоі ня так. Па масту ўжо менш людзей ідзе, цішэй на вуліцы стала. Ліда да мосту пашла шпаркім крокам, як-бы баючыся, што хто-небудзь хутчэй за яе туды зойдзе і займе яе месца.
Узышла на мост, на парэнчы аперлася, да заходу тварам. З мосту хаты зусім маленькімі здаюцца, цераз іх відаць за горадам лес, а над лесам, зусім ужо блізка, чырвонае, нібы ў крыві, сонца. Па рэчцы, рабой ад хваль маленькіх, чырвоным яскравым паскам адбітак сонца дрыжыць. Па той бок рэчкі, на чорнай зямлі стракатым кавалачкам дзеці гуляюць. А па гэты бок улева маленькі сад і хата, хата, у якой змалку да гэтага часу была замурована. Бацька краўцом саматужнікам быў. Сам рабіў і заўсёды трымаў пры сабе двох хлапцоў. Бацька вельмі набожны быў і ў сваім духу даваў выхаваньне дзецям, стараўся не дапусьціць да граху. Бацькі Ліда ня любіла, але слухала, — баялася. Летась бацька з малымі перабраўся ў Б., нельга стала зарабіць тут, а яна засталася з сястрой. Сястра ў бацьку ўдалася, не набожная, праўда, але, як бацька, за Лідай сочыць…
Дзеці ля рэчкі гуляюць з рогатам, зайздросна Лідзе. І ня толькі цяпер так яна дзецям зайздросьціць, але і ўсё маленства зайздросьціла. Як вучылася, ужо ў гады рэволюцыі, дзеці ў школе, як і гэтыя, заўсёды бадзёрасьць, гульні. Цягнула зыйсьціся з імі, зьнікнуць у іх грамадзе, але як толькі гэткае жаданьне хацела вось-вось аўладаць ёй, — перад вачыма паўставаў злосны выгляд бацькі. За гэта зьненавідзела бацьку, і цяпер злосьць на яго яшчэ жывая.
Падрасла — звыклася трохі з жыцьцём і да жыцьця пачала прыглядацца, але толькі і магла прыглядзецца, убачыць, што робіцца нешта новае, Аб гэтым новым у жыцьці наогул сьведчыла новае ў жыцьці школы, аб ім чула ў прамовах на сходах і чытала ў кніжках. Захапілася кніжкамі, у якіх прыгожа маляваліся вобразы другога, будучага жыцьця. Сама для сябе склала агульнае разуменьне, агульны малюнак будучыны, ахварбавала яго ў прыгожыя колеры пасвайму разуменьню і ўяўляла будучыну зусім ужо блізкай, але чамусь недасягаемай для сябе. Канчала школу з нясьмелай надзеяй далучыцца да новага, што пачалося ў жыцьці і з кожным днём пашыраецца, захапляе сабой усё большы абшар у жыцьці, далучыцца да гэтага і тварыць новае жыцьцё. А скончыла — пачалося: пакой і сястра і боязнае, каб не заўважыла сястра і бацька, нагляданьне за жыцьцём праз вузкую шчылінку ў шэрай сьцяне жыцьця і настрояў маленькіх хат, абляпіўшых Нямігурынак.
Ліда шмат чула і чыталааб комуністых і вельмі рэдка бачыла іх сама, блізка ў жыцьці зусім ня ведала. У кніжках мастацкіх аб комуністых чытала, як аб гэроях, людзях з моцнай воляй, якія вялі за сабой у змаганьні масы, чула трохі гэткае і ў жыцьці ад знаёмых. А вокол сябе ў сусёдзяй чула злосныя гаворкі аб комуністых.
Разуменьне — комуністы яна правільна зьвязвала ў адно з разуменьнем будучага жыцьця і ад гэтага ўяўляла сабе комуністых людзьмі зусім другімі, якія адрозьніваюцца ад людзей наогул. „Яны — будаўнікі будучыны, а хіба вось гэткія людзі, што вакол мяне, могуць быць такімі будаўнікамі? Не! яны павінны быць зусім другімі, бяз усіх заган, людзьмі чыстымі, якія цалкам аддаліся сваёй ідэі, як хацела-б аддацца ёй я! Яны не падобны і на мяне. Яны жывуць толькі для будучыны, а я, я ня ведаю й сама чаго жыла да гэтага часу“. Зьявілася нездавальненьне сабой; узбудзілася з большай сілай жаданьне далучыцца да новага ў жыцьці.
Учора Ліда чытала вершы аб комуністых, рабочых. Поэта маляваў іх такімі акурат, як яны ўяўляліся ёй. „Фабрыка з тысячамі людзёй, адна сям‘я. У іх там праўдзівае жыцьцё, поўнае па берагі жыцьцё, як гэта рэчка…“ Рэчка з маленькай крыніцы, з маленькага раўчучка пачалася, у сваім імкненьні ўперад яна робіцца ўсё шырэй, новыя раўчукі ўбірае ў сябе, а тут вялізнай масай вады нясецца ўперад, робіць сваю справу, адзінай сілай зносіць з свайго шляху ўсё непатрэбнае, што шкодзіць, і пашырае: гэты шлях, далучаючы да сябе ўсё сваё. А вунь па хвалях, куляючыся, нясецца трэска. Яна прыстала да вады, але ня можа ўвайсьці ў яе, зьмяшацца з вадой, стаць адным з ёй; а нясецца зьверху, вада не бярэ яе да сябе. „Дык мо‘ й я“, думала Ліда, „буду падобна да гэтай трэскі і толькі з боку буду йсьці, а яны ня будуць прыкмячаць мяне, ня будуць лічыць сваёй і ў імкненьні агулам уперад будуць штурхаць мяне локцямі, адпіхаць ад сябе і мне прыдзецца толькі пасьпяшаць збоку аднэй! О, гэта горш за ўсё, так можа зьнесьці мяне далёка, зусім загубіць. Але й так жыць далей ня можна зусім у баку, так яшчэ горш. Чаму я не магу быць маленькім раўчучком і ўліцца ў рэчку новага жыцьця, зьмяшацца з ёю і ў агульнай масе людзкой несьціся ўперад да будучыны? Вось, каб толькі як-небудзь сваімі сіламі пракласьці адсюль з боку сабе хоць вузенькую лагчынку, каб ня згубіцца ў гэтым балоце. Каб спаткаць каго з іх, усё яму расказаць, каб знайсьці дапамогу“…
Перабірала ў памяці знаёмых сваіх і не магла спыніцца ні на кім з іх, у каго-б магла знайсьці дапамогу:
„Яны ўсе жывуць так, як і я, і нічым дапамагчы ня змогуць. Але-ж жыць так далей немагчыма. Трэба йсьці самой далучацца да жыцьця. Мала што першыя часы паштурхаюць незнаёмыя людзі, прыдзецца з боку трохі прайсьці. Гэта нічога. Там, як спаткаю каго-небудзь, хто паверыць мне, што я хачу ісьці з імі, і яму я ўсё-ўсё раскажу, я буду рабіць іх справу наколькі будзе хапаць сіл. Так. У гэтым выхад, у гэтым, чаму-ж я так доўга не дагадвалася аб ім, а гэта-ж так проста. Пайсьці, сказаць усю праўду, і яны возьмуць, абавязкова возьмуць да сябе“.
Адарвалася ад парэнчы мосту і рашуча пайшла па вуліцы да асяродку гораду, хоць ня ведала куды ідзе. Хутка была на аднэй з люднейшых вуліц. Па тротуару разам з ёй і супроць ідуць густымі паскамі людзі. Адны паціху — гуляюць, другія кудысь сьпяшаюцца. Ногі яе імкнуліся ісьці за тымі, хто сьпяшаецца. Вось яна ўжо захоплена агульным імкненьнем уперад групкі людзей, ідзе сярод іх, проста пазірае ў вочы ім і сваімі позіркамі хоча сказаць ім аб сваім імкненьні, аб тым, чаго яна шукае сярод іх, а яны, кожны сваёй справай заняты, нічым ня зьвязаны з другімі, ідуць, не адказваючы на яе позіркі, чапляюць яе локцямі, штурхаюць з тротуару. Потым зблыталіся чагось, спыніліся і ня могуць разьмінавацца з сустрэчнымі. Нехта стаў ёй на нагу, у пальцах пачулася боль, прымусіла апамятавацца.
„Чаго гэта я тут? Куды іду? Ці-ж на вуліцы магу сустрэць тых. Эх!..“
Стала сорамна перад сабой. Хуценька зыйшла з тротуару і накіравалася дамоў. Ідучы пазірала ў зямлю. Было й сьмешна з сябе і прыемна ад таго, што хапіла рашучасьці пайсьці.
„Другі раз абавязкова пайду куды-небудзь у клюб, а не на вуліцу. Каго гэта я пашла шукаць на вуліцы, вось дура. Пайсьці трэба ў клюб які, толькі там можна спаткаць іх і паглядзець на іх жыцьцё, а тут такія-ж людзі, якіх кожны дзень я бачу. Яны можа таксама не знайшлі свайго шляху, бач, заблыталіся і не разьмінуюцца“.
У пакоі зноў села ля вакна, абдумоўвала наперад, у які-б клюб пайсьці, як гэта зрабіць, а пайсьці парашыла абавязкова.
II.
На краі гораду, паміж маленькіх, абляпіўшых густа вуліцы домікаў, разьмясьціўся шырачэзны фабрычны двор. Ля варот, што ў двор фабрычны вядуць, на маленькім заслончыку сядзіць стары, год пад шэсьцьдзесят, стораж Якім. Якім раней рабочым на фабрыцы быў, потым зламала яму руку, нельга стала працаваць, кінуў фабрыку, а пасьля рэволюцыі зноў пашоў у знаёмы двор, толькі не рабочым ужо, а сторажам.
Цэлую зіму Якім ля варот у валёнках тупаў. Тупае на адным месцы, не дае старым касьцям мерзнуць і ўглядаецца ў праходзячых па вуліцы, шмат знаёмых сярод іх меў. Праходзіць часта ля варот чалавек, які спыніцца закурыць, павітаюцца ў другі раз, пагавораць. А пагаварыць Якім любіў і аб сабе дый людзьмі цікавіўся.
А як запахла ў паветры вясной, і сьнег споўз з тротуараў і бруку і зьнік, Якім скінуў валёнкі, на заслончыку сеў, жмурыцца на сонца маленькімі ад старасьці вачмі, а з-пад вусоў праглядвае дзіцячая ўсьмешка, радуецца стары вясьне.
Сваіх фабрычных Якім усіх ведае, з кожным гаварыў ужо, толькі вось Капцюр Якіма надта цікавіць, нейкім дзіўным здаецца ён чалавекам, непадобным на другіх дый толькі. І абыходзіцца з Якімам ён ня так, як другія свае, і сябруе з нейкімі, на сябе падобнымі.
Якім жмурыў вочы, углядаўся, з кім сёньня Капцюр ідзе, але не пазнаваў, толькі бачыў, што, як і заўсёды — такія.
Недалёка ад варот Капцюр з сябрам спыніліся.
— Дык сёньня?
— Ну вядома сёньня. Лепш за ўсё будзе, сёньня будуць заняты нашы, сход.
— А ты як з сходам?
— Адгаваруся, скажу, што прыехаў хто, ды знайду што сказаць.
Махнуў рукой.
— Значыць у Манькі?
— Добра.
Разьвіталіся.
Капцюр падышоў да варот, павітаўся з Якімам.
— Усё сядзіш?
— А ўжо-ж сяджу, што-ж больш рабіць мне? І пасядзець добра.
— Але, так…
Больш Капцюр нічога ня мог сказаць Якіму, накіраваўся ў памяшканьне канторы, дзе зьмяшчаўся фабком. Капцюр быў сакратаром фабкому.
Ня ўмеў гаварыць Капцюр з такімі людзьмі, як Якім, і сёньня раззлаваў за гэта на сябе.
„Ну што гэта са мной, нібы язык адбірае хто на гэты час. Не знайшоў чаго другога сказаць, як гэта „сядзіш“. Вось і з рабочымі так. Усё няпуцёва выходзіць. Як-бы не жадаў гаварыць, а язык абавязкова здрадзіць, зблытае. А з імі трэба сходзіцца, а то й так ужо ўсе на яго, як на чужынца якога пазіраюць, і сакратар ячэйкі аб гэтым гаварыў“.
У пакоі фабкому ён: быў адзін. Расчыніў было сшытак з пратаколамі сходаў рабочых, спрабаваў пісаць; але хутка кінуў.
„Чаго там, пратаколы не ўцякуць“.
Загарнуў сшытак, а для блізіру, калі хто зойдзе, паклаў перад сабой нейкі абежнік, нават ня чытаў яшчэ, што там. Думкі былі заняты зусім другім вось ужо некалькі дзён.
У горад, па суседзтву, дзе жыў Капцюр, прыехаў адзін спэкулянт з жонкай. Прыгожая жанчына жонка, маладая. Спэкулянт сам па справах бегае ўвесь час, а жонка ў пакоі. Капцюр у заклад біўся з сябрамі аб тым, што паставіць рогі спэкулянту, выцягне яго жонку з пакою і да сяброў на вечарынку прывядзе сёньня. Для гэтага наўмысьля вечарынку рыхтавалі. Сёньня апошні дзень.
Дзейнічаць Капцюр раней пачаў. У кватэру да іх нібы па справе якой зайшоў раз, а сёньня знарок раніцай падпільнаваў, калі яны йшлі на пагулянку, павітаўся, спытаў прыкурыць і пашоў з імі. Дарогай з мужам нібы аб справах гаварыў і ў той-жа час кідаў словы ў яе бок, як-бы зусім выпадкова. Потым з ёй загаварыў, а адыходзячы, ласкава разьвіталіся. Заставалася дзейнічаць далей.
Прагудзеў гудок на абед.
„А цяпер да сакратара трэба, а то пасьля бывае ня ўбачу“.
Праходзячы праз упаковачнае аддзяленьне на фабрыцы, перакідваўся словамі з дзяўчатамі, падміргіваў ім. Гэта рабіў па прывычцы. З дзяўчатамі інакш абыходзіцца ня мог.
Знайшоў сакратара.
— Я да вас зайшоў… Прыехалі родныя, сёньня не змагу быць на сходзе.
— Родныя? мо‘ маці? Калі так, дык ня прыходзь, хоць і сход ня доўга зацягнецца.
— Маці, да доктара яна, завесьці трэба будзе.
— Дык вядзі яе ўжо, не пабудзь сабе на сходзе.
Ад сходу адгаварыўся лягчэй, чым спадзяваўся“, сам сакратар папярэдзіў аб прычыне. „Мо‘ маці? — дык хай і маці, няхай хоць чорт, абы сёньня ад сходу пазбавіцца, бо сёньня-ж павінна вырашыцца такое важнае пытаньне: ці зможа ён, Капцюр, аўладаць жонкаю таго спэкулянта, прывезьці яе на вечарынку. Ня зможа — засьмяюць сябры, гэта будзе вялізны правал у яго асабістым жыцьці, а зможа — як і раней у гэтай справе гэроем будзе лічыцца“.
У чатыры, за гадзіну да гудка, пашоў на кватэру. Па дарозе зайшоў у магазын, а ў кватэры з пакупкамі чакаў сяброў.
Праз гадзіну яны зьявіліся.
— Ну, будзе?
— Думаю.
— Ой-лі?
— Спадзяюся, што так.
— Якую-ж тактыку павядзеш?
— А гэта будзеце ведаць.
— А калі муж дома, тады што?
— Няма дома, а калі выпадкова там, дык і ад мужа… Цяпер вось што. З гэтым ты, Косьця, шпар да Манькі, хай прыбярэ кватэру трохі, дый сама прыбярэцца, а мы з ім прыедзем. Рыхтуйцеся прымаць.
— Ого-го! каб не адны прыехалі?
— Утраіх прыедзем, рыхтуй тузін.
— Добра, але й ты рыхтуй.
III.
З пакою, у якім застанавілася Ляхавіцкая з мужам, вакно выходзіць у гарадзкі сад. У саду пад вечар ужо, як у вульлі, гудзе шмат людзей.
З мужам Ляхавіцкая з свайго гарадка сюды паехала, каб пабачыць вялікі горад з яго жыцьцём, але вось ужо тыдзень як тут, а нідзе яшчэ ня была, нічога ня бачыла, апрача гэтага пакою. Муж увесь час па справах бегае, дзесь цэлыя дні прападае, а яна дома. Хочацца на вуліцу, у сад вечарам пайсьці, у кіно, у тэатр, але аднэй неяк нязручна, хоць муж і сказаў, каб пайшла куды-небудзь, ён позна затрымаецца. Думала, якбы гэта зрабіць, з кім-бы пайсьці ў тэатр і чамусь успомніла ветлівага маладога чалавека, які быў на пагулянцы.
Думкі парушыў стук у дзьверы.
— Можна, заходзьце.
Зьдзівілася. У дзьвярох стаяў ён і другі, незнаёмы зусім.
— Выбачайце, што зайшлі да вас. Вы адны ўвесь час і ў нас у кватэры сумна, дык парашылі да вас пайсьці. Вы не сярдуеце?
— О не, чаго-ж сердаваць, сядайце, я вельмі рада. Тут у мяне так сумна, адзіноцтва заядае. Ехала сюды — думала: у вялікім горадзе пабуду, весялей стане, аж тут горш як у нас у С.
— Вы самі ў гэтым вінаваты. Ці-ж можна ў такі час сядзець у пакоі? Гэта праступства, у вас няправільна складзецца дрэннае ўражаньне аб нашым горадзе, гэта нядобра. Мы з сябрам ідзем у тэатр, сёньня „На купальле“ ставіцца, дазвольце вас запрасіць разам.
— У тэатр?..
— А 8-й гадзіне пачатак. Быць тут і не пабыць у тэатры, гэта… ня ведаю, як і назваць ужо. Спадзяюся, што не адмовіце нам, пойдзеце?
Ляхавіцкая яшчэ крыху падумала і дала сваю згоду. Зьдзіўленая спачатку зьяўленьнем у пакоі Капцюра з сябрам, яна трохі спужалася чагось гэтых, амаль што зусім незнаёмых людзей, а цяпер ужо ўсё прайшло, і яна была ўдзячна Капцюру за тое, што зайшоў за ёй і кліча ў тэатр.
У тэатры селі ў лёжы.
Ляхавіцкая пазірала на сцэну і ў той-жа час слухала неяк асабліва мяккі, да прыемнасьці, говар Капцюра, які набліжаў свой твар да яе вуха і грудзьмі сваімі прыціскаўся да яе пляча. Гэткая блізкасьць крыху трывожыла яе, але ў той-жа час было прыемна адчуваць яго блізкасьць, і яна не адсоўвалася.
У час антракту Ляхавіцкай захацелася піць. Вышлі ў буфэт, але там было толькі піва, ад якога яна адмовілася.
Капцюр скарыстаў момант.
— Ведаеце, як зробім? Тут праз квартал рэсторан, туды зьезьдзім, на рамізьніку хутка.
Не супярэчыла. Хутка былі ў рэсторане, у асобным пакойчыку.
Капцюр нахіліўся да сябра, нешта шаптаў яму на вуха.
— Віна… зьмяшай, сам затрымайся крыху…
Засталіся ўдваіх. Ляхавіцкай хацелася, каб ён, як і ў тэатры, гаварыў аб горадзе, а ён моўчкі пазіраў перад сабой задумёным поглядам, кідаў позіркі ў яе бок.
— Чаго-ж вы маўчыцё, раскажэце яшчэ што-небудзь… Вы нешта засмучаны надта? Якая-ж прычына?
— Вы павінны ведаць яе.
— Я? як-жа гэта?
— Вы прасьцеце мне, мо‘ пакрыўджу сваімі словамі… вы такая прыгожая, у вас, столькі хараства, што нявольна зачароўваешся, пазіраючы на вас, і нявольна хочацца схіліць галаву перад такім хараством, якое можа захавацца толькі ў жанчыне, выхаванай на прыродзе…
— Не кажэце гэтага, ня трэба! Дзе ваш сябра?
— Я не магу не казаць гэтага, бо вы заўладалі мной, дык не адпіхайце-ж цяпер ад сябе.
Узяў яе рукі і пачаў цалаваць іх. Гэта пужала Ляхавіцкую, пужала тое, што з мала знаёмым мужчынам у рэсторан паехала, а з другога боку было лісьліва, што вось мужчына гэты цалуе ёй рукі. Яна суцяшала сябе й тым, што скора паедзе адсюль, больш ня ўбачыць яго.
Скора зьвярнуўся сябра.
— Ну?..
— Так…
Капцюр наліў чаркі.
— Пачынайце вы, як госьця. Гэта вельмі добрае віно і не п‘яніць яно, зусім слабое, але прыемнае.
— Не абманеце мяне, я-ж ніколі ня піла і ад аднэй чаркі магу ап‘янець.
— Як вы гэта можаце гаварыць? Ад такога віна і ад бутэлькі не ап‘янееце.
Капцюр наліваў чаркі, упрашаў піць. Выпіла тры чаркі і пачула, што пацяжэла галава, а цела праняла млявасьць. Захацелася ўстаць, але ногі як-бы цяжэй сталі. Дагадалася, што ап‘янела.
— Паедзем на кватэру, мне нядобра.
— Гэта ад няпрывычкі, вось выйдзем на вуліцу — і ўсё пройдзе. Скора паедзем.
Нешта шапнуў на вуха сябру, які зараз вышаў і зьнік. Узяў пад руку Ляхавіцкую, нанялі рамізьніка. Паехалі цёмнай вуліцай.
Ляхавіцкая ацяжэўшую галаву на плячо Капцюра схіліла, а ён абняў за плечы, прыхіліў да сябе, цалуе.
— Куды мы едзем, чаго цёмна тут?
— Туў побач знаёмая ў мяне адна, добра сьпявае, іграе на роялі, да яе заедзем. Дома будзеце ў патрэбны час.
Скора пад‘ехалі. Пазваніў. Перад вачмі расчыніліся дзьверы, нейкая жанчына прасіла зайсьці. Капцюр Ляхавіцкую ўперад у дзьверы пусьціў, сам з-за яе паказаў пальцамі нешта сябрам, якія зьдзіўлена пазіралі на ўваходзячых і, відаць было, хацелі нешта гаварыць.
Жанчына дапамагла Ляхавіцкай распрануцца, пасадзіла яе ў крэсла перад сталом, на якім скора зноў зьявіліся бутэлькі з віном і закуска. Капцюр і жанчына цяпер не адыходзілі ад Ляхавіцкай. Жанчына чокалася з ёй, упрасіла выпіць яе яшчэ дзьве чаркі.
Спачатку, калі толькі ўвайшлі з двара ў пакой, у галаве пасьвяжэла, а цяпер ужо зноў не магла ўладаць сабой, схілілася на Капцюра.
— Вязеце дамоў мяне… там муж…
Вы стаміліся, адпачнеце з поўгадзіны.
Завёў яе ў суседні пакой, сам скора зьвярнуўся.
— Ну?
— Ма-а-ла-дзец! — адказалі ўсе разам. — Ёй-богу рэкорд пабіў ты сёньня, ну й дыплёмат-жа ты ля іх хадзіць. Як удалося?
— Пасьля аб гэтым, а цяпер дай вып‘ем і… пагуляем…
.....................
Ляхавіцкая пачула, што нехта кратае яе за плячо. Расчыніла вочы. Перад ёй стаяла незнаёмая жанчына.
— Дзе-ж гэта я?..
Агледзела пакой, потым глянула на сябе, на вопратку, якая была не ўпарадку. Балела галава. Успомніла ўчарашні вечар, прыпомніла гэту жанчыну, тэатр, віно… трое мужчын… муж дома чакае.
— Што вы са мной зрабілі, што зрабілі?..
Пачала плакаць, дрыжачымі рукамі папраўляла вопратку, а жанчына тарапіла:
— Ну, апранайся, хто-ж вінават, што паехала з мужчынамі віно піць… Вось пальто. Рамізьнік чакае!
Як хворая, валюхаючыся, вышла з пакою на вуліцу.
IV.
На сьцяне вялізнага рагавога дому, дзе перакрэстак дзьвёх вуліц, вецер сярдзіта ўрываецца ў вуліцу, трэцца аб сьцяну рагавога дому, чапляе адклеены канец сьвежай афішы, хістае яе, зазывае позіркі праходзячых застанавіцца на афішы ясна выведзенымі вялізнымі літарамі слоў — „…Аб новым шлюбе“…
Хто паціху йдзе тротуарам, той спыняецца, трымае рукой адклеены канец афішы і ўважліва чытае кожнае слова, а хто сьпяшаецца — на хвіліну затрымлівае позірк на сутнасьці напісанага і лічбах, што ў афішы, падсьцярогшы момант, калі вецер сьціхне на міг. А потым усе альбо йдуць далей тротуарам, альбо зварочваюць у дзьверы рагавога дому і зараз-жа зноў выходзяць адтуль.
— Спыніся, што гэта за навінка?
— Ага, пачакай-жа, трымай тут…
Ліда, гэта ішла яна з таварышкай, уважліва прабегла вачмі напісанае, пастаяла крыху моўчкі, потым праказала.
— Я пайду на дыспут, як ты?
— Што там цікавага будзе, ну што табе да гэтага новага шлюбу, хіба мо‘ зьбіраешся замуж?
— Як сабе хочаш, а я пайду. Зойдзем, я білет вазьму.
Ліда даўно ўжо думала аб тым, як-бы пайсьці ў клюб, а сёньня падвярнуўся добры выпадак для гэтага, які парашыла скарыстаць. Зьвярнуўшыся дамоў, сказала аб сваім вырашэньні пайсьці на дыспут сястры і за хатняй працай вечарам увесь час мацала рукой у кішэні маленькі сіні білет, чакала васьмі гадзін. Усе думкі яе цяпер карагодам хадзілі ля таго рагавога дому, дзе клюб.
„Гэта вельмі добра я зрабіла, што купіла білет на дыспут. Трэба ўгледзецца, ужо час мне гэта зрабіць, у новае жыцьцё, якога я зусім ня ведаю. Сёньня паслухаю дыспут аб новым шлюбе, другі раз яшчэ аб чым. Праўда, гэта будзе толькі ўгляданьне, але зразу й гэта добра, трэба з гэтага пачаць. Ужо ва ўсіх галінах жыцьця новае робіцца, усё новыя і новыя раўчучкі праразаюць дрыгву балотную мяшчанства і поўняць сабой русло новай жыцьцёвай ракі. Дык чаму-ж мне не далучыцца да іх, годзе ў баку стаяць ужо, годзе“.
А як цемра пачала поўніць пакой, Ліда скоранька апранулася і шпаркімі крокамі, нібы на ўздагон за чым, для яе аднэй толькі відочным, пайшла да клюбу.
У клюбе толькі што пачалі зьбірацца.
Ліда абрала недалёкае ад пераду месца і позіркамі пачала шчупаць твары прысутных, шукала ў іх чагось асаблівага, але вочы бачылі тое, што бачылі кожны дзень па суседзтву, на вуліцы.
„Яны, як і я, маглі купіць білеты і зайсьці на дыспут, дык чаго-ж я шукаю ў іх. Вось як пачнецца дыспут сам, спрэчкі…“
У гэты час паміж крэслаў да сцэны прайшоў малады мужчына, спыніўся на хвіліну, кінуў позіркам на прысутных, потым накіраваўся да раду, дзе сядзела Ліда, і сеў побач.
Клюб напоўніўся ўжо. На сцэне за сталом сядзелі дакладчык і опонэнты.
Сусед Ліды нешта пісаў алоўкам на лістку блёкноту, нізка схіліўшыся над каленам. Пісаў паціху, абдумваў пісанае. Ліда пачала ўглядацца ў яго. Прыгожы, чарнявы. Выгляд сур‘ёзны, зусім не такі, як у другіх. Потым ён узьняў вочы ад блёкноту, і яе погляд сустрэўся з вострым яго поглядам, ад чаго зараз-жа адвярнулася, засароміўшыся, пачала пазіраць на сцэну.
Пачаўся дыспут.
Усё, што гаварыў прамоўца, здавалася ёй надта разумным, хоць трудна давалася зразумець сэнс прамовы, — ніколі яшчэ ня слухала сур‘ёзнай прамовы дагэтуль.
У спрэчках старшыня назваў нейкае прозьвішча, нясчула Ліда якое, але за гэтым узьняўся яе сусед, узышоў на сцэну, гаворыць. З яго слоў улавіла сэнс: шлюб павінен быць саюзам роўных. Яшчэ шмат гаварыў, а як скончыў, пачырванеўшы, сеў на месца. Ліда яшчэ ўважлівей пачала ўглядацца ў яго.
— Вы, мусіць, ня згодны з маімі словамі, — зьвярнуўся ён да Ліды.
Гэта было нечакана і ад таго, не раздумаўшы, праказала.
— Я згодна, з усім згодна, чаму-ж не…
Больш не гаварылі. Ліда слухала спрэчкі, а ён ні то слухаў, ні то думаў аб чым.
„Шлюб павінен быць саюзам роўных. Як гэта добра ён сказаў. Ён, мусіць, комуністы, ня йнакш“.
Пазірала на сцэну, хацела слухаць, зразумець усё, што гавораць, а думкі вакол яго групуюцца.
Калі спрэчкі скончыліся, пачала зьбірацца дамоў.
— Чаго-ж вы ня хочаце паглядзець „Сіняй блюзы“?
— Што гэта, трупа?
— Клюбны гурток, сябры клюбу, але цікава будзе.
— Я ня ведала.
Зноў села на месца.
Калі распачалося, вочы на сцэне на іграючых трымала, а вухам лавіла словы суседа, які наўмысьля ўголас, нібы для сябе, тлумачыў дзеі. У час перапынку спытаў:
— Спадабалася?
— Вельмі спадабалася. Гэта члены клюбу, простыя?
— Так, а вы хіба ня ведаеце зусім клюбу?
— Я першы раз тут толькі.
— У клюбе вядзецца вялікая праца, шмат гурткоў. Вы дзе працуеце? Не. Ну гэта няважна. Трэба хадзіць у клюб, запісацца ў які гурток. Вельмі раіў-бы. Карысьць будзе.
— Я хацела-б пайсьці ў клюб, у гурткі, але я-ж нікога ня ведаю тут…
— Гэта нічога. Пачнеце хадзіць сюды часьцей — прыгледзіцеся. Я член клюбу, змагу рэкомэндаваць вас. Абавязкова прыходзьце ў клюб, ён кожны вечар адчынены.
Пры адыходзе разьвіталіся за руку, ён прасіў яшчэ раз заходзіць у клюб.
Ідучы дамоў, абдумоўвала, чым-бы аддзякаваць гэтаму незнаёмаму, але такому простаму, добраму чалавеку.
„Ён адгадаў, мусіць, мае думкі, імкненьні і хоча накіраваць іх як сьлед. І ўсё гэта так проста. Чаго-ж я баялася дагэтуль з кватэры вылезьці, марнела там. Немагчымага няма нічога для чалавека, трэба толькі сьмеласьць, рашучасьць і жаданьне, і ён усяго даб‘ецца“.
Думала гэтак, а ўсё-ж была надта зьдзіўлена тым, што так хутка, ад першага разу наблізілася да таго, аб чым учора толькі марыць магла.
„Ён напэўна комуністы. Такі разумны, сур‘ёзны. Я змагу з ім параіцца, змагу расчыніць перад ім сваю душу“.
А аднекуль з далёкага кутка падкрадвалася нядобрая думка:
„Ён мужчына, малады, каб не абмануў. Мо‘ таму і ветлівым такім быў са мной, што маладая, прыгожая? Я ўглядалася ў яго, мо‘ падумаў, што нядобрае аба мне“.
Але гэту думку скарэй адганяла.
„Не, ён не такі, як мужчыны, якіх ведала дагэтуль, ён ня можа шукаць у мне толькі жанчыны. Яго-ж выступленьне на дыспуце?“
З гэтымі думкамі засынала. Твар чарнявага мужчыны ўвесь час стаяў перад вачмі.
V.
— Куды ты зьбіраешся? Нешта ў апошні час часта ходзіш?
— Я да Зосі зайду, на гадзіну адну і зьвярнуся.
— Ідзі, я ня трымаю, але так пытаю, цікава, куды йдзеш.
Ліда нездаволена была гаворкай з сястрой, а такія гаворкі ў іх распачыналіся кожны раз, калі Ліда пачынала куды-небудзь зьбірацца. Ліда да сястры сваёй адчувала нешта належнае, як да сястры, паважала яе, як старэйшую, больш практычную, але злавала на яе за такое дыплёматычнае выказваньне апякунства, ад якога рабілася крыўдна за сябе, за тое, што сястра лічыць яе нібыта дзіцём. Ад гэтага на такія запытаньні сястры адказвала злуючы і часам не гаварыла ёй праўды.
Ліда ўзяла з шафы свой сшытак, разгарнула яго, перагортвала старонкі і доўга ўглядалася ў напісанае там. Потым згарнула зноў і працягнула руку да шафы, каб палажыць сшытак назад, але нешта стрымала руку, і яна замест гэтага загарнула сшытак у газэту і вышла з ім з пакою.
„Калі спаткаю, яго, пакажу лепшыя, хай параіць, ці варта час траціць“.
З гэтым рашэньнем накіравалася ў клюб. Ішла па тротуару сьпяшаючыся, абганяла другіх. Але калі падышла да рогу апошняга кварталу, на другім канцы якога зьмяшчаўся клюб, сьцішыла хаду. Ідучы, ля дзьвярэй клюбу спынілася, глянула ў калідор, але не зьвярнула ў дзьверы, а паціху прайшла да канца сьцяны дому, спынілася на рагу ля афіш, а адтуль праз вуліцу пайшла ў сад.
„Чаго я гэта разагналася? А калі яго няма там, ды мо‘ й зусім яшчэ людзей няма… Ці варта паказваць яму, каб не пасьмяяўся. Дый час такім глупствам адбіраць у яго ня варта“. Але вочы сачылі ўвесь час за дзьвярмі клюбу, шукалі знаёмай, спяшаючайся заўсёды фігуры ў чорным пальто.
Не сядзелася ў садзе, устала і пайшла ў клюб.
У пакоі, у які зайшла, было толькі тры чалавекі, чыталі. Села ля стала, разгарнула сшытак і пачала прабягаць вачмі радкі вершу ў даўнешняй газэце. Ужо шосты раз углядалася вачмі ў першыя словы вершу і шосты раз кідала позірк на дзьверы, калі яны расчыняліся і хто-небудзь заглядваў у пакой.
Потым у дзьвярах пачуўся знаёмы говар.
„Ён ідзе“.
Ніжэй схіліла галаву над газэтай, уставіла вочы ў колёнку артыкулу. Ужо літары перад вачмі пачалі, як жывыя, бегаць па газэце, потым зьліліся ў чорныя тоўстыя рысы.
„Што гэта са мной, чаго гэтак спалохалася? А мо‘ не пазнае?“
Чула, як прычыніў дзьверы, пастаяў ля іх хвілінку і вось накіраваўся да яе. Нешта прымусіла ўзьняць галаву, устаць, каб павітацца.
— Бываеце ў клюбе? І газэту нават чытаеце?
— Тут верш, дык я праглядвала. Цяпер так багата вершаў пішуць, нібы эпідэмія якая на вершаваньне.
— Гэта ня дрэнна, я вершы люблю. Асалоду нейкую адчуваю, калі чытаю добры верш. У вадным радку цэлыя вобразы, выказваюцца перажываньні.
— А я ня згодна з вамі. Часам і ў дзесятках радкоў ніякіх вобразаў і перажываньняў, а так толькі словы для рыфмы.
— Вядома, вядома так. Я не спрачаюся.
Сеў побач ля стала, з кішэні выняў на стол невялічкую кніжку і блёкнот.
— Вы ўсё, мусіць, сур‘ёзныя кніжкі чытаеце, навуковыя?
Працягнула руку, каб узяць кнігу.
— Гэта глупства, мне да дакладу падрыхтавацца трэба, матэрыялы тут. Наогул-жа чытаю шмат, асабліва па соцыолёгіі.
— Гэта-ж галоўнае.
— Так. Яшчэ, Энгельс, здаецца, сказаў, што ён ведае толькі адну навуку — гісторыю. Гісторыя грамадзтва, прыроды…
Пачаў гаварыць аб значэньні ведаў па гісторыі грамадзтва. У гаворцы ўспамінаў цытаты з чытаных кніг, даводзіў іх, устаўляў навуковыя словы. А Ліда ўважліва слухала кожнае слова, сачыла за яго мігамі.
„Каб столькі ведаць, як ён!.. А я нічога ня ведаю. Я нічога ня варта супроць яго. Я проста мізэрны, маленькі чалавечак, якіх вельмі багата. У яго так складна плывуць думкі, плятуцца, мусіць, з раней абдуманых слоў, якіх мае вялікі запас. Ён так багата чытае, робіць даклады для другіх, яго думкі слухаюць усе“…
Падзіцячаму, расчыненымі вачмі пазірала на яго, як дзіця ўглядаецца ў дзіўную рэч, аб якой раней наслухалася дзіўных казак. А ён скончыў свае разважаньні, здаволена зірнуў на яе і перавёў гутарку на другое.
— Выбачайце, я вам цэлы даклад прачытаў. Прывычка такая дрэнная ў мяне, — кожны раз прыходзіцца растлумачваць таварышом розныя пытаньні.
Апошнія словы праказаў ціха, зірнуў на другі стол, дзе сядзелі яшчэ трое, як-бы баючыся, што хто-небудзь падслухае яго гаворку і пасьля пачаў распытваць Ліду аб хатнім жыцьці, аб тым, як часта бывае ў клюбе, як адчувае сябе там. Лідзе хацелася аб сабе, аб хатнім жыцьці сваім, усё расказаць яму, знайсьці ў яго спачуваньне, але нешта стрымлівала, не давала зрабіць гэтага. Як-бы не хапала слоў для гаворкі, і яна абмяжоўвалася кароткімі маласлоўнымі адказамі: добра, дрэнна, так сабе. Ён заўважыў гэта і спыніў гэту гутарку.
— Вы рабіць што-небудзь прышлі ў клюб? Што гэта за сшытак?
Пачырванела. Спачатку працягнула руку, каб ня даць яму сшытка, але стрымала, узяла газэту і пачала камячыць яе. Вочы разглядалі стол, а вуха лавіла шамаценьне старонак сшытку.
— О-го! вы поэтэса, дазволіце пачытаць?
— Гэта… нядобрыя, спроба пакуль што…
— Дазвольце, я пабачу, а потым скажу: згодзен з вамі ці не, можа й ня так дрэнныя, як вы аб сабе кажаце, а наадварот.
— Дайце, я пакажу вам апошнія, больш удалыя.
Разгарнула сшытак на сярэдзіне.
— Вось гэты і далей, вядома, таксама слабыя.
Ён пачаў чытаць, а Ліда сачыла за выразам твару.
— Гэта аб кім пішаце?
— Аб рабочым.
— Вельмі добра, Вы друкуеце іх дзе?
— Не. Пішу пакуль для сябе, вучуся. Для друку ня варты, як мне здаецца.
— Навошта такая скромнасьць. Памойму — праступства з вашага боку не аддаваць для друку такія вершы. Тут такое багацьце вобразаў у кожным радку. Вось хоць гэтыя:
|
…— Узмахне галавой стамлёнай, |
— А цяпер не паказвайце, я сам буду чытаць.
|
…— Ну чаго „жыцьцё“, так круціш ціха? |
З Лідай рабілася нешта нядобрае. Яна пачырванела, парывалася спыніць яго, каб ня чытаў далей, але стрымлівала пакуль што сябе, а ён чытаў:
|
…— Ой, як цесна стала мне ў жыцьці, |
— Ня чытайце гэта, ня трэба!
Рукой закрыла старонку.
— Гэта інтымныя, нядобра іх чытаць.
— Мусіць перажываньні вашы? Я ня буду чытаць, ня ведаў, даруйце… Але я люблю такія вершы, у якія поэта ўклаў свой настрой, пачуцьці.
Пасядзелі яшчэ трохі, і Ліда пачала зьбірацца дамоў.
— Чаму так рана, вы не пакрыўдзіліся на мяне?
— Ды не, за што-ж? мне час дадому йсьці.
— Дазволіце правесьці вас?
— Ня трэба, вы-ж да дакладу павінны падрыхтавацца, толькі час дарма згубіце, а я й адна не баюся.
— Даклад мой не ўцячэ, дый настрой не падыходзіць, галава адпачынку просіць, стамілася ўжо такі.
Вышлі на вуліцу. Ліда шукала тэмы для гаворкі.
— Вы, мусіць, вельмі багата працуеце. Усе комуністыя так, асабліва актывістыя. Я ведала аднаго комуністага, — зманіла Ліда, — ён зусім-зусім не адпачываў, ня меў ні капелькі свайго асабістага жыцьця, грамадзкай працы ён аддаваў увесь час свой.
Гаварыла так ад таго, што такім уяўляла сабе комуністага-актывістага.
— Інакш ня можна, цяпер час напружанай працы, дробнай і вялікай…
— Вы дзе працуеце?
— На фабрыцы… ну і, вядома, грамадзкая праца…
Ішлі побач. Ён нізка пахіляў да яе галаву, калі гаварыў, а яна патроху аддалялася, каб ня быць блізка да яго, баялася, што можа падумаць нядобрае аб ёй. Скора ўвайшлі ў цёмную вуліцу. Ён ужо зусім захапіўся сваёй гаворкай, набліжаецца на хаду ўсё бліжэй да Ліды. Ужо локаць яе адчувае яго руку.
— Дазвольце вас пад руку ўзяць, а то яшчэ зваліцеся, такая цемра.
— Не звалюся, я добра ведаю тут кожнае месца.
Але рука яго ўжо пад пахай. Вось ён нібы няпрыкметна сваімі пальцамі кратае яе руку і ў гэты час сыпе словамі, ніжэй схіляе да яе галаву. Ужо ўзяў яе руку ў сваю, апавядае сьмешны анэкдот аб адным сваім сябру і далоньню сваёй цісьне яе маленькую руку. Яна йдзе ўжо па самаму краю тротуара, адхіляе ў бок твар ад яго дыхаў, хоча вызваліць як-небудзь руку, думае:
„А што, калі ён складзе аба мне ўражаньне, што я проста дзяўчына, якая захацела пазнаёміцца з мужчынам, з комуністым?“
А ён у далоні сваёй перабірае яе пальцы. Рука яе хоча чамусь адчуць на яго далоні мазалі — адзнаку рабочага, але замест мазалёў адчувала мякаць пухлай, непрацоўнай далоні. І ў галаве заварушылася непакойная думка:
„Фабрычны рабочы? А чаму-ж няма мазалёў, чаму рукі такія… мяккія, мо‘ што гэта я варажу. Я-ж ня спытала, на якой ён фабрыцы, якую працу выконвае?“ — адганяла яна гэту думку.
Перад вачмі маленькі садок і дом. У вокнах сьвятло.
— У гэтым доме наша кватэра. Выбачайце, вы дарэмна з-за мяне час згубілі.
— Кіньце гэта. Я адчуваю сябе затое вельмі добра. Адпачыла зусім галава і цяпер змагу з карысьцю папрацаваць… Тут у вас сям‘я?
— Сям‘я ў Б., а тут я з сястрой, яна працуе.
На разьвітаньні ён моцна сьціскаў яе руку, доўга трымаў у сваёй і гаварыў:
— У вас ёсьць талент. Вершы добрыя, вельмі добрыя. Вы дайце іх у газэту, часопісь, — абавязкова надрукуюць. Ня трэба хаваць талент ад грамадзтва. Поэта не павінен пісаць толькі для сябе, а для грамадзтва.
Разьвіталіся.
Калі Ліда ўвайшла ў пакой, сястра зьдзіўлена пазірала насустрач.
— Што гэта такі выгляд зрабіла, нібы шчасьлівейшы чалавек у сьвеце?
— Так сабе. Чыталі з Зосяй адну рэч надта цікавую, захапіліся, — зманіла Ліда.
Гаварыла сястры няпраўду, а ў самой было вялікае, неадступнае жаданьне падзяліцца з кім-небудзь сваімі перажываньнямі за апошнія дні. Пачала ладзіць ложак, каб класьціся спаць, і ня стрымалася:
— Ведаеш, Вера, я з Зосяй бываю цяпер у клюбе. Пазнаёміліся з адным комуністым, Ён такі разумны, так багата ведае аба ўсім. Мы ад яго шмат карыснага для сябе атрымаем, ён зможа нам дапамагчы вучыцца…
— Дык ад гэтага і блішчыш так сёньня?
— Ён сам рабочы, з фабрыкі і столькі ведаў мае, я дзіўлюся, як могуць людзі знаходзіць столькі часу, каб здолець навуку.
— Ну й дура ты, Ліда, як я бачу, — лепшай ня трэба, — адазвалася сястра. — Ну ён разумны, дык хіба ты ня ведала, што разумныя людзі ёсьць, чаго-ж гэта ім так, захапілася. Ой глядзі, каб ня другое што?
За гэтыя словы стала крыўдна на сястру. Больш не гаварыла. Лягла ў ложак і дала волю думкам. А ў думках адразу зьявіўся ён, чарнявы, прыгожы, асаблівы нейкі позірк вачэй.
„Ён просты рабочы. Раней цёмны, забіты, а рэволюцыя вызваліла, убачыў сьвет, захапіўся навукай, здолеў яе і вырас. А колькі такіх вырасла пасьля рэволюцыі — тысячы, мільёны. Ён мо‘ нідзе ня вучыўся, а па разьвіцьцю свайму стаіць куды вышэй за мяне. Ну што я? Звычайная дзяўчына, мяшчанка, з сярэдняй асьветай і… ні на што ня варта бяз умелай дапамогі, без кіраўніцтва… Ён мне дапаможа, я буду часта сустракацца з ім, гутарыць, раіцца. З яго дапамогай пазбаўлюся ад мяшчанства. Толькі трэба як можна часьцей бачыць яго, быць разам, слухаць яго словы… Але чаго я такі аб ім увесь час думаю?“
Успомніла словы сястры: — ой глядзі, каб ня другое што? — і прызналася сабе, што кахае яго. Прызналася і ня зьдзівіла яе гэта, быццам даўно ведала ўжо, быццам інакш і быць не магло.
VI.
— Эгэ, каб вы ўбачылі яе, губкі аблізалі-б. Красуня дзяўчына, якой ня знойдзеш, ну проста, як кажуць поэты, падарунак прыроды, ажыцьцяўленьне хараства.
— А ты пакажы раней, што за цацка, а не расхвальвай наперад. Як убачым — будзем ведаць, мо, красуня, а мо‘ і, як заўсёды, як тая з носам гэткім. Ха-ха-ха.
— Далёка тэй. Гэта — сок дзеўка, год восемнаццаць, зусім яшчэ маладзенькая, чыстая душа, як кажуць. А пацалунак яе адзін чаго варт!
— Горача цалуе?
— О-го!
— Дзе ты гэткую кралю знайшоў? Скруціла, відаць, галаву табе яна.
Капцюр, гэта быў ён з сябрамі, наліваў у шклянкі піва і гаварыў:
— Сустрэў я яе ў клюбе, — побач сядзелі. Я выказваўся на дыспуце і хоць побач сядзеў, але адразу й не падумаў нават нічога. Дзеўка яна, відаць, занадта наіўная, ні разу ня бачыла людзей ці што, толькі, як відаць было, захапілася маім выказваньнем, ну загаварылі, падгаварыў хадзіць у клюб і разышліся. Пасьля ў клюбе бачыў яе некалькі раз, там зноў гутаркі сур‘ёзныя, на навуковыя тэмы.
— Хітрэц!
— Аб сабе-ж клапоціцца.
— Абматаў яе сваёй павуцінай ужо?
— Ты кінь гэта… Толькі яна не такая, як другія дзеўкі, дзіўнае нешта асобнае ў ёй, як быццам не сярод людзей жыве, а адна ці з сьвятымі. Усё аб комуністых, аб рабочых ды пра навуку гаворыць, нібы ня дзеўка, а так нешта. А праз гэта і мне прыходзіцца сур‘ёзным быць, на яе лад настройвацца. Усіх яна шкадуе, усіх любіць, аб новым, комуністычным жыцьці марыць, відаць, марамі гэтымі толькі й жыве. Нават у вершах толькі аб комуністых, ды аб рабочых піша…
— Вершы піша?!
— Але. Дзеўка на ўсе рукі, толькі дзіўная вось нейкая.
— Гэта нічога. Паходзіш з ёй трохі, стане, як і ўсе, звычайнай, абатрэцца, а цяпер прыкідваецца, мусіць, крыху.
— Не, брат, не такая, як усе, не параўнаеш.
— Ты, значыць, па самыя вушы ў яе, а? Нічога, вітаем, ня ўсё-ж балавацца, трэба й сур‘ёзна пакахаць, не пашкодзіць.
— Дык яна аб рабочых усё гаворыць, а ты як ёй?
— Я? калі ёй так падабаюцца рабочыя ды комуністыя, дык чаму мне не сказаць ёй… комуністы-ж я.
— Ко-о-му-ністы. Ня дай бог гэткіх комуністых! Ня ведаю, як яны ня вытурылі цябе дагэтуль.
— Кінь аб гэтым!
Капцюр зразу зьмяніўся ў твары, замаўчаў. Відаць было, што зазлаваў на сяброў.
— Чаго надуўся? Я сьмехам гавару, ня бойся, кажы пра сваю цацку далей.
Але гутарка ўжо ня клеілася. Апошнія бутэлькі дапілі моўчкі, і Капцюр пачаў зьбірацца дамоў.
— Эх, цябе ўзяло за хворае, ты ня злуй, я-ж сьмешкамі, другі раз маўчаць буду.
— А красуню тваю абавязкова бачыць хочам. Пакажы яе, а то можа асьлеп ты крыху і ад таго здалася такой прыгожай, а мы гэта з боку пабачым і ацэнку дадзім правільную.
— Пабачыце…
— Калі гэта будзе?
— Да Манькі яе прывязі, маладцом будзеш, сваё дакажаш. Там ацэнку дадзім. Ха-ха-ха…
— У чэрці!
Капцюр накіраваўся да дзьвярэй.
— Прывязеш да Манькі? Хутка? А мо‘ пашкадуеш сябром, а?
На вуліцу Капцюр вышаў злосны. Яму сёньня напомнілі аб тым, за што ён больш усяго баяўся, аб чым, апрача сяброў, ніхто ня ведаў і не павінен-бы ведаць. Спужаўся, што сябры могуць прагаварыцца. Падругое, злосьць брала і ад таго, што яны аб Лідзе так разважаюць. Праўда, ён добра ведаў, што не кахае яе, але ўсё-ж дзіўнасьць яе крыху зацікавіла яго, прымусіла аб ёй думаць.
Крыху шкада яе было, маладой, наіўнай. Яна адразу яму даверылася, усё расказала. І вось было жаданьне прымусіць сяброў не гаварыць аб ёй, як заўсёды аб дзяўчатах, і ў той-жа час сорамна было перад сябрамі, сорамна таму, што могуць з яго сьмяяцца, скажуць, што спадніца заўладала ім і за нос водзіць.
VII
„Поўная прыгожасьць вясны адчуваецца толькі ў дні прадвесьня, калі яшчэ вясны няма, але ведаеш, што яна будзе, і чакаеш яе. І я чакала вясны, верыла, што яна прыдзе… Хоць-бы гэтую рэчку ўзяць. Цэлую зіму была скавана яна лёдам, сьнегам была замецена і пад лёдам бегла няпрыкметна. Потым неба ў блакітны колер афарбавалася, а зямля, што дзяўчына-красуня, падстаўляе шчокі свае пад палкія пацалункі каханага, пачала прымаць гарачыя пацалункі праменьняў сонечных. І як плача ад радасьці маладая дзяўчына, першы раз пазнаўшая каханьне, плача ад збытку шчасьця, бо хоча падзяліцца ім з кім-небудзь і сароміцца сказаць аб гэтым, хоча абдымкамі сваімі абняць увесь сьвет у тыя хвіліны, так зямля заплакала ў дні прадвесьня, раўчукамі перапоўніла рэчку, а тая вышла з берагоў і холадам вады сваёй захацела абняць як мага найбольшы прастор. Але ўздым гэты быў не надоўга, усяго на некалькі дзён, а потым спала вада, рэчка зноў увайшла ў свае берагі звычайныя і вось хутка зноў пацячэ ціхенька, хаваючыся ў берагох, нібы засароміўшыся за свой парыў, за тое, што асьмелілася выйсьці з берагоў сваіх з жаданьнем захапіць найбольшы прастор. А хіба яна ня мае на гэта права?.. Можа й ня мае, а мо‘ ад таго, што не хапае сілы, каб утрымацца на захопленым прасторы… І я сваёй вясны чакала, верыла ў яе і адважылася на ўздым, на тое, каб выйсьці, каб вырвацца з хатніх сьцен і вышла… А цяпер як? Няўжо-ж зноў прымушана буду зьвярнуцца туды? Няўжо ён не схацеў дапамагчы?“…
Поглядам, у якім нічога ня можна было разгадаць, пазірала Ліда на рэчку, на бягучую ваду, а ў галаве неспакойныя думкі, трывожныя. Вось ужо больш тыдню яна не сустракаецца з сваім знаёмым. А ў апошні раз, калі зайшлі ў сад вечарам, ён абышоўся з ёй нядобра. Ліда кахала яго, моцна кахала, але не чакала ўзаемнасьці, бо лічыла сябе недастойнай яго. Яна хацела знайсьці ў гэтым чалавеку таго, хто дапамог-бы ёй увайсьці ў жыцьцё, аб чым столькі марыла, таго, каму яна магла-б расчыніць проста сваё сэрца, паказаць усе свае думкі і сказаць: бачыш, якая я нічагушная ў параўнаньні з табой, але я чалавек, я хачу быць удзельнікам тэй справы, якую робіш ты, дык дапамажы-ж мне ўзьняцца, вылезьці з багны мяшчанскага балота, у якое я папала, выратуй, а не — яно засмокча мяне, яно ўжо цяжарам вялізным павісла на мне, душыць, цягне на дно, дык ратуй, вазьміся кіраваць мной.
„А ён… няўжо ён, як і другія, са мной толькі хоча адчуваць сябе мужчынам, бачыць у мне толькі прыгожую дзяўчыну, з якой весела правесьці час?“
Ліда не магла зразумець яго, Чорныя думкі супроць волі лезьлі ў галаву, а яна старалася засланіць іх сьветлымі, бо вельмі багата надзей было зьвязана з яго імем, вельмі багата ад яго чакала. І ад гэтага старалася апраўдаць яго паступак. Хацелася, каб ён прышоў і канчаткова запэўніў яе ў тым, што яна не абмылілася ў ім, што спадзяецца недарма. Але зараз-жа выплывала наперад другая думка. „А што, калі ён спрабоўваў мяне і я нядобра зрабіла, ня так, як патрабуе яго этыка, і ён адмовіўся ад мяне, адкінуў ад сябе назаўсёды. Калі так, — што-ж рабіць тады, што рабіць?..“
Добра знаёмае ёй пачуцьцё боем сьціскала грудзі, горла, да сэрца падступала крыўда. Яна кусала губы, было жаданьне адчуваць фізычную боль, каб ёю заглушыць боль, што ўнутры. Горача дыхала сабе ў далоні, якімі закрыла твар.
Ля мосту ціха, а далей у вуліцы багата людзей. Цягне туды пайсьці — і нешта стрымлівае.
„Ці знайду ў іх спачуваньне, каму змагу выказаць свае думкі там, сярод іх. Не зразумеюць і пасьмяюцца яшчэ“.
А сэрцам чула, што перапоўнілася яно вось гэтым болем, і каб лягчэй зрабілася, трэба даць магчымасьць выліцца болі, трэба выказаць яе каму-небудзь і выказаць цяпер, зараз-жа.
Успомніла, што не адказала яшчэ на ліст свае таварышкі і пасьпяшыла дамоў, каб напісаць ёй аб усім.
Пачала пісаць і не магла ўжо стрымаць думак, яны нізкай слоў ліліся на паперы, без канца.
„… У вапошнія дні я жыву аднымі надзеямі, аднымі жаданьнямі — увайсьці ў жыцьцё, ад якога я дагэтуль стаю ў баку, на якое толькі дзіўлюся. А мне хочацца стаць часткай яго, разумееш? Але гэта пакуль што застаецца толькі марай. Ты ведаеш, як я жыву, дзе… А я хацела-б бачыць сябе ня ў марах толькі, а ў сапраўднасьці ў другім асяродзішчы, дзе людзі „чужыя“ былі-б мне бліжэй „родных“, дзе-б у кожным сэрцы я сустракала брацкую любоў і плаціла-б за гэта тым-жа, дзе-б я складала зьвяно аднаго доўгага, коўкага ланцуга, зьвяно невялічкае, але патрэбнае, як і дзесяткі-сотні тысяч другіх, жывучых адным жыцьцём, аднымі імкненьнямі, аднымі радасьцямі… Калі я так думаю, мне робіцца так прыемна, мяне захапляюць у той час такія пачуцьці, што я, падобна Карамзіну, з уміленьнем цалуючаму зямлю Швайцарыі, расквітаю, калі бачу блізка рабочых і работніц. Мне хочацца падыйсьці да іх, як да сваіх, абмяняцца простымі, харошымі словамі, сказаць ім, што я іх усіх люблю, хачу быць з імі, хачу дыхаць з імі адным паветрам і сказаць, што я вельмі нешчасьлівая. Я хачу быць для іх сваёй, сваёй, разумееш! Але як? скажы… У вапошнія дні я думала, што мары стануць сапраўднасьцю. Я пазнаёмілася з адным рабочым-комуністым. Добры, разумны чалавек. Але ён, відаць, не зразумеў мяне, я не змагла зрабіць так, каб зразумеў, і вось я зноў адна…
Памятаеш — мы разам з табой расьлі, выхоўваліся разам у ваднолькавых умовах, а цяпер… якая розьніца! Ты шчасьлівая. Ты робіш карысную працу там у школе, сярод сялян. Ты жывеш, жывеш, а я… мне цяпер прыходзіцца зайздросьціць табе. Я цяпер ненавіджу сябе, ненавіджу, як толькі магу. Мне патрэбна падтрыманьне, дапамога моральная, і тады-б я стала другой, харошай… Я нічога ня ведаю, не разумею жыцьця, а мне хочацца жыць, жыць, а ня грузнуць у балоце. Трэба, каб хто дапамог мне, каб хоць кароткі час накіроўваў мяне на патрэбную сьцежку, а то я як сьляпая. Вось адчуваю, што цёмна, сьлізка і яне магу йсьці, а паўзу на каленах, зьбіваю іх. Мне балюча, я ня вытрымаю… Заядае сум. Я адчуваю сябе такой непатрэбнай ні на што. Адзіноцтва наводзіць на розныя разважаньні, ад якіх яшчэ цяжэй і часам такое нойдзе, што калі я чую аб чыёй-небудзь сьмерці, я з жалем думаю: чаму ня я…“
Калі пісала, нібы гаварыла з кім, і неяк лягчэй ад таго зрабілася. Ужо багата напісала, як ніколі, а думкі на паперу просяцца яшчэ і яшчэ. Але спынілася.
„І так багата ўжо, мо‘ й гэтага ня трэба было пісаць, а лепш захаваць у сябе ўнутры. Яна можа інакш зразумець мяне, бацьком яшчэ напіша?“…
Узяла ліст і на рагу, на першай старонцы, дапісала.
— „Гэлька, нічога ня пішы аб гэтым маім бацьком, добра? ты-ж ведаеш іх… Гэта глупства пройдзе ў мяне хутка.“
Ужо цемра густая напоўніла вуліцу і праз вокны паглядае ў пакой, заве да сябе Ліду, заве выйсьці і пагрузіцца ў яе цемру. Зазывае агеньчыкамі, якія адбіліся ў вадзе рэчкі. Рукі адчуваюць гарачыню лба.
„Ці ня хворая я, што гэта? Што сястра падумае, калі прыдзе. Трэба асьвяжыцца, на вуліцу трэба пайсьці. Дый ліст усё роўна панясу“.
VIII.
— Глядзі, браце, нешта на сяброў забывацца пачаў, усё да кралі сваёй ходзіш, а паказаць, што абяцаў, забыўся таксама мусіць?
— Ды нікуды я не хаджу. Прайсьціся захацелася, ня ўсё-ж і з вамі быць. Чаго толькі далася гэтая краля. Я даўно забыўся на яе ўжо, але, калі так хочаш, дык пакажу яе ўжо вам, хоць і сам даўно ня бачыў. Ня зладзіў крыху…
Капцюр разьвітаўся з сябрамі і накіраваўся ў бок, дзе жыве Ліда.
Вось цёмная ўжо вуліца, хутка закавулак, а там і дом, кватэра.
Калі ўбачыў дом, з вакон сьвятло, парашыў, што ў кватэры яна альбо сястра. Зайсьці ў кватэру не рашаўся, але й так пайсьці адсюль назад, дык чаго-ж ішоў.
Прайшоў некалькі раз па тротуару супроць дому, увесь час пазіраў на вакно, думаў, што хто-небудзь выгляне адтуль. Але ніхто не паказваўся. Хацеў пайсьці назад у горад, але яшчэ некалькі раз прайшоў узад і ўперад з надзеяй на тое, што можа выйдзе на вуліцу, і ён спаткае яе тут. Ходзячы, углядаўся ў кожную жаночую фігуру, сьпяшаў насустрач ёй, спадзяючыся ўбачыць два знаёмых локаны кос з-пад шапкі, але, параўняўшыся, адварачваў галаву зараз-жа ў бок — усё былі незнаёмыя.
Капцюр, калі пазнаёміўся з Лідай, парашыў аўладаць ёю, думаў, што гэта ўдасца праз некалькі дзён. Ён быў практычным у гэтай справе. Пачаў яшчэ ў гімназіі, дзе яму зайздросьцілі ўсе хлопцы. Потым у палку сярод афіцэрства аб ім гаварылі, што няма такой жанчыны, сэрца якой-бы ён не перамог. Любую жанчыну, якую ён сустракаў на вуліцы, мог біцца ў заклад з сябрамі, што возьме, і заўсёды выіграваў. Дый пасьля рэволюцыі не здаваўся, хоць ня мог так шырока разгарнуць сваёй дзейнасьці, як раней, а тут, на табе, абсекся.
„Сустрэў нейкую дуру, чорт яе дзяры, яна ломіцца яшчэ, ідэалаў нейкіх шукае. Яна дзевачка, якія адразу пакараліся мне за адзін позірк, якія млелі ў мяне на руках, яна… сьмее парушаць маю традыцыю! Як гэта? Да чаго я аб ёй думаю, ці ня варта плюнуць на ўсё гэта? А што скажуць сябры? Засьмяюць. Не! Раней аўладаць ёй павінен, прывесьці і паказаць ім, а тады ўжо… Вось толькі-б спаткаць яе“.
Завярнуўся і пайшоў па вуліцы да сярэдзіны гораду. Парашыў прайсьці ў сад.
На рагу тротуару, які ішоў недалёка ад саду, убачыў яе з другой дзяўчынай. Ня думаючы, накіраваўся да іх.
— Добры вечар, т. Ліда, даўно нешта бачыў я вас, мо‘ хварэлі? Яна, зьдзіўленая нечаканай стрэчай, памаўчала трохі, потым сказала.
— Сястры ня было дома, дык нікуды ня выходзіла, занята была.
Дзяўчына, з якой гаварыла Ліда, разьвіталася і пайшла, а яны засталіся ўдваіх.
— А зараз куды сьпяшаецеся? Я хадзіў аж да вашай кватэры, баяўся, што хварэеце, ды наведаць хацеў, але ў вакне сьвятла ня было, не заходзіў.
— Дзякую за клопаты. А вышла так сабе, ад нечага рабіць.
Пайшлі па вуліцы. Ён узяў яе пад руку і пачаў апавядаць аб клюбных навінах, аб посьпехах гурткоў. Было прыемна ісьці разам, бо яна ўвесь час думала аб ім, шукала стрэчы гэтай.
Параўняліся з садам.
У мяне ногі баляць, шмат хадзіў сёньня, хадзем пасядзім.
Увайшлі ў сад. Там на лаўках скрозь сядзелі людзі. Прышлося прайсьці аж у кут саду. Селі. Капцюр пытаў, як жыла апошнія дні, слухаў яе адказы і часам перабіваў яе, даводзячы падобныя прыклады з свайго жыцьця. Гэтым зацікавіў яе.
— Маё жыцьцё вельмі беднае па зьместу, нічога ў ім асаблівага няма. Вы аб сабе раскажэце, вы, мусіць, багата перажылі за гады пражытыя. Гэта такое багацьце, хто жыў як трэба, цалкам.
Пачаў апавядаць.
— Жыцьцё… Жыцьцёвы шлях… Хоць і не даўгі ён, а чалавек, калі пройдзе па ім не з заплюснутымі вачмі, шмат чаго пабачыць. Шмат і я пабачыў ужо. Багата цікавасьцю маё маленства… Было шасьцёра нас у бацькі на тры дзесяціны зямлі і ўсё малыя, драбяза. У мяне было нязвычайнае жаданьне вучыцца і ад таго ўжо к васьмі гадом вывучыў літары, але ў школу пайсьці ня мог, бо трэба было зарабіць у дом. Я большы з шасьцярых і таму пачынаю пасьціць сьвіней у суседзяў, а падрос яшчэ крыху, дык каровы ў поле пачаў ганяць. Жаданьне вучыцца ўвесь час не пакідала. Браў за статкам лемантар з сабою і там вывучаў склады. Сядзеш на пень, дзе на ўсё забудзешся і складаеш з чорных літар вялізныя гукі, я з іх словы. Як прачытаеш слова на паперы такое, якое чуў у жыцьці, захопішся ўвесь радасьцю бязьмернай, адчуваеш сябе найшчасьлівейшым… Лемантар лепшым сябрам быў, з-за яго шмат зносіў крыўды. Згубіш кароў, у шкоду ўпусьціш, а дома гаспадары лаюць, карміць ня хочуць. Але што гэта ўсё, калі я быў захоплен яскравасьцю, якой палала недзе далёка ад мяне зоркай пісьменнасьць. Кожную хвіліну карыстаў, каб наблізіцца да яе, каб здолець яшчэ адно слова, яшчэ адну старонку лемантара… Падрос — у парабкі пайшоў, ня меў часу больш чытаць, думаў — усё прапала. Вайна царская — таксама. Далей рэволюцыя, пайшоў у шэрагі чырвонай гвардыі і там пачаў жыць. Фронт, акопы, пераходы па сто вёрст у суткі. На пераходах, у акопах зноў лепшым сябрам стала кніжка. Камісар дапамог вывучыцца чытаць добра… На ўсіх франтох пабыў, у партызанах, два разы ад расстрэлу ўцякаў… Потым партыйная праца, завод. Тут яшчэ ўзяўся больш за вучобу, бо без яе ня мог часам кроку зрабіць. Але і цяпер, хоць і здолеў крыху навуку, усё пачуцьцё здаваленьня захапляе, толькі ўжо пасьля таго, як новую кніжку здолееш, а раней — слова адно…
Гаварыў, пазіраючы перад сабой і нібы чытаў напісанае дзесь аб сабе апавяданьне. А Ліда затаіла дыханьне, увесь час пазірала на яго, моцна сьціскала ў сваіх яго руку.
— Пастух, парабак, сам ад літары, ад слова дайшоў да кніг навуковых. Якое багатае ваша жыцьцё.
— Нічога, багатае. Добра пажыць так…
— Я слухала, нібы апавяданьне цікавае. Чаму вы не напішаце аб сваім жыцьці, вось так проста, як гаварылі мне, праўду ўсю. Гэта было-б надта багатае па зьместу апавяданьне.
Гаварыла, а ў галаве пляліся радкі новага вершу, які будзе прысьвечаны яму.
— Не змагу я напісаць прыгожа, дый ці варта. А каб умеў пісаць, шмат-бы матэрыялу свайго асабістага было.
Пачаў пераказваць ёй асобныя моманты з франтовага жыцьця, а ёй зноў здавалася, што не яго слухае, а слухае напісанае дзесь у кніжках.
„Вось жыцьцё такіх зьяўляецца крыніцай для творчасьці мастакоў. Тут яны могуць чэрпаць сабе патрэбны матэрыял і чэрпаць без канца“.
Капцюр скончыў гутарку пра франтавое, памаўчаў, потым пачаў скардзіцца на сваё жыцьцё.
— Цяжкое жыцьцё. Тады захапляла сабой яно і не адчуваў гэтага цяжару, а цяпер другі час, цяпер другія і большыя труднасьці на кожным кроку. Цяжка аднаму, часам хочацца з кім-небудзь пагаварыць, выказаць свае думкі, знайсьці ў каго падтрыманьне, калі рукі апусьцяцца пры стрэчы з новай труднасьцю. Сумна…
— А хіба ў вас няма сяброў, хіба вы адны, а партыя?..
— Усё гэта так. Калі я ў сваёй… партыйнай сям‘і на фабрыцы, я зноў жыву, як і раней, але дома, вось дзе я адзін.
— Дык у вас-жа так багата працы, няўжо ёсьць час сумаваць?
Ліда шкадавала яго цяпер, шкадавала ад таго, што яму, мусіць, цяжка часам бывае дома, і няма нікога, хто падтрымаў-бы яго ў такія хвіліны. Яна моцна сьціскала яго руку, хацелася, каб ён зразумеў, што яна заўсёды, паколькі зможа, гатова дапамагчы яму. Капцюр заўважыў гэта і парашыў дзейнічаць.
— Ліда, вы не пакрыўдзіцеся на мяне? Я хачу сказаць вам аб сабе, сказаць тое, над чым вельмі доўга думаў, што правяраў… Дазвольце гаварыць, як з блізкім сябрам, на ты… Калі першы раз убачыў цябе, нешта асаблівае заўважыў ці што, толькі зьявілася жаданьне часьцей бачыць цябе, быць разам. Я доўга думаў над гэтым, доўга правяраў свае пачуцьці, думаў, мо‘ так сабе гэта, мо‘ зараз пройдзе, але яны, наадварот, займалі ў мяне ўсё большае месца і вось аб іх хачу сказаць табе, аб сваім каханьні да цябе…
А Лідзе хацелася, каб ён маўчаў, каб ён не гаварыў ёй аб каханьні сваім, бо гэтым, думала яна, ён прыніжае сябе. Думала, што яна павінна была першай сказаць яму аб тым, што з першай стрэчы пакахала яго. Маўчала. Капцюр сьціскаў яе рукі, і ўжо з словамі яна пачула на твары сваім гарачыню яго дыханьня, потым губы яго дакрануліся пацалункам да шчакі, і яна ўздрыгнула, па целе нібы прайшла электрычная іскра. Моўчкі не пярэчыла, а ён пазіраў у вочы, дарыў яшчэ пацалункі і пытаў.
— Чаго маўчыш, Ліда? Ты ня злуеш, не пакрыўдзіў?
Але хіба можа яна злаваць на яго, крыўдзіцца за гэта. Яна толькі ж чакала гэтага і ад таго маўчыць, ад таго, калі наблізіў ён твар свой зусім да яе, вочы самі зачыніліся, тварам падалася крыху наперад і губамі зьлілася з ім у доўгі гарачы пацалунак.
— Хіба ты ня ведаеш, на што-ж казаць яшчэ мне. Толькі ты ня можаш кахаць мяне, я ня варта твайго каханьня, не гавары мне аб ім.
— А ты не гавары аб сабе так. Аб каханьні я кажу таму, што не магу не казаць, таму, што кахаю. Ты будзеш сустракацца са мной, мы будзем цяпер больш часу разам, а я ня буду сумаваць больш. Гэта праўда, Ліда?.. Вось яшчэ гэта дзіўным здаецца мне ў жыцьці. Жыў столькі часу, шмат людзей бачыў і нічога, а вось спаткаўся з табой, глянуў на цябе неяк падругому ці што, толькі нешта пацягнула да цябе і адчуваць да цябе пачаў нешта асобнае, не такое, як да ўсіх. І вось гэта людзі завуць каханьнем.
— А што такое каханьне патвойму, як ты яго разумееш?
Капцюр крыху памаўчаў, потым успомніў, што на днях чуў, як групка студэнтаў спрачалася аб гэтым і парашыў скарыстаць разважаньні аднаго з студэнтаў, якія высьвятлялі, па думцы Капцюра, комуністычны погляд на каханьне.
— Я, прызнацца, ня думаў над гэтым, але здаецца не памылюся, калі скажу свой погляд. Памойму, у аснове каханьня ляжыць імкненьне друг да друга асоб рознага полу. Ну, вядома, да гэтага захапленьне друг другам, прывычка і некаторы адбор. Агаляць каханьне толькі да аднаго запыту цела немагчыма, гэта значыць, разумець яго зусім не панашаму, не па комуністычнаму, але ўсё-ж завяршэньнем каханьня зьяўляецца фізыолёгічнае злучэньне асоб. Ну, а адбор я разумею вось як. У жыцьці сустракаў я багата дзяўчат розных, шмат якімі захапляўся, але ўсё гэта было толькі на міг адзін, бо ўзнаваў бліжэй іх, і захапленьне губілася. А вось спаткаў цябе і пакахаў праўдзіва. Значыць, калі я бачу жанчыну, мне, перш за ўсё, кінецца ў вочы яе надворнасьць і гэтай надворнасьцю можна захапіцца на нейкі час. Потым, наблізіўшыся да яе, я пачыняю шукаць ужанчыне яшчэ чагось, гляджу яе разьвітасьць, пазнаю яе ідэалы, яе імкненьні. Бо ў жанчыне, я яшчэ раз кажу, я ня шукаю толькі самку, але і таварыша сабе ў жыцьці, таварыша, з якім-бы жыў аднымі ідэаламі, аднэй справай. Але і захапленьне я не адкідаю — і надворнасьць таксама іграе ролю.
Ліда слухала яго разважаньні і думала.
„Дык як-жа ён мне гаварыў аб каханьні, калі ён ня ведае маіх ідэалаў, таго, чым я жыву. Я зусім, зусім мала разьвіта, нічога ня ведаю і магу быць для яго толькі абузай. Як-жа гэта?… А мо‘ і ведае ён трохі мяне. Ён стаіць вышэй за мяне ў сваім разьвіцьці, значыць, можа дапамагчы ўзьняцца і мне, а я пастараюся, усе сілы напруджу на тое, каб быць дастойнай яго. Я аддамся цалкам вучобе, грамадзкай працы, апраўдаю яго надзеі“.
Позна разьвіталіся каля кватэры. На разввітаньні прасіў зайсьці да яго ў нядзелю.
— У мяне ёсьць трохі кніг, ты зможаш карыстацца імі для падрыхтоўкі ў унівэрсытэт, дый так пабачыш, як жыву.
Калі ўвайшла ў пакой і пачала класьціся спаць, ужо не адчувала былога настрою, які захапляў яе тут, у сьценах пакою, і варочаў яе ў сапраўднасьць, аб якой забывалася на вуліцы.
„Ён будзе кіраваць маім разьвіцьцём, вучобай, і я скора вылезу з гэтага балота, пачну жыць, як і ён“.
Капцюр разьвітаўся з Лідай і вясёлым варочаўся да сябе на кватэру. Ён здаволена пасьвістваў нейкую песеньку і чутна выказваў здаваленьне.
— Яшчэ адно апошняе спатканьне, і роля будзе скончана мая. Бадрыся, браце, ты сваё возьмеш, дакажаш, што ня згубіў мінулай славы. Чакай цяпер нядзелі…
IX.
У нядзелю Капцюр устаў раней, як заўсёды. Пазваў суседку жанчыну прыбраць у пакоі, а потым пераклаў кнігі, якія ляжалі на вакне, здуў з іх пыл, а таксама выцягнуў зьвязаную пачку кніжак з карзіны і расклаў іх на вакне і стале. Некаторыя кнігі з гэтае пачкі зараз-жа разрэзаў, каб відаць было, што чытаў іх.
Сядзеў на ложку з кнігай, калі пачуўся стук у дзьверы і на парозе паказалася добра знаёмая постаць і твар з простай адкрытай ветлівай усьмешкай дзіцячай. Акінула вачмі пакой.
— Як добра тут у цябе, колькі кніг, якое багацьце!
— Гэта не багата яшчэ, шмат раздаў комсамольцам. Ты распраніся, будзь, як у сябе ў хаце. Вось тут сядай.
— У цябе так прыбрана, нібы рука гаспадыні пахадзіла ля ўсяго.
— Гэта рука будучай гаспадыні, яна тут са мной.
Ліда пачырванела, не адказала нічога. Села ля стала і пачала разглядаць кнігі.
— Як ты пасьпяваеш іх чытаць? Я-б ніколі не змагла, здаецца, здолець іх, запамятаваць усё.
Засьмяяўся.
— А хіба запамятаваць усё трэба?
— Ну, а як-жа?
— Ой, якая ты дзіўная! Кнігу ня трэба запамятаваць усю, а ў ёй трэба ўмець знайсьці патрэбнае табе. Вось, напрыклад, сёньня аб падатковай політыцы трэба мне матэрыял, я бяру гэту кнігу, заўтра аб другім чым — другую. Не запамятаваць кнігу трэба, усё напісанае ў ёй, а зразумець.
Ліда чула гэта ў першы раз. Калі ў гімназіі вучылася першыя гады, а потым і ў савецкай школе, яна старалася запамятаваць усё, што даваў выкладчык, і таму думала, што і гэтыя таўстыя кнігі трэба ўсе запамятаваць, вывучыць, а ён кажа: зразумець трэба. Гэтак проста і правільна. Пачала расказваць аб вучэньні ў гімназіі.
— Цэлую ноч сядзіш над кніжкай, чатыры-пяць разоў прачытаеш, перакажаш таварышцы і потым, запамятаваўшы, ідзеш здаваць. Усё напамяць зубрылі і ніякіх там разуменьняў.
Капцюр сьмяяўся, слухаючы, і сам гаварыў.
— Памятаю, памятаю і сам гэта добра. Ох, гімназія. Гуляеш гэта з дзяўчатамі, потым вызубрыш, здасі і ўсё…
„Вызубрыш і здасі, гімназія?“ мільганула ў галаве Ліды думка. „А што-ж ён раней казаў, што нідзе ня вучыўся, а сам здалеў пісьменнасьць?..“
— А ты хіба быў у гімназіі, вучыўся? — запытала яна.
Капцюр нешта адразу зьмяніўся ў твары і, каб не заўважыла зьмены яна, разгарнуў кнігу, пачаў чагось шукаць у ёй. На запытаньне не адказаў.
— Тут адно месца мне надта спадабалася, але ніяк нешта не знайсьці.
Пагартаў яшчэ кнігу, не знайшоў патрэбнага месца і начаў зноў разважаньне аб карыстаньні кнігай. Ліда папракнула сябе за запытаньне, парашыла, што яна не зразумела яго. Больш ня пытала аб гімназіі, але чамусь успомніла вечар, калі ён праводзіў яе дамоў, і рукі без мазалёў, а вочы цягнуліся паглядзець на рукі, праверыць.
— Паглядзі кнігі, што зможаш скарыстаць для падрыхтоўкі — возьмеш. А цяпер хадзем на фабрыку, пакажу табе машыны.
А пра сябе тымчасам думаў:
„Сёньня павінен узяць… інакш бабай будзеш, сябры засьмяюць“.
Пайшлі на фабрыку.
Якім ляніва расчыніў дзьверы, павітаўся і нешта зьдзіўленым, доўгім поглядам праводзіў Ліду, як-бы хацеў разгадаць яе.
Капцюр вадзіў Ліду па аддзяленьнях фабрыкі, паказваў ёй машыны, растлумачваў, як ідзе ўвесь процэс вырабу тавару. Яна пытаньнямі засыпала яго, захаплялася машынамі.
Увайшлі ў апошняе аддзяленьне, дзе ў скрынках ляжаў гатовы ўжо тавар. Адсюль недалёка да варот. Капцюр сеў на скрынку.
— Утаміўся, ісьці не магу. Пасядзі.
— Хадзем да мяне, сястры сёньня дома няма. Там пасядзім.
— Пойдзем, а цяпер сядзь на хвілінку вось тут.
Узяў за руку і прыцёг да сябе побач сесьці. Абняў і зноў пачаў гаварыць аб каханьні. Рукой гладзіў яе косы аднэй, а другой усё мацней прыціскаў да сябе. Гаварыў ужо неўпапад, несьвядома.
— Пусьці, ня трэба.
Папробавала вырвацца з яго рук, але ён трымаў моцна, абедзьвюма рукамі ўжо абхапіў стан, пачаў цалаваць, нахіляючы да скрынак.
— Чаго табе трэба, што ты робіш?
— Нічога. Ня бойся…
Плячамі Ліда ўжо адчувае дошкі скрынак, а ён губамі закрывае рот, каб ня крычала. Чагось страшна зрабілася. Адхіліла галаву ад яго і крыкнула, хоць не хацела рабіць гэтага. Напрудзіла цела, рукамі ўперлася яму ў грудзі, вырвалася з яго рук і скарэй вышла на двор, а праз двор у вароты. Паліто было расшпілена. Зьмятая вопратка, косы. Капцюр устаў з скрынкі і пайшоў усьлед.
Якім углядаўся ў Ліду, потым у Капцюра, пакруціў галавой і праказаў:
— Нядобрым дзелам заняўся на фабрыцы, комуністым-жа лічышся!
— Не тваё дзела, маўчы.
— Не маё, вядома, але ня добра так рабіць, комуністым-жа лічаць усе цябе пакуль… А мне што, вядома, не маё дзела…
Паглядзеў яшчэ за ім усьлед, паківаў галавой, плюнуў сярдзіта ў землю і сеў моўчкі на заслончык.
Капцюр дагнаў Ліду.
— Ты ня злуй, Ліда, я залішняе сабе дазволіў. Ты не зразумела мяне, спалохалася. Мне так хацелася як мага быць бліжэй да цябе, адчуваць цябе побач, цалаваць. Я за ўсё сваё жыцьцё не кахаў так моцна, так мала песьціла мяне жыцьцё. Ад таго цяпер перапоўнілася сэрца пачуцьцём, якое заўладала мной на гэты міг. Ты ня злуй, я ня думаў дрэнна абыйсьціся з табой. Ня злуеш? скажы!
А ў Ліды ўжо адышоў спалох, хацелася верыць усяму, што ён гаворыць.
— Я ня злую, нічога… Хадзем хутчэй, я піць вельмі хачу.
— Піць? дык чаго сьпяшацца, зойдзем у сталоўку вось тут, 60 й я адчуваю смагу.
У сталоўцы ўзяў дзьве бутэлькі піва. Піва было халоднае, і Ліда, каб здаволіць смагу, адразу выпіла дзьве шклянкі. Капцюр узяў яшчэ дзьве бутэлькі. Расьпілі і іх. А калі ўзьняліся йсьці, Лідзе здалося, што людзі ў сталоўцы, сталы і крэслы неяк сьмешна варушацца. На вуліцы Капцюр пазваў рамізьніка і паехалі да яе кватэры.
У пакой Ліда ўвайшла, апіраючыся на Капцюра. Зараз-жа распранулася і села на ложак, а ён сеў супроць на крэсьле. Седзячы, пазіраў на яе, прыслухоўваўся да гукаў, якія даносіліся з суседніх пакояў дому і да голасу ўнутры сябе, які запэўніваў яго, што цяпер самы час, што цяпер ён абавязкова возьме яе… і сёньня пачуе ад сяброў пахвалу.
— Ты ня злуеш, Ліда, на мяне, я нядобра зрабіў. Але я так моцна кахаю цябе, што мне надта трудна перамагаць пачуцьцё.
— Я ня злую, не кажы больш аб гэтым.
Пачала гаварыць аб сабе. Калі ўбачыла сябе ў пакоі дома з ім, нешта прымусіла выказаць яму ўсё.
— Я адна змалку самага была замурована ў сьценах пакою. Бацька не разумеў маіх інтарэсаў, любіў мяне пасвойму, як належыць бацьку, дрыжэў за мяне, а я баялася яго, калі малой была, а як падрасла — зьненавідзела за апякунства такое… Калі засталася з сястрой — думала, што зьменіцца жыцьцё, думала, што ўсё ў ім падругому пойдзе, аж… Выдалася я нейкай асаблівай, не такой, як таварышкі. Інакш гляджу на жыцьцё, і яно са мной інакш абыходзіцца, як з другімі. Вось да гэтага часу сядзела адна тут, ў гэтай багне мяшчанства. Вось зірні вакол, хто жыве тут, што робяць яны, жывучы. Гандаль, грошы і зноў гандаль. Гандлююць таварамі, сабой, людзьмі другімі і на гэтым трымаецца жыцьцё іх.
Я не магу больш быць тут, павінна вылезьці з гэтага балота, інакш зусім загрузну. Павінна жыць, рабіць што-небудзь карыснае для грамадзтва, каб не зрабіцца такой, як яны, гандляркай. Але як гэта зрабіць? Я не магу быць у шэрагах комсамолу, каб разгарнуцца, знайсьці месца для працы, а так, самой узяцца за грамадзкую працу — не змагу, мне не павераць, бо-я-ж чужая. Будуць пазіраць на мяне скоса і адпіхаць у бок. Я ніяк не магла знайсьці выхаду і ня раз гэта даводзіла да думкі, што нічога ня выйдзе з мяне, што я ні навошта ня здольна, не змагу перамагчы гэтага балота, і самы лепшы выхад — гэта загубіць сябе…
Капцюр углядаўся ў яе і па бляску вачэй, па выразу твару бачыў, што гаворыць яна праўду аб сабе. Гэта злавала яго.
„Пусьцілася ў разважаньні. Каб ня вышла так, як удзень з ёй“. Сам стараўся суцяшаць яе.
— Не гавары гэтага… Калі ёсьць у цябе жаданьне да працы, працу знойдзеш, нам патрэбны такія людзі. А такія разважаньні кінь, гэта дурасьць, яе трэба выкінуць з галавы.
Ужо ў пакоі было зусім цёмна. Ліда гаварыла:
— …Думала я: усё роўна жыву бескарысна, няздольна жыць пановаму, а пастарому жыць — таксама не магу, дык чаго-ж… Потым парашыла спрабаваць далучыцца да жыцьця. Спаткала цябе, і нешта гаворыць мне, што ты дапаможаш мне вылезьці з балота… Сядзь бліжэй, я хачу пазіраць на цябе… Ты сьветлым, радасным нечым увайшоў у маё жыцьцё, і яно зьмянілася. Ветлівей пачаў прымаць мяне гэты пакой, лепшымі здаюцца людзі, я пачала любіць іх, жадаць ім шчасьця. На‘т гэтых цяпер толькі шкода, а раней ненавідзела іх… Я, скажы, не памылілася? Ты-ж дапаможаш мне ўзьняцца над гэтай багнай, моральна дапаможаш, будзеш кіраваць маім разьвіцьцём. Так, скажы? Хоць пару гадзін на тыдні ты адвядзеш мне? А потым, я сама змагу.
— Дапамагу, колькі часу будзе. Мог-бы — увесь тыдзень быў-бы з табой.
— Ты такі добры, дай пацалую за гэта.
Капцюр перасеў на ложак. Думка аб тым, што трэба пачынаць дзейнічаць, што цяпер самы падхадзячы момант для гэтага, не давала спакою.
— Я буду рад дапамагчы табе ў гэтым. Мой абавязак, як комуністага, зрабіць гэта. Нам патрэбны людзі з такой энэргіяй, з такім жаданьнем працаваць. Ты зараз знойдзеш працу, станеш комсамолкай… Толькі кінь так разважаць, як сёньня; для будучай комсамолкі гэта не падыходзіць… Я кахаю цябе, мы будзем цяпер увесь час разам, увесь час…
Пачаў цалаваць яе. Ліда не пярэчыла.
— …Будзем разам працаваць, дапамагаць адно другому. Гэта будзе поўнае каханьне, праўдзівае. Ты-ж верыш мне, верыш, Ліда?.. Фізыолёгічнае злучэньне асоб вышэйшы акт каханьня…
Ліда сядзела зусім блізка, і Капцюр адчуваў, як дрыжыць яе цела, рукі, якія абдымалі яго шыю. У ёй змагаліся два пачуцьці: адно — аддацца яму, таму, каго кахае, верыць яму, і другое — боязнасьць за будучыну. Гэта другое гаварыла: ты яго зусім мала ведаеш, ты маладая, табе трэба вучыцца…
— Я веру, веру табе, але мо‘ ня трэба гэтага цяпер, пачакаем. Я-ж хочу вучыцца яшчэ, хочу працаваць, а гэта можа пашкодзіць… Ты-ж комуністы, ведаеш, як лепш. Ты ня зробіш мне дрэннага?..
.....................
— Баюся я, каб ня было горш цяпер. Ці добра гэта? Ты не абманеш мяне, скажы?
— Ліда, надаела ты з гэтымі ці добра ці дрэнна. Кінь нюні распускаць, што гэта з табой? Ня дзіця-ж… А што я да цябе дакуль-бы гэта хадзіў так. Кінь хныкаць, вельмі ня люба мне хныканьне.
Ты выбачай, я-ж нічога… Але боязна нешта, каб не пашкодзіла гэта ўсяму…
— І я аб гэтым кажу самым. Кінь думаць пра сваю будучыну, годзе, аб ёй ужо гаварылі, здаецца ўсё ясна. А цяпер апраніся, зьезьдзім да маіх знаёмых, я пазнаёмлю цябе з комуністкай аднэй.
У каламажцы Ліда сядзела моўчкі, прыхіліўшыся да Капцюра, і абыякім позіркам акідала дамы, вуліцу, па якой ехалі. Маўчаў і Капцюр. Ён быў здаволен, што вязе яе цяпер да Манькі, пакажа там яе сябром, і зноў будзе жыць аб ім слава старая. Ужо ня шкода было яе, як раней, а было адно жаданьне — хутчэй завезьці туды, паказаць сябром і адчуваць здаволеньне сабой.
X.
Пасьля таго вечару, як ад сяброў завёз яе Капцюр дамоў, Ліда ўжо больш месяца як ня бачыла яго. Першыя дні чакала, што прыдзе на кватэру, потым кожны вечар ішла ў клюб, думала, там спаткае, але яго ня было. Яна старалася суцешыць сябе тым, што ён комуністы, заняты працай і, мусіць, ня мае часу. Парашыла пайсьці на фабрыку. Некалькі раз падыходзіла да кварталу, дзе была фабрыка, прагульвалася ў часы, калі рабочыя выходзілі з працы, па тротуару, супроць фабрычных варот, шукала сярод іх знаёмай постаці, некалькі разоў парывалася спытаць аб ім старога Якіма, але не адважвалася.
Прайшло яшчэ два тыдні. Ліда была ў доктара і ведала ўжо, што будзе дзіця. Будучае пужала яе, абавязкова трэба было спаткаць Капцюра, перагаварыць з ім, але нідзе спаткаць не магла. Разам з боязнасьцю за будучае ў галаве зьяўляліся нядобрыя думкі аб Капцюру, але яна праганяла іх, увесь час старалася што-небудзь падшукаць, каб апраўдаць тое, што ён ня йдзе да яе. У вапошні раз парашыла, што ён, мусіць, хварэе цяжка і ня можа ўстаць. Гэта здагадка прымусіла яе пайсьці да яго на кватэру.
Знайшла дом, дзе была яго кватэра. Вось і дзьверы яго пакою. Пастукала. Насустрач з пакою пачуліся шагі, і ў дзьверах паказалася высокая, незнаёмая жанчына.
— Каго вам трэба?
— Выбачайце, тут жыў нехта Капцюр, ня ведаеце?
— Капцюр? Ня чула аб такім. Я ўсяго тыдзень, як жыву тут. Зайдзеце хіба да гаспадыні, вось улева дзьверы.
Калі ўвайшла ў пакой, нестарая яшчэ жанчына, упёршыся рукамі ў бакі, зьдзіўлена пазірала на Ліду і гаварыла:
— Капцюр? Перабраўся ён на другую недзе кватэру і даўно ўжо. Ня ведаю куды, ня пытала… Што-ж, птушачка ясная, мо‘ наляцела на яго, абмануў?
Словы гаспадыні, нібы нож, разанулі па сэрцы. Думкі трывожныя, якія раней адганяла, цяпер заўладалі ёй. Нешта цяжкое стукамі адбівала ў галаве словы.
— Абмануў, абмануў…
Успомніла апошні вечар, п‘яных сяброў яго і тую жанчыну. Успомніла і яго словы: „а што я да цябе дакуль-бы гэта хадзіў так“. Цяпер усё было зразумела.
Абмануў і схаваўся, назнарок не паказваецца. Абмануў. Адна, дзіця, як-жа цяпер?.. Але як гэта магчыма, ён-жа комуністы і гэтак зрабіў?.. Але дурная, дурная я, забылася, што ён мужчына, як і другія, і ў ім мужчына мог перамагчы комуністага… Дык чаго-ж уцёк? Ён-жа досыць сьвядомы комуністы, няўжо мог гэтак абыйсьціся са мной ён?“.
Зноў успомніла п‘яную жанчыну і п‘яных сяброў, вечар, першы раз, калі праводзіў яе, і мяккія, пухлыя, рукі без мазалёў, потым выпадкова аброненыя ім словы аб гімназіі і тое, што гаварыў аб сабе ў садзе.
— Няўжо-ж ён абманваў?..
Хістаючыся, вышла з дому, не разьвіталася нават з гаспадыняй, а па дарозе дамоў зайшла да рэчкі. Стоячы на масту, увесь час пазірала ў ваду і ніяк не магла зразумець таго, што здарылася з ёй, толькі ведала, што нешта таемнае, страшное, якое загубіць яе.
У рэчцы ўжо апала вада, у берагі ўвайшла даўно, а на берагох зазелянела мурава маладая. У вадзе радасна палошчуцца, абмываючыся рэчнай вадой, праменьні паўдзённага сонца. Вочы Ліды позіркам застылі на адбітку праменьняў, хочацца чамусь, каб ня дрыжэла там, і Ліда злуе на сябе, адводзіць вочы на другое месца вады і ўжо праводзіць імі плывучую сьвежую хваёвую трэску. Трэска куляецца на хвалях, часам захаваецца амаль што зусім у ваду, нібы хоча захавацца там, але зноў усплывае на паверх вады і плыве далей.
„Вось трэска, мусіць, хоча захавацца ў ваду, зьмяшацца з ёй, каб ня быць аднэй, але ёй гэта не ўдаецца. І я, як трэска гэта. Таксама захацела ня быць аднэй, зьмяшацца з тымі, хто праўдзіва жыве. Думала, што жыцьцё мякіш, разганюся, стукнуся і ўвайду ў яго. Папробавала. На хвіліну як-бы ўліпла ў жыцьцё, але гэта толькі здалося мне. Гэта ня жыцьцё мяккае, а мая мяккаць адчувалася, калі з зачыненымі вачмі кінулася ў яго. Стукнулася, яно ўелася крыху ў мяне, зрабіла рану і не ўзяло да сябе… Трэску таксама недзе зусім выкіне рэчка на бераг, альбо зьнясе куды, але не ўбярэ ў сябе. Вось і мяне жыцьцёвая рэчка адкінула так… Я з зачыненымі вачмі пайшла, паверыла яму, аддалася, спадзявалася на падтрыманьне. Ня думала над гэтым… Але ён-жа зваў сябе комуністым, яго разважаньні, як-жа было ня верыць?.. А цяпер усё прапала. Адна, а там бацькі, сястра“…
Зьявілася жаданьне кінуцца ў муць вады каля мосту і захавацца ў ёй. Старалася змагацца з гэтым жаданьнем, шукала, чым-бы абнадзеіць, суцешыць сябе. Па мосту ўвесь час ішлі і ехалі людзі. Гэта крыху бадзёрыла яе.
Адарвалася ад мосту і пайшла дамоў. Па дарозе дадому праходзіла каля мяснога магазыну. Там у вітрыне ўбачыла вісячае на аборцы сьцягно. Аборка ўелася ў сьцягно, і яно хістаецца на ёй, нехта закрануў. Спынілася ля вітрыны, глянула на сьцягно і рашуча пайшла дамоў.
У кватэры села пісаць ліст таварышцы ў вёску. Доўга сядзела над разгорнутым шматком паперы, сьціскала рукамі галаву, некалькі разоў брала аловак і зноў кідала яго на стол, потым, відаць, парашыла нешта і пачала пісаць.
— „Прашчай, Гэлька… Жыцьцё зусім не такое, як мы часам уяўляем яго сабе. Я жыцьця ня ведала, зусім ня ведала і цяпер ня ведаю добра, скруціла яно мяне і, як-бы вецер пылам, — мной швыраецца… Жадаю табе жыць і працаваць. — Слова „жыць“ яна падкрэсьліла рыскай. — Старайся запоўніць жыцьцё працай, ня кідай пустаты ў ім, горш будзе, калі застанецца пустата. Я не змагла запоўніць свайго жыцьця, ня ўмела, праўдзівей, не знайшла сіл для гэтага і ні ў каго падтрыманьня не знайшла для сябе, і таму цяпер нікому і ні навошта непатрэбна… Ты парві мой ліст апошні, няпраўда напісана там. Памылілася. Ха-ха-ха!.. Прасьці… Цяпер толькі што йшла каля магазыну. Там на аборцы вісіць сьцягно, хістаецца, а аборка глыбока ўелася ў мяса, сьціснула… У нас у пакоі крук у столі, зараз знайду аборку і ўсё“…
Нібы баючыся раздумаць, хутчэй заклеіла ліст, пазвала хлопчыка суседкі, каб занёс яго ў скрынку, дала грошай на марожанае. Сама зараз-жа замкнула дзьверы, каб не зайшоў хто і не пашкодзіў, дастала з шафы аборку, уважліва абгледзела яе.
„Вось так уесца ў шыю і ўсё“…
XI.
— Чуў я, што парашылі ўцячы ад нас, таварыш Капцюр?
Капцюр стаяў перад сакратаром ячэйкі, па ўсяму відаць было, што ён нездаволен стрэчай з сакратаром. У гаворцы стараўся не пазіраць у вочы таму.
— Парашыў уцячы. Ужо заяву падаў аб звальненьні. Паеду ў Сібір да брата, на завод мо‘ прыстроюся.
— Аж у Сібір? У-гу. Добрая справа на заводзе папрацаваць, але позна да гэтага дадумаліся… Сёньня а шостай гадзіне прыходзьце на бюро, ваша справа разглядацца будзе.
— Усё тое, з Якімавай заявай?
— Тое і новага крыху, ды пасьля будзеце ведаць.
Сакратар пайшоў у памяшканьне фабрыкі. Капцюр-жа застаўся на месцы, словы: „і новага крыху“ — нібы прыкавалі яго да месца, трымалі тут.
Што-ж яшчэ? Мо‘ даведаліся як пра мінулае? Мо‘ з сяброў хто прагаварыўся неасьцярожна, а мо‘ тая дакапалася?..“
У яго задрыжэлі ногі, адчуваў, што зьбялеў, і таму, каб не заўважыў хто гэтага, накіраваўся ў кантору і сеў на лаўцы, з газэтай. Сядзеў і чакаў бюро. Чакаючы, адчуваў нешта страшнае, адчуваў, што нейкая сіла знайшла яго і вось-вось мерыцца ўскласьці на яго плечы сваю грамадзіну-лапу, каб выняць адсюль і паказаць усім, а потым адкінуць у бок. Гэты страх перад няведамай сілай холадам ахапляў цела, прымушаў Капцюра сьціскацца. Здавалася яму, што вось ужо нехта ўзяў за горла і цісьне яго, душыць. Хацелася крычаць.
Хутка праз кантору прайшоў сакратар ячэйкі і два сябры бюро.
У пакоі бюро сакратар выняў з кішэні нейкія паперы і загаварыў.
— Ну, братцы, і гісторыя-ж вышла ў нас дрэнная з Капцюром. Мог ён нарабіць нам дзялоў, каб ня гэта во… Гэта, апрача заявы Якіма аб тэй дзяўчыне, яшчэ аб ім столькі матэрыялу і вельмі сур‘ёзнага. Там факт дыскрэдытацыі партыі, а тут вось паслухайце, што пішуць.
„… Капцюр, інакш Труха С. Т., сын папа, скончыў гімназію… афіцэр царскай арміі, потым дэнікінскай“…
А вось і картка яго.
— Ён, як жывы. У пагонах, у-гу, вось што…
— Сын папа, афіцэр, а ў нас сынам парабка і сам парабкам лічыўся. Недагляд дзесь быў, пусьцілі ў партыю.
— Непадобен ён быў на парабка і па гаворцы, і па манерах. Па ўсім было відаць, што не з такіх, але хто-б гэта падумаў, у партыі некалькі год ужо…
— Што вырашым?
— Мне здаецца ясна ўсё, доўга думаць ня трэба. Гэта, потым заява Якіма. Вырашэньне можа быць толькі адно: за захаваньне свайго соцыяльнага пахаджэньня і мінулага і за дыскрэдытацыю партыі, з партыі выключыць і аддаць пад суд. Бяз усякіх разважаньняў… Будзем зьбірацца, я пайду, пазаву хлопцаў…